Arguedas
| Arguedas Argetas / Arketas | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Arguedaseko Doneztebe eliza | |||||||||||
| |||||||||||
![]() | |||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Herrialdea | |||||||||||
| Lurraldea | |||||||||||
| Merindadea | |||||||||||
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua | |||||||||||
| Erkidegoa | |||||||||||
| Izen ofiziala | |||||||||||
| Alkatea | Fernando José Mendoza Rodríguez (PSN) | ||||||||||
| Posta kodea | 31513 | ||||||||||
| INE kodea | 31032 | ||||||||||
| Herritarra | arguedastar[1] | ||||||||||
| Geografia | |||||||||||
| Koordenatuak | 42°10′37″N 1°35′54″W / 42.176944444444°N 1.5983333333333°W | ||||||||||
| Azalera | 88,4 km² | ||||||||||
| Garaiera | 260 metro | ||||||||||
| Distantzia | 80 km (Iruñetik) | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 2.309 (2025: | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 2,61 bizt/km² | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Euskaldunak[2] | % 0.9 + % 1.8 hartzaile (2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera [3] | % | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Webgunea | http://www.arguedas.es | ||||||||||
Arguedas[4] ([arɣeðas] gaztelaniaz eta ofizialki; Argetas [arɣetas] edo Arketas [arketas] euskaraz tradizioz, baina ez ofizialki) Nafarroako hegoaldean dagoen udalerria da, Erriberako eskualdean. 2025. urtean, 2.310 biztanle zituen.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Inguru naturala eta kokapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Herria Tuterako merindadearen iparraldean dago. NA-134 errepideak herria zeharkatzen du, Valtierra-Tutera norabidean.
Arguedasek Bardearekin egiten du muga iparraldean eta ekialdean, Valtierrarekin mendebaldean eta Tuterarekin hegoaldean.
Klima eta landaredia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Klima mediterraneo-kontinentala da, baina Nafarroa erdialdeko klima, baino askoz idorragoa. Urteko batez besteko tenperatura 14 °C-koa da, eta batez besteko prezipitazioa nahiko urria, 400 eta 450 mm bitartekoa. Urteko egun euritsuak 60 bakarrik dira, urtean zehar nahiko irregularki banaturik. Udak oso lehorrak izaten dira, eta haizerik ohikoenak ziertzoa eta hegoaldeko haize beroa dira.
Berezko landaredia, lurraren idortasunak eraginda, mediterraneo motakoa da. Basoak Ebro ibaiaren urertzetara eta azken mendeetan birlandaturiko pinuetara mugatzen dira. Udalerriaren gainerako lurretan erromero, ezkaia, eta antzeko zuhaixkak aurki daitezke.
Udalerri mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Honako udalerri hauek ditu mugakide: Tutera, Valtierra eta Errege Bardea.
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Arguedasko herriaren sorrera zehatza ezagutzen ez den arren, Burdin Aroko hainbat aztarna aurkitu dira, K.a. 300 urte ingurukoak. Horrez gain, erromatarren inperioko zeramika eta Tiberioren garaiko txanponak. Arguedas eta muinoaren gaineko gaztelua IX. mendearen erditik existitzen dira, eta Al-Andalusen jabetza ziren 1084. urtean Antso Ramiritz Nafarroako erregeak herria birkonkistatu arte. Castejongo muinoa, Mairuen balkoitxoa edo Bardea Arguedasko inguruak dira. 1092. urtetik, Antso Ramirezek emandako foruez gozatu zuen, eta Alfonso I. Borrokalariak Limas de los Aguilares, Candebalo eta Yugo barrutiak eman zizkion. Arguedas zenbait jaun feudalen mendean egon zen (Rodrigo Jimenez Radakoa Toledoko Artzapezpikua, eta Mosen Martinez Peraltakoa) XV. mendera arte. Garai horretan, Nafarroako Erreinura batu zen, eta 1608tik aurrera aulkia eskuratu zuen Nafarroako Erreinuko Gorteetan.
XIX. mendean, biztanleen egoera zaila zela eta, Arguedas ondoko mendietan kobazuloak zulatu ziren. Kobazulo hauek, gela desberdinetan banaturik, sukalde, lastategi, garautegi eta ukuilua zeukaten. XX. mendearen erdialdean, kobazuloak abandonatu, eta, gaur egun, kobazulo gehienak hondamen egoeran daude.

Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Arguedasko jarduera ekonomikoa nekazaritza izan da, historikoki. 1951. urtean, San Estebango Nekazal kooperatiba sortu zen, eta 1970ean, Trujal kooperatiba. Laborantzarako erabiltzen den udalerriko lurrei dagokionez, banaketa honakoa da: lur ureztagarriak 1.759 ha, lehorreko lurrak 1.893 ha eta 4.652 ha Bardean. Landatzen diren laboreen artean garia, arroza, olioa eta gari zuria dira aipagai.
Arguedasko industrialdea udalerriaren ipar-mendebaldean dago, eta, gaur egun, 60.000 metro karratuko azalera dauka. Udala industrialdea handitzeko proiektua aztertzen ari da, eta etorkizunean, 150.000 metro karratu izatea aurrikusten da.
Horrez gain, Erdi Aroan, Arguedasek (Fustiñana, Tutera, Cortes, Buñuel, Zarrakaztelu, Melida, Kaparroso, Alesbes, Cadreita, Valtierra, Cabanillas, Santakara, Martzilla, Faltzes, Azkoien, Funes, Milagro, Corella, Olibako monasterioa, eta Erronkariko ibarra eta Zaraitzuko ibarrekin batera) Nafarroako Bardeako elkartea osatu zuen, Bardeako lur amankomunak nekazaritzarako erabiltzeko asmoarekin.
Industrialdeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Arguedasko industrialdea udalerriaren ipar-mendebaldean dago, eta gaur egun 60.000 metro karratuko azalera duen arren, udalak eginiko proposamenez, 150.000 metro karratu izatera helduko da. Nafarroako gobernuak industrialdeak sustatzeko sortutako Nasuinsa elkartearen ekimenez eraiki zen. Industrialdea, bada, Arguedas eta Valtierrako udalerrien artean dago. Lehen fasea 1998tik 1999ra eraiki zen Arguedasko udalerrian, eta bigarren fasea 2003an amaitu zen, eta jatorrizko industrialdearen mendebaldean eraiki zen, Valtierrako udalerrian.
Industrialdean, elikagaien industriako enpresa garrantzitsu bat dago, eta Iruñea eta Zaragoza arteko autobidearen azpiegitura gertu dauka. Arguedasen dagoen lehen fasearen ezaugarriak honakoak dira:
Azalera guztira: 66.376 m2
Lursailen azalera: 60.460 m2
Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2023. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 15.623 euro-koa zen[5], eta etxegune bakoitzeko 39.815 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (16.423 euro) azpitik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.036 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 19.868 euro zen. Errenta gordina 18.688 euro-koa izan zen pertsonako.
Diru-sarreren iturri nagusia soldata da, guztizkoaren % 48,4[6]. Gainerako iturriak: pentsioak (% 21), beste diru-sarrerak (% 25,6), langabezia-prestazioak (% 1,4), beste prestazioak (% 3,6).
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[7][oh 1]. Udalerrian indizea 34,2 da, probintziakoaren (30,9;
Nafarroako mapa) gainetik eta Espainiakoaren (32,1) gainetik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,9 da, probintziakoaren (2,6;
Nafarroako mapa) gainetik eta Espainiakoaren (2,8) gainetik.
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Arguedas udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 1.093 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 56,0; gainerako % 44,0 inaktibo zeuden (erretiratuak % 47,0, beste inaktiboak % 41,4 eta ikasleak % 11,6).[8] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 8,9 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 57,4 zen eta emakumezkoena % 54,5; langabezia-tasa, aldiz, % 6,3 eta % 11,6 zen, hurrenez hurren.[8]
Okupatuen kopurua 985 zen 2023ean, 2021eko 934etik gora.[9] Emakumeek okupatuen % 45,5 osatzen dute, eta gizonek % 54,5.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 996 | % 51,0 | 532 | % 53,7 | 464 | % 48,2 |
| Langabeak | 97 | % 5,0 | 36 | % 3,6 | 61 | % 6,3 |
| Inaktiboak | 860 | % 44,0 | 422 | % 42,6 | 438 | % 45,5 |
| Guztira | 1.953 | % 100,0 | 990 | % 100,0 | 963 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 51,0), industria (% 26,7), nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 13,5) eta eraikuntza (% 8,8).[9] Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 25,9), ondoren merkataritza (% 14,1) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 13,5) datoz.
