Mexiko Berria
Mexiko Berria[1] Ameriketako Estatu Batuetako hego-mendebaldeko estatua da. Hiriburua Santa Fe du, baina hiri garrantzitsuena Albuquerque da. 315.194 km2 ditu eta 2007an, 1.969.915 milioi biztanle zituen. Ingelesa eta gaztelania hizkuntza erabilienak dira eta biztanle gehienak protestanteak dira, katoliko asko ere dagoen arren.
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Coloradoko goi-ordokiaren zati bat eta Mendi Harritsuen hegoaldea hartzen du. Klima kontinentala da, eta euri gutxi egiten du. Grande ibaia eta Pecos, aurrenekoaren ezkerraldeko adarra, aipagarrienak dira.
Kokapena eta hedadura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mexiko Berria Ameriketako Estatu Batuetako hego-mendebaldean dago. Iparraldean Colorado du mugakide; ipar-ekialdeko muturrean Oklahomarekin egiten du muga; ekialdean eta hego-ekialdean Texasekin; mendebaldean Arizonarekin; eta hegoaldean Mexikoko Chihuahua eta Sonora estatuekin. Ipar-mendebaldeko muturrean Utahekin puntu bakarrean egiten du bat, Four Corners izeneko tokian. Han elkartzen dira Mexiko Berria, Arizona, Utah eta Colorado.[2]
Estatuaren azalera lehorra 314.000 km² ingurukoa da (121.300 milia koadro baino gehiago), eta azaleraren arabera Estatu Batuetako bosgarren estaturik handiena da, Alaska, Texas, Kalifornia eta Montanaren ondoren.[3] Tamaina handia izan arren, biztanleria-dentsitate txikia du eta lurraldearen zati handiak landa-eremuak, basamortuak, goi-ordokiak, ordokiak eta mendialdeak dira.
Mexiko Berriko mugak ia osorik meridiano eta paraleloen arabera ezarri ziren. Iparraldeko muga 37. paraleloaren inguruan dago, eta mendebaldeko mugaren zati handiena 109. meridianoaren inguruan. Ekialdeko muga, berriz, 103. meridianoaren inguruan doa. Hegoaldeko mugaren zati bat nazioarteko muga da, Mexikorekin.
Estatuaren forma ia laukizuzena da, baina hego-mendebaldean New Mexico Bootheel edo «Mexiko Berriko bota-orpoa» izenez ezagutzen den lurralde-zatia hegoalderantz luzatzen da. Eremu hori Gadsden erosketaren bidez Estatu Batuek Mexikori 1853an erositako lurraldearen parte izan zen.
Mexiko Berriaren ezaugarri geografiko nagusietako bat altitude handia da. Basamortu eta paisaia idor ugari izan arren, estatuaren zati handi bat itsas mailatik 1.200 metrotik gora dago. Iparraldean Mendi Harritsuen hegoaldeko adarrak daude, eta estatuaren erdialdea Rio Grande ibaiaren haranak zeharkatzen du iparraldetik hegoaldera.
Erliebea eta eskualde fisiografikoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mexiko Berriko paisaia oso anitza da. Mendi garaiak, arro zabalak, basamortuak, lautadak, arroilak, mesetak eta eremu bolkanikoak aurki daitezke estatuan. Aniztasun hori historia geologiko konplexuaren ondorioa da. New Mexico Bureau of Geology and Mineral Resources erakundeak sei probintzia fisiografiko nagusi bereizten ditu estatuan: Hegoaldeko Mendi Harritsuak, Coloradoko goi-ordokia, Rio Grande Rift, Basin and Range, Mogollon-Datil eskualdea eta High Plains edo Goi Ordokiak.[4]
Hegoaldeko Mendi Harritsuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mendi Harritsuen hegoaldeko muturra Mexiko Berriaren iparraldean sartzen da. Eskualde menditsu horretako mendilerro nagusia Sangre de Cristo mendiak dira, Coloradotik Santa Fe ingururaino hedatzen direnak. Mendi horiek estatuaren erlieberik garaienetako eta malkartsuenetako batzuk osatzen dituzte.
Sangre de Cristo mendietan dago Mexiko Berriko punturik garaiena, Wheeler Peak, 4.000 metrotik gorako garaiera duena. Inguruan 3.000 metrotik gorako beste hainbat tontor daude. Altitudearen ondorioz, estatuaren gainerako zati gehienetan baino klima hotzagoa eta hezeagoa dute, eta konifero-baso zabalak eta goi-mendiko larreak agertzen dira.
