Ziritza
- Artikulu hau Nafarroako udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Ziritza (argipena)».
| Ziritza | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||
![]() | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea | |||||||||||
| Lurraldea | |||||||||||
| Merindadea | |||||||||||
| Eskualdea | Iruñerria | ||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua | |||||||||||
| Erkidegoa | |||||||||||
| Izen ofiziala | |||||||||||
| Alkatea | María Cristina Porrón Goñi (Txapardia) | ||||||||||
| Posta kodea | 31174 | ||||||||||
| INE kodea | 31075 | ||||||||||
| Herritarra | ziritzar | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°47′26″N 1°49′36″W / 42.790555555556°N 1.8266666666667°W | ||||||||||
| Azalera | 4 km² | ||||||||||
| Garaiera | 463 metro | ||||||||||
| Distantzia | 16 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 170 (2025: | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 42,5 bizt/km² | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Euskaldunak[1] | % 19.9 + % 16.7 hartzaile (2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera [2] | % | ||||||||||


Ziritza[3] ([s̻iɾits̻a]) Nafarroako erdialdean dagoen udalerri txikia da, Iruñerrian kokatutakoa. Iruñeko merindadeko herri honek 168 biztanle zituen 2025. urteko erroldaren arabera. Nafarroako hiriburutik 16 kilometrora dago.
Iruñerriko Mankomunitatea, zaborra bildu, ura hornitu eta bestelako zerbitzuak eskaintzeaz arduratzen da, Iruñean inguruko gune metropolitarreko beste hainbat herritan bezala.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Inguru naturala eta kokapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Herria Nafarroa erdialdean kokatzen da, Iruñeko merindadearen hego-mendebaldean eta Lizarrako merindadearekin mugan.
Ziritzak Etxaurirekin egiten du muga iparraldean eta ekialdean, Etxarri eta Zabaltzarekin hegoaldean, eta Gesalatz ibarrarekin mendebaldean.
Udalerri mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Honako udalerri hauek ditu mugakide: Gesalatz, Etxauri, Zabaltza eta Etxarri.
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Erdi Aroko jaurerria, Iruñeko katedralak eta San Joan Ospitaleko ordenak hainbat jabetza izan zituzten Ziritzan. 1388an Karlos III.a erregeak Beltran Enriquez Lakarrari eman zion Ziritzako petxaren gaineko eskubidea.
Etxauri ibarra zeharkatzen duen NA-7010 errepidea Andelos eta Argiñaritz elkartzen zituen galtzada erromatarra izan zela uste da. 1453an Vianako Karlosek jabetza guztiak bereganatu zituen berriro ere. 1630ean jaurerriaren jabea Juan Ziritza zen, Montehermosoko markesa. Ziritzaz gain Etxarriko jaurerriarekin jabe ere bazen. Herria alkate batek zuzentzen zuen, eta lege zibila betetzearen ardura zeukan. Elizako bikarioa Orreagako kabildoak izendatzen zuen.
XIX. mendearen erdialdera arte, Ziritza Etxauri ibarreko herria izan zen, nahiz eta Nafarroako beste jaurerriek baino autonomia handiagoa izan. Hasiera batean eginiko eraberritze administratiboan Otazuko auzoa izan bazen ere, 1846an udalerri independente bihurtu zen.
1850ean herriko eskolako maisuak 416 erreal jasotzen zituen urtero soldata moduan.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 79 gizon, 89 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 13,7 udalerri berean jaioak ziren[6], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 20,8 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 29,2 —probintzian % 19,8—.
Biztanleria atzerritarra
Espainiar estatutik kanpo jaiotako 49 biztanleren artean, gehienak Amerikan jaioak dira (% 73,5)[7]. Jaiotza herrialde nagusiak Ekuador, Kolonbia, Bolivia dira.
