Edukira joan

Ituren

Wikipedia, Entziklopedia askea
Ituren
 Nafarroa Garaia, Euskal Herria
Iturengo ikuspegi orokorra.

Bandera

Iturengo armarria
Armarria

Mapa
Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Garaia
Merindadea Iruñea
EskualdeaMalerreka
Administrazioa
Estatua Espainia
Erkidegoa Nafarroa
Izen ofiziala Ituren
AlkateaMaría José Bereau Baleztena (EH Bildu)
Posta kodea31745
INE kodea31129
Herritarraiturendar, ittundar
Geografia
Koordenatuak43°07′44″N 1°42′26″W / 43.12894°N 1.70722°W / 43.12894; -1.70722
Azalera15 km²
Distantzia56 km (Iruñetik)
Demografia
Biztanleria543 (2025:  17)
alt_left 277 (%51,1) (%48,9) 265 alt_right
Dentsitatea36,2 bizt/km²
Euskara
Euskaldunak[1]% 84.8 + % 7.3 hartzaile (2021)
Kaleko erabilera [2]% 
Datu gehigarriak
Webguneahttp://www.ituren.eus

Ituren[3] ([ituɾen]; Ittuna [icuna] Malerrekako hizkeraz) Nafarroa Garaiko ipar-mendebaldeko udalerri bat da, Malerrekako ibarrean, Baztan Bidasoa eskualdean. Udalerriak 542 biztanle zituzten 2025. urtean. Ezkurra ibaiak zeharkatzen du.

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inguru naturala eta kokapena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Herrigunearen ikuspegi orokorra.

Ituren Iruñeko merindadearen iparraldean dago, Nafarroako hiriburutik 56 kilometrora. NA-170 errepideak herria zeharkatzen du Zubieta eta Elgorriaga bitartean.

Iparraldean Arantzarekin egiten du muga, Elgorriaga eta Donezteberekin ekialdean, Zubietarekin mendebaldean, eta Beintza-Labaien, Urroz eta Oizekin hegoaldean.

Klima eta landaredia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iturenek klima ozeaniko hezea dauka, euriak ugariak dira urte osoan zehar, eta ez da hilabete lehorrik izaten, ezta uda garaian ere. Horrez gain, negu epel eta uda ez oso beroei esker, alde termikoa urte osoan zehar ez da oso handia izaten. Urteko batez besteko tenperatura 13 eta 14 gradukoa eta prezipitazioak 1.800 eta 2.000mm bitartekoak izaten dira. Urteroko egun euritsuak, bestalde, 180 inguru izaten dira.

Landaredia, klima ozeaniko atlantiarraren berezko landaredia da, espezierik ugarienak gaztainondoa, pagoa eta haritza dira. Horrez gain, birlandaturiko pinuek eta haritz amerikarrek 125 hektareako azalera hartzen dute

Auzoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Iturengo Aurtitz auzoko eraikinak. Atzealdean, Mendaur ikusten da.
Iturengo Latsaga auzoaren airetiko ikuspegia.

Ituren udalerria honako auzoetan banaturik dago: Ameztia, Aurtitz, Ituren (herrigunea) eta Latsaga.

Udalerri mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Honako udalerri hauek ditu mugakide: Arantza, Zubieta, Labaien, Urroz, Oiz, Elgorriaga, Doneztebe eta Sunbilla.

Mapa
Ituren eta ondokoen arteko muga administratiboak.

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Biztanleriaren tamainaUrtea400450500550600650189019201950198020102040IturenBiztanleriaren estatistikaOharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.
Biztanleria-piramidea 2025
Guztira: 265 gizon, 277 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.00
 