Sangre de Cristo mendien mendebaldean Rio Granderen goiko harana dago; ekialdean, berriz, erliebea pixkanaka jaisten da Goi Ordokietarantz. Mendi-sistema horrek eragin handia du estatuaren hidrologian, bertako elurrak Rio Grande eta beste ibai batzuen emariaren iturri garrantzitsuak baitira.
Coloradoko goi-ordokia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mexiko Berriko ipar-mendebaldea Coloradoko goi-ordokiaren parte da. Probintzia geologiko zabala da, eta Arizona iparraldea, Utah hego-ekialdea eta Colorado hego-mendebaldea ere hartzen ditu. Eskualdeak batez beste 2.100 metro inguruko altitudea du.[5]
Goi-ordokiaren ezaugarri nagusiak ia horizontalean kokatutako arroka sedimentarioen geruzak dira. Uraren eta haizearen higadurak paisaia ikusgarriak sortu ditu geruza horietan: mesak, muino isolatuak, arroilak, labarrak eta badlands eremuak. Arroka gorriek, zuriek, grisek, berdeek eta horiek paisaiaren kolore-aniztasun berezia sortzen dute.[6]
Eskualde horretan dago San Juan Basin arro geologiko zabala. Arroak garrantzi ekonomiko handia izan du, ikatz, petrolio, gas natural eta uranio-baliabide ugari dituelako. Haren hego-mendebaldeko ertzean Zuni mendiak daude.[7]
Coloradoko goi-ordokian daude, halaber, Mexiko Berriko paisaia eta aztarnategi arkeologiko ezagunenetako batzuk, besteak beste Chaco Culture National Historical Park eta El Malpais National Monument inguruko eremu bolkanikoak.
Rio Grande Rift
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mexiko Berriko erdialdea iparraldetik hegoaldera zeharkatzen duen egitura geologiko nagusietako bat Rio Grande Rift da. Lurrazal kontinentalaren luzapenaren ondorioz sortutako faila eta arro sistema zabala da, eta Coloradotik Mexiko Berria zeharkatuz Texas mendebalderaino hedatzen da.[8]
Riftaren barruan lurrazala luzatu eta mehetu egin da, eta failen artean hondoratutako arroak eta altxatutako mendilerroak sortu dira. Mexiko Berriko iparraldean egitura nahiko estua da; hegoalderantz, berriz, zabaldu egiten da eta Basin and Range probintziarekin bat egiten du. Luzapen-prozesua duela dozenaka milioi urte hasi zen eta Mexiko Berriko paisaiaren egungo konfigurazioan eragin handia izan du.[9]
Rio Grande ibaiaren ibilgua neurri handi batean egitura geologiko horrek baldintzatzen du. Riftaren arro sedimentarioetan milaka metroko sedimentuak pilatu dira, eta sedimentu horiek akuifero garrantzitsuak osatzen dituzte. Horietatik hornitzen dira, besteak beste, estatuko biztanleria-gune handienetako batzuk.[10]
Riftarekin lotuta daude Mexiko Berriko hainbat mendilerro eta arro. Albuquerqueren ekialdeko Sandia mendiak, esaterako, riftaren ertzean altxatutako mendigune baten adibide nabarmena dira. Sistema geologikoarekin lotutako faila eta jarduera bolkanikoek ere paisaia berezia sortu dute estatuaren erdialdean.