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 54,6; ondoren, oinarrizko okupazioak daude (% 20,2), eta zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak % 19,5.[10] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 57,0 eta emakumeen % 51,8).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 192 | % 19,5 | 81 | % 15,1 | 111 | % 24,8 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 538 | % 54,6 | 306 | % 57,0 | 232 | % 51,8 |
| Oinarrizko okupazioak | 199 | % 20,2 | 114 | % 21,2 | 85 | % 19,0 |
| Ez dago jasota | 56 | % 5,7 | 36 | % 6,7 | 20 | % 4,5 |
| Guztira | 985 | % 100,0 | 537 | % 100,0 | 448 | % 100,0 |
Okupatuen % 78,1 besteren konturako langileak dira, eta % 21,9 norberaren konturakoak.[11]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 216 | % 21,9 | 124 | % 23,1 | 92 | % 20,5 |
| Besteren kontura | 769 | % 78,1 | 413 | % 76,9 | 356 | % 79,5 |
| Guztira | 985 | % 100,0 | 537 | % 100,0 | 448 | % 100,0 |
Jaiolekuaren arabera
Jarduera
16 urte edo gehiagokoen % 81,5 estatuan jaio zen, eta % 18,5 atzerrian.[8] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 53,2 okupatuak dira, % 33,5 erretiratuak, % 5,1 ikasleak, % 5,1 bestelako inaktiboak eta % 3,3 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 59,2 okupatuak dira, % 32,7 bestelako inaktiboak eta % 5,6 langabeak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 47,9 okupatuak dira, % 25,4 bestelako inaktiboak, % 16,3 erretiratuak, % 5,4 ikasleak eta % 5,0 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 39,8 bestelako inaktiboak dira, % 39,2 okupatuak, % 15,7 langabeak, % 3,0 ikasleak eta % 2,4 erretiratuak.
Okupazioa
Okupatuen % 81,6 estatuan jaio zen, eta % 18,4 atzerrian.[10] Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 61,0 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 18,3 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 13,8 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 48,3 oinarrizko okupazioetakoak dira, % 42,2 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial eta % 3,4 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 54,3 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 27,7 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 13,1 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 53,8 oinarrizko okupazioetakoak dira, % 36,9 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial eta % 7,7 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.
Jarduera-sektoreak
Jarduera-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera.[12] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 38,7 zerbitzuetan ari dira, % 30,9 industrian, % 16,9 eraikuntzan eta % 13,5 nekazaritzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 40,5 nekazaritzan ari dira, % 27,6 industrian, % 26,7 zerbitzuetan eta % 5,2 eraikuntzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 68,9 zerbitzuetan ari dira, % 21,9 industrian, % 6,5 nekazaritzan eta % 2,6 eraikuntzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 67,7 zerbitzuetan ari dira, % 26,2 industrian eta % 6,2 nekazaritzan.
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 38 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 2.103 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[13][oh 2]. Udalerriaren azalera 88,4 km² denez, NAE lurraldearen % 23,8 da[14]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 83,6 lur goldagarria (1.759 ha, 32 ustiategitan), % 14,2 larre iraunkorrak (299 ha, 4 ustiategitan), % 2,1 arbolak (44,8 ha, 14 ustiategitan) eta norberaren kontsumorako baratzeak (0,08 ha, 3 ustiategitan)[oh 3].
Abeltzaintza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 5.900 txerri zeuden[15][oh 4].
Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 1.523 gidari zeuden erroldatuta: 903 gizon (% 59,3) eta 620 emakume (% 40,7)[16]. Biztanleen % 65,9 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 2.081 ibilgailuk osatzen zuten: 1.269 turismo, 204 kamioi, 201 furgoneta, 142 motozikleta eta 135 ziklomotor[16]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 549 turismokoa zen, probintziako batez bestekoaren (512) gainetik.
Turismoen batez besteko adina 14,3 urtekoa zen; turismoen % 7,5k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 10,8k 25 urte baino gehiago[16]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 65,5 diesel zen eta % 34,1 gasolinazko; 5 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,2; probintzian % 1,3). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 3,4k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 33,7k ez zuen etiketarik[oh 5].