100+
 
0.00
0.00
 
95-99
 
0.00
0.75
 
90-94
 
1.44
1.13
 
85-89
 
0.72
3.02
 
80-84
 
2.53
3.40
 
75-79
 
4.69
2.26
 
70-74
 
2.53
10.19
 
65-69
 
3.61
10.19
 
60-64
 
9.75
6.79
 
55-59
 
7.58
8.68
 
50-54
 
6.50
6.79
 
45-49
 
6.14
6.79
 
40-44
 
7.22
4.15
 
35-39
 
7.58
5.66
 
30-34
 
4.33
4.53
 
25-29
 
4.69
3.77
 
20-24
 
5.42
3.40
 
15-19
 
3.97
7.92
 
10-14
 
8.66
5.28
 
5-9
 
7.58
5.28
 
0-4
 
5.05
Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística
Hazkunde begetatiboa
Hazkunde begetatiboa (pertsonak)Urtea−9−6−30369200820112014201720202023IturenHazkunde begetatiboa
Urtea20082009201020112012201320142015201620172018201920202021202220232024
Hazkunde begetatiboa 5−37005−257−200−835−63
Honakoa hazkunde begetatiboa erakusten duen grafiko bat da, hau da, urte batean jaiotakoei hildakoak kentzearen emaitza. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu[4] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.
Batez besteko adina
AdinaUrtea4141,54242,54343,5200320072011201520192023IturenBatez besteko adina
Urtea20032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022202320242025
Batez besteko adina 41,1241,2941,6541,9842,6442,9742,6142,7142,0141,8741,9841,3441,542,2942,7343,142,8943,1243,142,8842,2742,4542,45
Honakoa batez besteko adina erakusten duen grafiko bat da. Datuak Nastat erakundeak eskaintzen ditu[5] eta Wikimedia Commonsen daude eskuragarri. Aldaketaren bat egin behar bada, bertan egin beharko da.

Jatorria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 61,1 udalerri berean jaioak ziren[6], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) gainetik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 11,3 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 7,7 —probintzian % 19,8—.

Biztanleria jaiolekuaren arabera Nafarroa Garaiko mapa
Udal
Prob
Best
Udalerri berean · % 61,1Probintzia berean · % 19,9Beste erkidegoa · % 11,3Estatutik kanpo · % 7,7
Jaiolekua bizilekuarekin alderatuta (2025). Iturria: INE.

Biztanleria atzerritarra

Espainiar estatutik kanpo jaiotako 42 biztanleren artean, gehienak Europan jaioak dira (% 57,1)[7]. Jaiotza herrialde nagusiak Errumania, Brasil, Senegal dira.

Atzerrian jaiotakoak, eskualdeka
Amer
Euro
Afri
Amerika · % 23,8Europa · % 57,1Afrika · % 16,7Asia · % 2,4
Espainiar estatutik kanpo jaiotakoak, eskualdeka (2025). Iturria: INE.
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera
◄ gizonezkoakjaioterriaemakumezkoak ►
4
Errumania
2
2
Brasil
3
4
Senegal
1
3
Frantzia
1
2
Italia
1
1
Ukraina
2
1
Irlanda
1
1
Kolonbia
1
1
Aljeria
0
0
Argentina
1
0
Ekuador
1
0
Erresuma Batua
1
0
India
1
0
Peru
1
1
Polonia
0
Jaiolekuko herrialde nagusiak, sexuaren arabera (2025). Iturria: INE.

Etxebizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 267 etxebizitza zeuden: 183 (% 68,5) nagusiak eta 84 (% 31,5) ez-nagusiak.[8]

267etxebizitza
183etxegune

Etxebizitza multzoa Nafarroa Garaiko mapa

183
84
Etxebizitza nagusia (183)Ez-nagusia (bigarrena edo hutsa) (84)

Guztira 183 etxegune zeuden, eta horietatik 52 (% 28,4) pertsona bakarrekoak ziren.[9]

Etxeguneak tamainaren arabera

Pertsona 152
2 pertsona39
3 pertsona29
4 pertsona37
5 edo gehiago26

Hezkuntza-maila

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 421 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 28,5 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 25,7; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 35,2; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 10,7.[10] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 25,5 zen 2021ean eta % 28,5 2024an; beraz, 3,0 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 11,9 izatetik % 10,7 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 36,7 ziren, eta gizonen artean % 20,4; 16,3 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 11,0 eta gizonen % 10,4 ziren.