Basin and Range
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mexiko Berriko hego-mendebaldea Basin and Range Province eskualde geologiko zabalaren parte da. Probintzia hori Estatu Batuetako mendebaldeko eremu handi batean hedatzen da, Texas mendebaldetik eta Mexiko Berritik Arizona, Nevada, Utah eta Kaliforniaraino, eta Mexikoko iparraldera ere sartzen da.[11]
Paisaiaren ezaugarri nagusia mendilerro estu eta malkartsuen eta haien artean dauden arro zabal eta nahiko lauen txandakatzea da. Mendilerroek iparraldetik hegoaldera edo ipar-mendebaldetik hego-ekialdera jotzeko joera dute. Erliebe hori lurrazalaren luzapenaren ondorioz sortu zen: failen bidez bloke batzuk altxatu eta beste batzuk hondoratu ziren.[12]
Eskualdea erdi-idorra da eta ibai iraunkor gutxi ditu. Arro askok ez dute itsasorainoko drainatzerik; ondorioz, euri handiko aldietan ura barne-arroetan pilatu eta aldi baterako aintzirak edo playa izeneko lautada gaziak sor daitezke. Gila ibaia da eskualdearen ipar-mendebaldeko zatia zeharkatzen duen ibai nagusietako bat.[13]
Mogollon-Datil eskualdea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mexiko Berriko mendebalde eta hego-mendebaldeko beste unitate geografiko bereizgarri bat Mogollon-Datil eskualdea da. Coloradoko goi-ordokiaren eta Basin and Range probintziaren arteko trantsizio-eremua osatzen du, eta iraganeko jarduera bolkaniko biziak eragin handia izan du haren erliebean.[14]
Eskualdean mendiak, goi-ordoki bolkanikoak, arroilak eta baso zabalak daude. Mogollon mendiak dira haren erliebe nagusietako bat, eta inguru horretan dago Gila Wilderness, 1924an Estatu Batuetan administratiboki izendatutako lehen wilderness eremua.
Goi Ordokiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mexiko Berriko ekialdea Ordoki Handien mendebaldeko ertzean dago. New Mexico Bureau of Geology and Mineral Resources erakundeak High Plains edo Goi Ordokiak izendatzen du estatuko probintzia fisiografikoetako bat.[15]
Mendebaldeko eta iparraldeko eskualde menditsuekin alderatuta, Mexiko Berriko ekialdeak erliebe leunagoa du. Lautada eta belardi zabalak dira nagusi, nahiz eta mesak, ibai-haranak eta labarrak ere agertzen diren. Lurraldea pixkanaka jaisten da ekialderantz, Texas eta Oklahomako lautadetarantz.
Goi Ordokietako hegoaldeko zati handi bat Llano Estacado izeneko goi-lautada zabalaren barruan dago. Texas mendebaldearekin partekatutako egitura geografiko hori oso laua da toki askotan, eta haren ertzak labar eta malda nabarmenek mugatzen dituzte. Nekazaritza eta abeltzaintza dira eskualdeko lurraren erabilera nagusietako batzuk.
Klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]NOAAren datuen arabera, 1991–2020 aldian, estatuko urteko batez besteko tenperatura 12,5 °C-koa izan zen.[16][oh 1] Hilabeterik beroena uztaila da (23,4 °C; eguneko gehienekoen batez bestekoa, 31,5 °C) eta hotzena abendua (2,0 °C; eguneko gutxienekoen batez bestekoa, −5,6 °C). Urteko prezipitazioa 349 mm-koa da; hilabeterik euritsuena uztaila da (62 mm) eta lehorrena otsaila (15 mm).
1895–2025 aldian, urteko batez besteko tenperaturak mendeko 1,1 °C-ko gorako joera izan du. Azken hamar urteak (2016–2025) XX. mendeko batez bestekoa (11,6 °C) baino 1,5 °C beroagoak izan dira. Erregistroko bost urte beroenak 2000tik aurrerakoak dira: 2012, 2017, 2020, 2024 eta 2025. Urterik beroena 2017 izan zen (13,6 °C) eta hotzena 1912 (10,4 °C).[16]
Etxeak berotzeko eta hozteko behar den energia neurtzeko, NOAAk gradu-egunak kalkulatzen ditu: egun bakoitzean batez besteko tenperatura 18,3 °C-tik zenbat gradu behera dagoen (berokuntza-gradu-egunak) edo gora dagoen (hozte-gradu-egunak), urte osoan batuta. 1991–2020 aldian, urtean batez beste 2479 berokuntza-gradu-egun eta 558 hozte-gradu-egun izan ziren.[16]