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 98 etxebizitza zeuden: 42 (% 42,9) nagusiak eta 56 (% 57,1) ez-nagusiak.[8]
Etxebizitza multzoa
Nafarroako mapa
Guztira 42 etxegune zeuden, eta horietatik 13 (% 31,0) pertsona bakarrekoak ziren.[9]
Etxeguneak tamainaren arabera
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 137 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 45,3 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 24,8; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 21,9; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 8,0.[10] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 37,6 zen 2021ean eta % 45,3 2024an; beraz, 7,7 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 9,9 izatetik % 8,0 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 50,0 ziren, eta gizonen artean % 40,8; 9,2 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 10,6 eta gizonen % 5,6 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 62 | % 45,3 | 29 | % 40,8 | 33 | % 50,0 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 34 | % 24,8 | 21 | % 29,6 | 13 | % 19,7 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 30 | % 21,9 | 17 | % 23,9 | 13 | % 19,7 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 11 | % 8,0 | 4 | % 5,6 | 7 | % 10,6 |
| Guztira | 137 | % 100,0 | 71 | % 100,0 | 66 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 37,6 | % 26,2 | % 26,2 | % 9,9 | 141 |
| 2022 | % 41,0 | % 23,7 | % 28,1 | % 7,2 | 139 |
| 2023 | % 40,4 | % 26,5 | % 25,0 | % 8,1 | 136 |
| 2024 | % 45,3 | % 24,8 | % 21,9 | % 8,0 | 137 |
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko bost etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %4,90 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).
Nafarroako Foru Erkidegoko 1986ko Euskararen Legearen arabera, eremu mistoan dago.[11]
Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2023. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 20.814 euro-koa zen[12], eta etxegune bakoitzeko 44.040 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (16.423 euro) gainetik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.036 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) — zen. Errenta gordina 26.778 euro-koa izan zen pertsonako.
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[13][oh 1].
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Ciriza/Ziritza udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 72 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 53,3; gainerako % 46,7 inaktibo zeuden.[14] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 5,6 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 59,4 zen eta emakumezkoena % 47,0; langabezia-tasa, aldiz, % 7,3 eta % 3,2 zen, hurrenez hurren.[14]
Okupatuen kopurua 65 zen 2023ean, 2021eko 54etik gora.[15] Emakumeek okupatuen % 40,0 osatzen dute, eta gizonek % 60,0.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 68 | % 50,4 | 38 | % 55,1 | 30 | % 45,5 |
| Langabeak | 4 | % 3,0 | 3 | % 4,3 | 1 | % 1,5 |
| Inaktiboak | 63 | % 46,7 | 28 | % 40,6 | 35 | % 53,0 |
| Guztira | 135 | % 100,0 | 69 | % 100,0 | 66 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 72,3), industria (% 18,5), eraikuntza (% 6,2) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 1,5).[15]
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak dira talderik ugariena, okupatuen % 38,5; ondoren, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak daude (% 35,4), eta oinarrizko okupazioak % 21,5.[16] Sexuaren arabera, gizonen artean langile kualifikatuak dira nagusi (% 43,6), eta emakumeen artean goi eta erdi maila (% 46,2).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 25 | % 38,5 | 13 | % 33,3 | 12 | % 46,2 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 23 | % 35,4 | 17 | % 43,6 | 6 | % 23,1 |
| Oinarrizko okupazioak | 14 | % 21,5 | 7 | % 17,9 | 7 | % 26,9 |
| Ez dago jasota | 3 | % 4,6 | 2 | % 5,1 | 1 | % 3,8 |
| Guztira | 65 | % 100,0 | 39 | % 100,0 | 26 | % 100,0 |
Okupatuen % 87,7 besteren konturako langileak dira, eta % 12,3 norberaren konturakoak.[17]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 8 | % 12,3 | 3 | % 7,7 | 5 | % 19,2 |
| Besteren kontura | 57 | % 87,7 | 36 | % 92,3 | 21 | % 80,8 |
| Guztira | 65 | % 100,0 | 39 | % 100,0 | 26 | % 100,0 |
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 48,8 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[18][oh 2]. Udalerriaren azalera 4 km² denez, NAE lurraldearen % 12,2 da[19]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 63,7 lur goldagarria (31,1 ha, 5 ustiategitan), % 36,2 arbolak (17,7 ha, 4 ustiategitan) eta % 0,1 larre iraunkorrak (0,07 ha, ustiategi batean)[oh 3].
Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 115 gidari zeuden erroldatuta: 57 gizon (% 49,6) eta 58 emakume (% 50,4)[20]. Biztanleen % 68,5 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 130 ibilgailuk osatzen zuten: 95 turismo, 11 kamioi, 9 furgoneta, 9 motozikleta eta 3 ziklomotor[20]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 565 turismokoa zen, probintziako batez bestekoaren (512) gainetik.
Turismoen batez besteko adina 11,4 urtekoa zen; turismoen % 16,8k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 12,6k 25 urte baino gehiago[20]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 57 diesel zen eta % 36,7 gasolinazko; 7 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 5,5; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 7,8k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 26,6k ez zuen etiketarik[oh 4].
Azpiegitura eta garraioak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]La Pamplonesa autobus konpainiak Ziritza Iruñearekin batzen du. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udaletxea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udaletxea XIX. mendean eraikitako elizatik gertu dagoen eraikuntza da. 1982an kanpoaldea eta barrualdea berriztu ziren. Eraikuntzak beheko solairua eta horren gainean harlankaitzezko lehen solairua dauzka. Antzina udaletxearen eraikinean eskola zegoen. Udala alkateak eta lau zinegotzik osatzen dute.
Ziritzako idazkaria Bidaurreta, Etxarri eta Etxauriko idazkari ere bada.
- HELBIDEA: San Migel kalea, 9
Udal hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Azken agintaldietan Ziritzako alkatea Txapardia herri kandidaturako (CPT) kide bat izan da. 2007an Rafael Gorostidi Urnieta aukeratu zuten eta haren taldeak udaleko bost ordezkariak lortu zituen. Baliogabeko botoak sei izan ziren (emandako boto guztien %10,71) eta boto zuriak hamabi izan ziren (%11,00). Abstentzioa %48,15ekoa izan zen.
| Alderdia | Botoak | Aukeratua? |
| Rafael Gorostidi Urnieta | 31 | Bai |
| Jose Maria Oñati Perez | 28 | Bai |
| Juan Carlos Asnaritz Untzu | 26 | Bai |
| Maria Isabel Sainz de la Higuera Garcia | 22 | Bai |
| Jose Javier Goia Aribe | 13 | Bai |
2011n ere Txapardia izan zen aurkeztutako zerrenda bakarra; María Cristina Porrón Goñi hautatu zuten alkate.
Alkateak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hauek izan dira Ziritzako azken alkateak:
| Alkatea | Agintaldi hasiera | Agintaldi amaiera | Alderdia |
| 1979 | 1983 | ||
| 1983 | 1987 | ||
| 1987 | 1991 | ||
| 1991 | 1995 | ||
| 1995 | 1999 | ||
| 1999 | 2003 | ||
| Fernando Jose Perez Lastra | 2003 | 2007 | Independenteak |
| Rafael Gorostidi Urnieta | 2007 | 2011 | Candidatura Popular Txapardia |
| Maria Cristina Porron Goñi | 2011 | 2015 | Candidatura Popular Txapardia |
| 2015 | 2019 | ||
| Maria Cristina Porron Goñi | 2019 | Jardunean | Candidatura Arriluze[21] |
Jaiak eta ospakizunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ziritzako jaiak irailaren 29an ospatzen dira.
Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]San Migel eliza, Erdi Aroko jatorria duen eraikina da. XVI. mendearen lehen erdian berreraiki zuten. Egiturak, nabe bakarra dauka, eta gurutzadura moduan osaturiko bi kapera txiki, eta poligono itxurako aurrealdea. XVII. mendeko erretaula nagusi erromanista du.
Aipagarriak dira baita ere Etxauriko talaiaren gainean den Ama Birjinako ermita, XVI. mendeko Cabo de Armeria jauregia eta XVIII. mendeko etxe armarridunak.[22]
Ziritzar ospetsuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- María Puy Uitzi (1915-2008), irakasle eta historialaria.
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
- ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
- ↑ Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo y nivel de estudios (agregado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo y relación con la actividad (agrupado) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y rama de actividad (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y ocupación (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (agregada) (Municipios entre 50 y 500 habitantes)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q1641813.
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es (kontsulta data: 2020-05-13).
- ↑ Lur entziklopedietatik hartua.