421biztanle 15 urte edo +, 2024
% 28,5goi-mailako ikasketak+3,0 puntu 2021etik mapa
% 10,7lehen hezkuntza edo gutxiago−1,2 puntu 2021etik mapa
% 7,4ikasten ari dira, 2024
% 10,7
% 35,2
% 25,7
% 28,5
Lehen hezkuntza edo gutxiago · % 10,7Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) · % 35,2Bigarren hezkuntzako bigarren etapa · % 25,7Goi-mailako ikasketak · % 28,5
Lortutako ikasketa-mailarik altuena, 15 urte edo gehiagoko biztanleen artean (2024). Nafarroa Garaiko mapa

Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 53,3 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 46,7 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Pertsona batek zuen doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 33,3 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 66,7. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 0,5 ziren.[10]

Ikasketa-maila xehatua
Ikasketarik gabe
% 0,5
Lehen hezkuntza
% 10,2
DBH eta antzekoak
% 35,2
Batxilergoa
% 8,6
Erdi-mailako LH
% 17,1
Goi-mailako LH
% 13,3
Graduak (≤240 ECTS), diplomaturak
% 7,1
Graduak (>240 ECTS), lizentziaturak
% 4,3
Masterrak eta espezialitateak
% 3,6
Doktoretzak
% 0,2
Ehunekoak 15 urte edo gehiagoko biztanle guztien gainekoak dira; koloreak goiko barrako lau maila nagusiei dagozkie.
Sexuaren araberako banaketa
15 urte edo gehiagoko biztanleria ikasketa-mailaren eta sexuaren arabera, Ituren, 2024
Ikasketa-mailaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Goi-mailako ikasketak120% 28,543% 20,477% 36,7
Bigarren hezkuntzako bigarren etapa108% 25,762% 29,446% 21,9
Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH)148% 35,284% 39,864% 30,5
Lehen hezkuntza edo gutxiago45% 10,722% 10,423% 11,0
Guztira421% 100,0211% 100,0210% 100,0
Urtez urteko bilakaera
Ikasketa-mailaren bilakaera (%), Ituren, 2021–2024
UrteaGoi-mailakoakBatx. / erdi LHDBHLehen H. edo gutx.15 urte edo +
2021% 25,5% 26,7% 36,0% 11,9420
2022% 26,4% 25,7% 36,4% 11,4420
2023% 28,9% 25,8% 34,3% 11,0426
2024% 28,5% 25,7% 35,2% 10,7421

Ikasten ari direnak

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 7,4 ikasten ari zen (31 pertsona).[11] Ikasten ari zirenetatik, % 45,2 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 32,3 erdi-mailako lanbide-heziketan eta % 22,6 batxilergoan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 45,5 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 44,4; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 44,4 eta emakumeen % 27,3. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 90,0 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 29,6 eta 25–29 urtekoen % 18,8; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 0,6 baino ez.[12] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 31,3 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 18,2.

Ikasten ari direnak, adin-taldeka
15–19 urte
% 90,0
20–24 urte
% 29,6
25–29 urte
% 18,8
30–34 urte
% 0,0
35–39 urte
% 0,0
40–44 urte
% 0,0
45–49 urte
% 2,9
50–54 urte
% 0,0
55 urte edo +
% 0,5
Egiten ari diren ikasketa-maila
Maila zehaztu gabe
% 0,0
Goi-mailako ikasketak
% 45,2
Erdi-mailako LH
% 32,3
Batxilergoa
% 22,6
DBH eta antzekoak
% 0,0
Lehen hezkuntza edo beheragokoa
% 0,0
Ezkerrean, adin-talde bakoitzean ikasten ari direnen ehunekoa; eskuinean, ikasten ari direnen banaketa mailaren arabera (2024).

Jaiolekuaren arabera

2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 91,9 estatuan jaio zen, eta % 8,1 atzerrian.[10] Ikasketa-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 21,5 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 9,9; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 10,0 eta % 15,0, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 36,7 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 10,2; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 35,7 eta % 21,4, hurrenez hurren.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 21,5
Goi-mailakoak
% 10,0
% 25,7
Batx. / erdi LH
% 65,0
% 42,9
DBH
% 10,0
% 9,9
Lehen H. edo gutx.
% 15,0
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 36,7
Goi-mailakoak
% 35,7
% 21,9
Batx. / erdi LH
% 21,4
% 31,1
DBH
% 21,4
% 10,2
Lehen H. edo gutx.
% 21,4
Ehuneko bakoitza jatorri- eta sexu-taldearen barnekoa da (2024).

Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 7,8 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 2,9.[11] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 46,7 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 0,0 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko zortzi etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren %1,68 (Nafarroako batezbestekoaren azpitik).

Biztanleria auzoka

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
UrteaAuzoaBiztanleria
2008Ameztia20
2008Aurtitz120
2008Ituren herrigunea239
2008Latsaga58
2008Sakabanatuak44
2008Guztira481

Diru-sarrerak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 15.707 euro-koa zen[13], eta etxegune bakoitzeko 44.112 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (16.423 euro) azpitik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.036 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 23.781 euro zen. Errenta gordina 19.162 euro-koa izan zen pertsonako.

Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 62,3[14]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 20,2), beste diru-sarrerak (% 12), langabezia-prestazioak (% 1,2), beste prestazioak (% 4,4).

62%
20%
12%
Soldata · % 62,3Pentsioak · % 20,2Langabezia · % 1,2Beste prestazioak · % 4,4Beste sarrerak · % 12
Diru-sarreren banaketa iturriaren arabera.

Desberdintasuna

Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[15][oh 1]. Udalerrian indizea 24,4 da, probintziakoaren (30,9; Nafarroa Garaiko mapa) azpitik eta Espainiakoaren (32,1) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2 da, probintziakoaren (2,6; Nafarroa Garaiko mapa) azpitik eta Espainiakoaren (2,8) azpitik.

Jarduera ekonomikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Ituren udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 268 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 64,4; gainerako % 35,6 inaktibo zeuden (erretiratuak % 56,1, beste inaktiboak % 34,5 eta ikasleak % 9,5).[16] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 6,0 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 66,5 zen eta emakumezkoena % 62,3; langabezia-tasa, aldiz, % 4,3 eta % 7,8 zen, hurrenez hurren.[16]

Okupatuen kopurua 248 zen 2023ean, 2021eko 243etik gora.[17] Emakumeek okupatuen % 47,6 osatzen dute, eta gizonek % 52,4.

248okupatu, 2023+% 2,1 2021etik
% 47,6emakumeak okupatuen artean
% 64,4jarduera-tasa, 2024 mapa
% 6,0langabezia-tasa, 2024 mapa
16 urte edo gehiagoko biztanleria jarduerarekiko loturaren arabera (2024) Nafarroa Garaiko mapa
% 60,6
% 20,0
% 12,3
Okupatuak · % 60,6Langabeak · % 3,8Ikasleak · % 3,4Erretiratuak · % 20,0Beste inaktiboak · % 12,3
16 urte edo gehiagoko biztanleria jardueraren eta sexuaren arabera, Ituren, 2024
EgoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Okupatuak252% 60,6133% 63,6119% 57,5
Langabeak16% 3,86% 2,910% 4,8
Inaktiboak148% 35,670% 33,578% 37,7
Guztira416% 100,0209% 100,0207% 100,0

Jarduera-sektoreak

Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 58,1), industria (% 20,6), eraikuntza (% 11,7) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 9,3).[17] Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 19,4), ondoren merkataritza (% 12,1) eta eraikuntza (% 11,7) datoz.

Okupatuak jarduera-sektorearen arabera (2023) Nafarroa Garaiko mapa
% 9,3
% 20,6
% 11,7
% 58,1
Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza · % 9,3Industria · % 20,6Eraikuntza · % 11,7Zerbitzuak · % 58,1
Jarduera-adar zehatzak
Manufaktura-industria
% 19,4
Merkataritza
% 12,1
Eraikuntza
% 11,7
Nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza
% 9,3
Hezkuntza
% 8,1
Ostalaritza
% 7,7
Garraioa eta biltegiratzea
% 6,5
Osasuna eta gizarte-zerbitzuak
% 6,0
Gainerako 13 jarduera-adarrak
Jarduera profesionalak
% 4,8
Administrazio publikoa
% 4,8
Jarduera artistikoak eta aisialdikoak
% 2,8
Administrazio-jarduera lagungarriak
% 2,0
Beste zerbitzu batzuk
% 1,6
Informazioa eta komunikazioak
% 0,8
Ur-hornidura eta hondakinak
% 0,8
Finantza- eta aseguru-jarduerak
% 0,4
Etxeetako jarduerak
% 0,4
Energia elektrikoa eta gasa
% 0,4
Higiezinen jarduerak
% 0,0
Erauzketa-industriak
% 0,0
Lurraldez kanpoko erakundeak
% 0,0