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XX. mendearen lehen erdialdean, Arguedasko populazioa nabarmen hazi zen, eta 3.100 biztanle inguru izatera iritsi zen (mende hasieran, 1.837 zituen). Mendearen bigarren erdialdean, berriz, beheranzko joera izan zuen, eta 2.200 ingururen bueltan geratu zen mende amaierarako.
| Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 1.170 gizon, 1.140 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Nafarroako Estatistika Institutua / Instituto Nacional de Estadística | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 40 udalerri berean jaioak ziren[19], probintziako batez bestekoaren (% 37,3) gainetik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (EAE barne) % 5,6 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 19,4 —probintzian % 19,8—.
Biztanleria atzerritarra
Espainiar estatutik kanpo jaiotako 448 biztanleren artean, gehienak Afrikan jaioak dira (% 56,5)[20]. Jaiotza herrialde nagusiak Maroko, Kolonbia, Ekuador dira.
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 1.221 etxebizitza zeuden: 903 (% 74,0) nagusiak eta 318 (% 26,0) ez-nagusiak.[21] Kontsumo elektrikoaren arabera, 132 (% 10,8) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 131 (% 10,7) hutsik zeuden.[22] INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 42 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 216 plazarekin (5,14 plaza etxebizitzako).[23]
Etxebizitza multzoa
Nafarroako mapa
Erabilera-intentsitatea (kontsumo elektrikoa)
Nafarroako mapa
Guztira 903 etxegune zeuden, eta horietatik 263 (% 29,1) pertsona bakarrekoak ziren.[24]
Etxeguneak tamainaren arabera
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 1.977 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 24,6 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 15,4; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 39,1; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 20,9.[25] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 23,1 zen 2021ean eta % 24,6 2024an; beraz, 1,5 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 23,3 izatetik % 20,9 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 29,2 ziren, eta gizonen artean % 20,1; 9,1 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 23,6 eta gizonen % 18,3 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.
Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 55,1 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 44,9 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 7 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 38,8 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 61,2. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 4,2 ziren.[25]
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 486 | % 24,6 | 201 | % 20,1 | 285 | % 29,2 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 304 | % 15,4 | 161 | % 16,1 | 143 | % 14,6 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 773 | % 39,1 | 455 | % 45,5 | 318 | % 32,5 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 414 | % 20,9 | 183 | % 18,3 | 231 | % 23,6 |
| Guztira | 1.977 | % 100,0 | 1.000 | % 100,0 | 977 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 23,1 | % 14,8 | % 38,8 | % 23,3 | 1.963 |
| 2022 | % 23,9 | % 15,0 | % 39,1 | % 22,1 | 1.966 |
| 2023 | % 24,0 | % 15,0 | % 38,7 | % 22,3 | 1.983 |
| 2024 | % 24,6 | % 15,4 | % 39,1 | % 20,9 | 1.977 |
Ikasten ari direnak
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 8,9 ikasten ari zen (175 pertsona).[26] Ikasten ari zirenetatik, % 43,4 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 30,3 batxilergoan, % 17,7 erdi-mailako lanbide-heziketan eta % 8,0 DBHn edo antzekoetan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 46,9 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 39,2; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 17,7 eta emakumeen % 17,7. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 86,2 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 29,8 eta 25–29 urtekoen % 14,2; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 1,5 baino ez.[27] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 35,2 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 20,0.
Jaiolekuaren arabera
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 80,6 estatuan jaio zen, eta % 19,4 atzerrian.[25] Ikasketa-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 23,6 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 12,5; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 6,4 eta % 40,9, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 33,2 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 21,1; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 11,1 eta % 35,0, hurrenez hurren.
Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 9,9 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 4,4.[26] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 46,2 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 17,6 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.
2008ko erroldaren arabera, Espainiaz kanpoko 236 etorkin bizi ziren herrian, biztanleriaren % 10,03 (Nafarroako batez bestekoaren antzera).
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udal hauteskundeak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1995etik 2007a arte, Arguedasko alkatea UPN alderdiko José Antonio Rapún León izan da. 2007an, Udaleko hamaika zinegotzietatik sei lortu zituen Nafar Herriaren Batasunak. Baliogabeko botoak 22 izan ziren (emandako guztien % 1,44), eta zuriak 45 boto izan ziren (botoen % 2,98). Abstentzioa % 19,28koa izan zen.