 Datu klimatikoak (Mexiko Berria)  | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 9.8 | 12.2 | 16.5 | 20.7 | 25.6 | 31.0 | 31.5 | 30.2 | 26.9 | 21.5 | 14.8 | 9.6 | 20.9 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 2.1 | 4.2 | 7.8 | 11.6 | 16.5 | 21.7 | 23.4 | 22.3 | 18.8 | 12.9 | 6.6 | 2.0 | 12.5 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -5.7 | -3.9 | -0.9 | 2.5 | 7.3 | 12.5 | 15.3 | 14.5 | 10.6 | 4.3 | -1.7 | -5.6 | 4.1 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 17 | 15 | 18 | 16 | 23 | 26 | 62 | 61 | 45 | 30 | 17 | 21 | 349 |
| Iturria: NOAA NCEI, nClimDiv: 1991–2020 normalak (2026-09-04ko bertsioa) | |||||||||||||
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Historiaurrea eta europarren aurreko herriak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gizakiak milaka urtez bizi izan dira gaur egungo Mexiko Berriaren lurraldean. Eskualdeko lehen biztanleek ehiztari-biltzaile bizimodua zuten, baina denborarekin nekazaritzan oinarritutako gizarte konplexuak garatu ziren. Horien artean nabarmendu ziren Antzinako Pueblo herrien kultura eta Mogollon kultura. Antzinako Pueblo herriek bereziki garapen handia izan zuten Mexiko Berriaren ipar-mendebaldean, eta herrixka iraunkorrak, ureztatze sistemak eta eraikin handiak sortu zituzten.[17]
VIII. eta X. mendeen artean, Pueblo herriek lurrean zulatutako etxebizitza zaharrak pixkanaka baztertu eta gela angeluzuzen ugariz osatutako eraikin multzoak eraikitzen hasi ziren. XI. menderako, zenbait herrigunek tamaina handia hartu zuten. Garapen horren adibiderik aipagarrienetako bat Chaco arroa izan zen. Han eraikitako great house edo etxe handiek ehunka gela zituzten eta eskualde zabal bateko biztanleak lotzen zituen sare ekonomiko, sozial eta erlijioso baten erdigune izan ziren.[18]
Nekazaritza zen Pueblo gizarteen ekonomiaren oinarrietako bat. Ingurune lehorrean bizitzeko, ura aprobetxatzeko hainbat teknika garatu zituzten, hala nola ureztatze ubideak, euri ura kontrolatzeko egiturak eta terrazak. Artoa, babarrunak eta kalabazak ziren labore nagusietako batzuk. Zeramika, saskigintza eta ehungintza ere jarduera garrantzitsuak ziren, eta merkataritza sareek gaur egungo Estatu Batuetako hego-mendebaldeko eta Mexikoko iparraldeko beste komunitate batzuekin lotzen zituzten.[19]
XII. mendearen erdialdetik aurrera, Chaco arroko sistema politiko eta soziala gainbehera hasi zen. Hurrengo mendeetan biztanleriaren zati handi bat beste eremu batzuetara lekualdatu zen, bereziki Rio Grande ibaiaren haranera eta gaur egungo Mexiko Berriaren mendebaldeko beste eskualde batzuetara. Prozesu horretan sortu edo sendotu ziren espainiarrak XVI. mendean iritsi zirenean aurkitu zituzten Pueblo komunitateetako asko.
Pueblo herriez gain, beste herri indigena batzuk ere bizi ziren edo sartu ziren eskualdean. Navajo eta Apache herrien arbasoak iparraldetik iritsi ziren, eta haien hizkuntzak athabaskar hizkuntzen familiakoak dira. Espainiarren kolonizazioaren garaian Pueblo, Apache eta, geroago, Comanche herrien arteko merkataritza, aliantza eta gatazkek garrantzi handia izan zuten Mexiko Berriaren historian.[20]
Espainiarren esplorazioa eta kolonizazioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Coronadoren espedizioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XVI. mendearen lehen erdian, Espainia Berriaren iparraldean aberastasun handiko hiriak zeudelako zurrumurruak zabaldu ziren espainiarren artean. 1539an, Espainia Berriko erregeorde Antonio de Mendozak Marcos de Niza fraide frantziskotarra bidali zuen iparraldera, lurralde haiei buruzko informazioa biltzeko. Espedizioan Estebanico ere joan zen, aurretik Álvar Núñez Cabeza de Vacaren espedizioan parte hartu zuen afrikarra. Estebanico Zuni herriaren Háwikuh herrixkara iritsi zen, eta han hil zuten. Marcos de Niza Mexikora itzuli eta Cíbolako Zazpi Hiriak ikusi zituela eta aberastasun handikoak zirela adierazi zuen.[21]