Okupazioa eta lan-egoera

Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 58,1; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 31,0), eta oinarrizko okupazioak % 6,5.[18] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 62,3 eta emakumeen % 53,4).

% 31,0
% 58,1
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak · % 31,0Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak · % 58,1Oinarrizko okupazioak · % 6,5Ez dago jasota · % 4,4
Okupatuak okupazioaren eta sexuaren arabera, Ituren, 2023
OkupazioaGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak77% 31,032% 24,645% 38,1
Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak144% 58,181% 62,363% 53,4
Oinarrizko okupazioak16% 6,510% 7,76% 5,1
Ez dago jasota11% 4,47% 5,44% 3,4
Guztira248% 100,0130% 100,0118% 100,0

Okupatuen % 75,8 besteren konturako langileak dira, eta % 24,2 norberaren konturakoak.[19]

% 23,0
% 60,9
% 14,9
Norberaren kontura, langileak dituena · % 1,2Norberaren kontura, langilerik gabe · % 23,0Besteren kontura, finkoa/mugagabea · % 60,9Besteren kontura, aldi baterakoa · % 14,9
Okupatuak lan-egoeraren eta sexuaren arabera, Ituren, 2023
Lan-egoeraGuztira%Gizonak%Emakumeak%
Norberaren kontura60% 24,239% 30,021% 17,8
Besteren kontura188% 75,891% 70,097% 82,2
Guztira248% 100,0130% 100,0118% 100,0

Jaiolekuaren arabera

Jarduera

16 urte edo gehiagokoen % 92,7 estatuan jaio zen, eta % 7,3 atzerrian.[16] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 60,3 okupatuak dira, % 32,5 erretiratuak, % 3,6 ikasleak eta % 3,1 bestelako inaktiboak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 76,5 okupatuak dira, % 17,6 bestelako inaktiboak eta % 5,9 ikasleak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 55,6 okupatuak dira, % 20,2 bestelako inaktiboak, % 13,1 erretiratuak, % 5,6 langabeak eta % 5,6 ikasleak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 57,1 okupatuak dira, % 42,9 bestelako inaktiboak.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 60,3
Okupatuak
% 76,5
% 0,5
Langabeak
% 0,0
% 3,6
Ikasleak
% 5,9
% 32,5
Erretiratuak
% 0,0
% 3,1
Beste inakt.
% 17,6
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 55,6
Okupatuak
% 57,1
% 5,6
Langabeak
% 0,0
% 5,6
Ikasleak
% 0,0
% 13,1
Erretiratuak
% 0,0
% 20,2
Beste inakt.
% 42,9
Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Okupazioa

Okupatuen % 91,5 estatuan jaio zen, eta % 8,5 atzerrian.[18] Okupazio-egituran badira aldeak jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 60,7 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 25,6 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 8,5 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 76,9 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 15,4 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 53,6 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 37,3 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 5,5 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 50,0 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari dira, % 50,0 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 25,6
Goi eta erdi maila
% 15,4
% 60,7
Langile kualifikatuak
% 76,9
% 8,5
Oinarrizko okup.
% 0,0
% 5,1
Ez dago jasota
% 7,7
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 37,3
Goi eta erdi maila
% 50,0
% 53,6
Langile kualifikatuak
% 50,0
% 5,5
Oinarrizko okup.
% 0,0
% 3,6
Ez dago jasota
% 0,0
Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Jarduera-sektoreak

Jarduera-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera.[20] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 34,2 zerbitzuetan ari dira, % 29,9 industrian, % 22,2 eraikuntzan eta % 13,7 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 53,8 zerbitzuetan ari dira, % 30,8 industrian, % 7,7 eraikuntzan eta % 7,7 nekazaritzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 81,8 zerbitzuetan ari dira, % 10,0 industrian eta % 5,5 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 87,5 zerbitzuetan ari dira, % 12,5 industrian.