2011n, egoera irauli egin zen, eta alkatetza UPNk baino lehen izan zuen PSNk berreskuratu zuen (6 zinegotzi); Fernando José Mendoza alkate bihurtu zen. 2007an ez bezala, ez zen ezkerreko hautagaitzarik egon, eta, aldiz, UPN (5 zinegotzi) eta PP (bat ere ez) banatuta aurkeztu ziren. Erriberanhauteskunde horietan, PSNk gora egin zuen herri bakarra izan zen[28].
| Alderdi politikoa | 2011 | 2007 | ||
|---|---|---|---|---|
| Botoak | Zinegotziak | Botoak | Zinegotziak | |
| Nafarroako Alderdi Sozialista (PSN) | %54,68 | 6 | %35,03 | 4 |
| Nafar Herriaren Batasuna (UPN) | %39,29 | 5 | %49,14 | 6 |
| (GIA) | - | - | %12,85 | 1 |
Alkateen zerrenda
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| 2011 | Fernando Mendoza Rodríguez (PSN) |
| 2007 | José Antonio Rapún León (UPN) |
| 2003 | José Antonio Rapún León (UPN) |
| 1999 | José Antonio Rapún León (UPN) |
| 1995 | José Antonio Rapún León (UPN) |
| 1991 | María Josefa Setas (PSN) |
Udaletxea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Hiribulduko eraikin garrantzitsuena da, adreiluzkoa. Eraikina XVI. eta XVIII. mendeko bi estilo desberdinen nahasketaren ondorio da. XX. mendearen amaieran, zaharberritze sakona burutu zen, eta eraikinaren kanpoaldea erabat berriztu zen, Nafarroako gobernuak emandako laguntzari esker.
- HELBIDEA: Foruen Plaza, 1
Elizak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Doneztebe eliza nagusia
Arguedasko Doneztebe eliza nagusia eraikin handia da, Errege Katolikoen estilokoa. Badirudi XVI. mendean eraikikoa dela, eta bi ataleko habearte bakarrekoa da. XVII. mendearen bukaera aldera, sakristia berria eraiki zen.
Yugoko Andre Mariaren baseliza
Muino baten gainean, zeinarengandik ikuspegi panoramiko izugarria bistara daitekeen, Yugoko Andre Mariaren baseliza dago. Elizak zenbait eraikin ditu itsatsita; XVII. mendearen hasieran eraiki zen gotiko-errenazimentu estiloan, Pedro Arresekoaren, arkitektu arabarraren,agindupean. Geroago, 1677. urtetik aurrera, Korellako Pedro Agirrekoak hartuko zuen jarraitzeko agindua.
Mikel Deunaren basilika
Hiribildu barnean dagoen eliza hau, XVI. mendean eraiki zen errenazimentu estiloan
Azpiegitura eta garraioak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Condaren Iruñea eta Zaragoza bitarteko lineak geltokia dauka herrian. Eguneko bost zerbitzu izaten dira norabide bakoitzeko. Lineak honako ibilbidea dauka:
- Iruñea - Noain - Tebas-Muru Artederreta - Barasoain - Puiu - Tafalla - Erriberri - Caparroso - Valtierra - Arguedas - Tutera - Ribaforada - Buñuel - Cortes - Mallén eta Zaragoza.
Condaren Cortes eta Iruñea bitarteko autobus linea zuzenak zerbitzu bakarra dauka norabide bakoitzean eguneko. Ibilbidea, honakoa da:
Condaren Tutera eta Alesbes bitarteko lineak, geltokia dauka herrian. Autobusak honako ibilbidea egiten du:
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Euskara
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nafarroako gobernuak onartutako Euskararen Foru Legearen arabera, Arguedas eremu ez-euskalduneko udalerria da, eta, hori dela eta, hizkuntza ofizial bakarra gaztelania da. 2001eko erroldaren arabera, herritarren % 0,53 zekien euskaraz hitz egiten.
Senda Viva
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Senda Viva abentura eta aisialdi parkea Bardearen ondoan dago, Arguedas udalerriaren ekialdean eta Nafarroako hiriburutik 80 kilometro hegoaldera. 120 hektareako azalera dauka, eta, bertan, heldu eta gazteentzako hainbat jarduera desberdin eskaintzen dira. Parkea lau eremutan banaturik dago: Herria, Feria, Basoa, eta Abeletxea. Bigarren eremura heldu aurretik, zoo txiki bat dago, eta, bertan, latxa ardia, Pirinioetako behiak eta Aurizberriko zaldiak bezalako Nafarroako berezko hainbat animalia daude ikusgai.