Gizonak
Estatua
Atzerria
% 13,7
Nekazaritza
% 7,7
% 29,9
Industria
% 30,8
% 22,2
Eraikuntza
% 7,7
% 34,2
Zerbitzuak
% 53,8
Emakumeak
Estatua
Atzerria
% 5,5
Nekazaritza
% 0,0
% 10,0
Industria
% 12,5
% 1,8
Eraikuntza
% 0,0
% 81,8
Zerbitzuak
% 87,5
Ehuneko bakoitza jatorri-taldearen barnekoa da.

Lehen sektorea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nekazaritza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 26 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 636 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[21][oh 2]. Udalerriaren azalera 15 km² denez, NAE lurraldearen % 42,4 da[22]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 99,3 larre iraunkorrak (631 ha, 26 ustiategitan), % 0,6 lur goldagarria (4 ha, 5 ustiategitan), norberaren kontsumorako baratzeak (0,22 ha, 8 ustiategitan) eta arbolak (0,15 ha, 3 ustiategitan)[oh 3].

Nekazaritzako azalera erabilgarria (NAE)
NAE udalerriaren azaleran
42%
58%
NAE · 636 ha (% 42,4)Gainerako azalera · 864 ha (% 57,6)
NAE, lur-erabileraren arabera
99%
Lur goldagarria · 4 ha (% 0,6)Larre iraunkorrak · 631 ha (% 99,3)Arbolak · 0,15 ha (< % 0,1)Baratzeak · 0,22 ha (< % 0,1)
Iturria: INE, Nekazaritza Errolda 2020; udalerriaren azalera: Wikidata.

Abeltzaintza

2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 260 behi, 3.114 ardi eta ahuntz, 87 txerri eta 26.500 hegazti zeuden[23].

Ibilgailu-parkea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 366 gidari zeuden erroldatuta: 204 gizon (% 55,7) eta 162 emakume (% 44,3)[24]. Biztanleen % 67,5 gidatzeko gai zen.

Ibilgailu-parkea 536 ibilgailuk osatzen zuten: 278 turismo, 78 furgoneta, 67 kamioi, 49 motozikleta eta 23 ziklomotor[24]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 513 turismokoa zen, probintziako batez bestekoaren (512) parean.

Turismoen batez besteko adina 13,8 urtekoa zen; turismoen % 3,6k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 8,3k 25 urte baino gehiago[24]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 65,9 diesel zen eta % 33,9 gasolinazko; 1 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,2; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 1,7k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 36,8k ez zuen etiketarik[oh 4].

Ibilgailu-parkea (2025)
Ingurumen-etiketa
30%
32%
37%
0 etiketa · 1 (% 0,2)ECO · 8 (% 1,5)C etiketa · 157 (% 29,9)B etiketa · 166 (% 31,6)Etiketarik gabe · 193 (% 36,8)
Turismoak, adinaren arabera
18%
27%
44%
8%
< 4 urte · 10 (% 3,6)4–8 urte · 49 (% 17,6)8–15 urte · 75 (% 27)15–25 urte · 121 (% 43,5)≥ 25 urte · 23 (% 8,3)
Iturria: DGT, «Datos municipales general» (2025).

Politika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udal hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Iturengo Herriko Ostatua eta Udaletxea.

2007an Eusko Alkartasunako Miguel Ángel Petrirena Azpiazu aukeratu zuten alkate, bere taldeak udaleko zazpi ordezkariak lortu zituen, eta beraz gehiengo osoa udalean. Baliogabeko 65 boto izan ziren (emandako boto guztien %25,59) eta boto zuriak 53 izan ziren (%28,04). Abstentzioa %40,24koa izan zen.