Jaiak eta ospakizunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Arguedas herriko jaiak San Estebanen omenez ospatzen dira, eta abuztuko lehen asteburuaren inguruan antolatzen dira. Jaiek, guztira, bederatzi egun irauten dute.
Uztarriaren Ama Birjinaren erromeria, berez, martxoaren 25ean ospatzen zen, baina, gaur egun, iraileko lehen igandean ospatzen da.
Kirolak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Arguedas Castejónen egoitza duen "Ebroko Kirol Mankomunitateko" kidea da. Herriko kirol taldeetako batzuk honakoak dira:
- Arguedano Txirrindularitza Kluba
Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- San Esteban eliza estilo gotiko eta errenazentista nahasten dituen eraikina da.
- San Miguel basilika XVI. mendeko nabe bakarreko parrokia txikia da. Gaur egun, Arguedasen kontserbatzen den eraikinik zaharrenetakoa da. Aurrealdea, pentagono itxurakoa du, eta izardun gangez estalita dago. 2006. urtean, baseliza barruan zeuden artelanak San Esteban elizara eraman zituzten baselizaren zaharberritze osoa burutu ahal izateko. Gaur egun, San Miguel baselizan, "Informazio Puntu Orokorra" delakoa egokitu da, kanpotarrei herriari buruzko informazioa eskaintzeko.
- Muruzabal etxea XVIII. mendeko bi jauregiren batzearen ondorioz sorturiko etxe luzea da. Adreiluzko bi atalez osaturik dago; goikoa balkoiez eta mende bereko armarri batez osaturik dago.
- Yugoko baseliza
- Arguedaseko nekropoli zelta[29].
Zerbitzuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Arguedasko zaborra batzeaz eta ur-hornidura bermatzeaz, "Arguedas, Valtierra, Alesbes, Milagro eta Cadreitako Mankomunitatea" arduratzen da.
Arguedastar ospetsuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Ignacio Elizalde (1913-1993), idazlea.
- Alfredo Floristán Samanes (1921-2009), geografoa.
- Antonio Loperena Eseberri (1922-2010), margolari eta eskultorea.
- Casiano Floristán (1926-2006), apaiza.
- Txumari Alfaro, (1952-) sendabelarretan aditua eta telebistako aurkezlea.
- Óscar Gurria (1973-), futbolari ohia.
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Beste abere mota batzuen datuak ez dira argitaratu, sekretu estatistikoa dela eta (ustiategi gutxi dagoenean, INEk ez ditu datuak zabaltzen, ustiategiak identifika ez daitezen).
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Euskaltzaindiaren Onomastika Datutegia
- ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
- ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
- ↑ Ibidem
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q1763705.
- ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Nafarroa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
- ↑ «Indicadores municipales - Nastat» Nafarroa.eus (kontsulta data: 2026-08-03).
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Nafarroa.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Nafarroa.tab.
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak udalerrika eta motaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak erabilera-intentsitatearen arabera (kontsumo elektrikoa)» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak» Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala) (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxeguneak udalerrika eta tamainaren arabera» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ UPN se impone en la Ribera pese a perder más de 6.700 votos[Betiko hautsitako esteka], Diario de Noticias, 2011ko maiatzaren 24a.
- ↑ (Gaztelaniaz) «Necrópolis de Arguedas» Tudela De Navarra (kontsulta data: 2023-10-27).
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- (Gaztelaniaz) Arguedasko udalaren webgunea.
- (Gaztelaniaz) Senda Viva aisialdi parkearen webgunea.[Betiko hautsitako esteka]
- (Gaztelaniaz) Arguedasi buruzko informazioa Nafarroako Gobernuaren webgunean.
- Arguedasko errepide berriaren ikuspegia Google Street View-n.
| Tuteraldeko udalerri aurkibidea | ||
|---|---|---|
|
Ablitas • Arguedas • Bardeak • Barillas • Buñuel • Cabanillas • Cascante • Castejón • Cintruénigo • Corella • Cortes • Fitero | ||