Baliogabeko boto gehienak, Alderdien legeak ilegalizatutako ezker abertzalearen plataformari emandako botoak izan ziren.

Iturengo Udala
AlderdiaBotoakZinegotziak
Eusko Alkartasuna (EA)1367

2009an Petrirena hil egin zen eta Jose Maria Gorosterrazu Elizalde alderdikideak ordezkatu zuen[25]. 2011n zerrendarik aurkeztu ez zenez Gorosterrazuk segitu zuen jarduneko alkate[26].

Udaletxea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udaletxea (XVI. mendean eraikia) herriko plaza nagusian dago. XX. mendearen amaieran eraberritu zen Nafarroako gobernuak emandako 7 milioi pezetako diru laguntzari esker. Eraikinak beheko solairu eta honen gainean eraikitako beste hiru solairu dauzka. Bi arkuz osatutako ataria dauka. Fatxada nagusiak bi sarrera dauzka, bata eraikinean dagoen ostatu edo jatetxera sartzekoa eta bestea udal bulegoetarako atea.

Udaletxeaz gain, eraikinean ostatua edo jatetxea, eskola, eta herriko gazteentzako elkartearen egoitza daude. Udalak alkatea eta sei zinegotzi dauzka.

  • HELBIDEA: Consejo kalea, 38

Alkateak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
2007-2009Miguel Ángel Petrirena AzpiazuEA
2009-2011Jose Maria Gorosterrazu ElizaldeEA
2011-María José Bereau BaleztenaBildu

Azpiegitura eta garraioak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Joaldunak Ituren herritik igaroz. Sakatuz gero, bideoa ikusgai.

Leizaran Mariezcurrena autobus konpainiaren Doneztebe eta Iruñea bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:

Iturendar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kultura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiak eta ospakizunak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uztailaren 18an ospatzen dira Iturengo jaiak. Hala ere, ospe handiagoa dute Ituren eta Zubietako inauteriek (joaldunak herri batetik bestera joaten dira).

Musika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Herria osoan Ituren udalerria ospetsu egin duen abestia Iturengo arotza da. Bertso sail hauek Iturengo Erramun Joakin izeneko arotz baten "akzioak" kontatzen ditu.

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mendaur

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ituren udalerriko lursailetan udalerri guztitik ikus daitekeen Mendaur mendia dago, bere gailurrean Mendaurreko baseliza dagoelarik. Mendi honen magalean Mendaurreko urtegia eta atsedenleku eder bat ere badaude. Hauetara joateko Aurtitz auzotik irteten den mendi-pista hartu eta mendian gorantz jo behar da. Gomendagarriena autoa edo ibilgailua Aurtitz auzoan bertan utzi eta oinez mendian gora joatea da.

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
  2. ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
  3. ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
  4. ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
  2. ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  3. ↑ Euskaltzaindia. 155. araua: Nafarroako udal izendegia. .
  4. ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
  5. ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
  6. ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
  7. ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
  8. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  9. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  10. 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  11. 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  12. ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  13. ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
  14. ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Nafarroa.tab.
  15. ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
  16. 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  17. 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  18. 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  19. ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  20. ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
  21. ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  22. ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q1647956.
  23. ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  24. 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
  25. ↑ Nueve alcaldes han sido sustituidos en poco más de dos años de legislatura municipal, Diario de Noticias, 2009ko urriaren 13a.
  26. ↑ Ituren[Betiko hautsitako esteka] Nafarroako Udal eta Kontzejuen Federazioaren webgunean.
  27. ↑ «Miguel Makuso, Iturengo txistulari handiari duela 20 urte egindako elkarrizketa - Malerreka» Erran.eus (kontsulta data: 2020-04-07).
  28. ↑ (Gaztelaniaz) [ENTREVISTA Miguel Angel Sagaseta: «En realidad en Valcarlos no hay un grupo de danzas, es básicamente un pueblo que danza» – Txistulari. ] (kontsulta data: 2020-04-07).
  29. ↑ «Miguel Macuso-eskela» www.tanatoriosirache.es (kontsulta data: 2020-04-07).

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Ituren&oldid=11783561"(e)tik eskuratuta