Txosten horrek bultzatuta, 1540an Francisco Vázquez de Coronadok espedizio handi bat zuzendu zuen gaur egungo Mexiko Berriaren eta Estatu Batuetako hego-mendebaldearen esploraziorako. Espedizioan 300 soldadu espainiar baino gehiago, 1.000tik gora aliatu indigena, fraide frantziskotarrak, zerbitzariak eta abere ugari zihoazen.[22]
Espedizioa Zuni herriaren lurraldera iritsi zen lehenik. Coronadok Háwikuh hartu zuen, baina han ez zuen espero zuen urre edo aberastasunik aurkitu. Ondoren, bere gizonek eskualde zabal bat esploratu zuten. García López de Cárdenasen taldeak Colorado ibaiaren Arroila Handia ikusi zuen; beste talde batzuk Hopi herrien lurraldeetara joan ziren, eta Hernando de Alvarado ekialderantz abiatu zen, Acoma, Tiguex eta Pecos ingururaino.[23]
1540-1541eko neguan espedizioaren zati nagusia Tiguex herrien inguruan kokatu zen, Rio Grande ibaiaren haranean. Espainiarrek bertako biztanleei janaria, arropa eta bestelako ondasunak eskatu zizkieten, eta bi taldeen arteko harremanak azkar okertu ziren. Ondorengo gatazka armatuari Tiguexeko gerra deritzo. Espainiarrek hainbat pueblo setiatu eta suntsitu zituzten, eta biztanle askok beren herriak utzi behar izan zituzten.[24]
1541ean Coronado ekialderantz abiatu zen, Quivira izeneko lurralde aberats baten bila. Espedizioa gaur egungo Kansaseraino iritsi zen, baina ez zuen espero zuen aberastasunik aurkitu. 1542an espainiarrak Espainia Berrira itzuli ziren. Coronadoren espedizioak ez zuen kolonia iraunkorrik sortu, baina espainiarrek gaur egungo Mexiko Berriko herri eta lurraldeei buruz zuten ezagutza nabarmen handitu zuen.[25]
Lehen kolonizazio iraunkorra
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Coronadoren espedizioaren ondoren zenbait hamarkadaz ez zen espainiar kolonizazio iraunkorrik izan. XVI. mendearen amaieran, ordea, espedizio berriak iritsi ziren Pueblo herrien lurraldeetara. 1581ean Francisco Sánchez Chamuscado eta Agustín Rodríguez buru zituen espedizio bat sartu zen eskualdean, eta 1582-1583an Antonio de Espejok beste espedizio bat egin zuen. Espejok Rio Grande haraneko hainbat pueblo bisitatu zituen eta mendebalderantz ere esploratu zuen.[26]
Espainiako Koroak azkenean lurraldearen kolonizazio iraunkorra baimendu zuen. Juan de Oñatek zuzendu zuen proiektua, eta 1598an kolono, soldadu, fraide frantziskotar, abere eta gurdiz osatutako espedizioa Rio Grande ibaitik iparraldera abiatu zen. Oñatek Espainiako Koroaren izenean hartu zuen lurraldearen jabetza eta lehen kolonia iraunkorra ezarri zuen Ohkay Owingeh inguruan, espainiarrek San Juan de los Caballeros deitu zuten tokian. Oñate Mexiko Berriko lehen gobernadore koloniala bihurtu zen.[27]
Kolonizazioaren lehen urteetan espainiarren eta Pueblo herrien arteko gatazkak sortu ziren. Larriena Acoma Pueblon gertatu zen. 1598an Acomako biztanleen eta espainiar talde baten arteko borrokan Oñateren hainbat gizon hil ziren. Hurrengo urtean espainiarrek eraso militar handi batekin erantzun zuten. Herria hartu zuten eta biztanle ugari hil edo preso hartu zituzten. Bizirik ateratako askori zigor gogorrak ezarri zizkieten. Gertaera, Acomako sarraskia izenez ezaguna, Oñateren gobernuaren alderdirik eztabaidatuenetako bat bihurtu da.[28]
Oñateren gobernua ere eztabaidatua izan zen Espainiako agintarien artean. Kolonoek eta indigenek jasandako gehiegikerien inguruko salaketen ondoren, Espainia Berriko agintariek ikertu zuten. Oñate Mexiko Berritik kendu zuten, eta hainbat deliturengatik zigortu zuten.[29]
Santa Fe eta kolonia espainiarraren sendotzea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XVII. mendearen hasieran koloniaren administrazio-zentroa Rio Grande ibaiaren goiko aldera lekualdatu zen. Santa Fe 1610 inguruan sortu zen, eta La Villa Real de la Santa Fe de San Francisco de Asís izena eman zioten. Hiria Mexiko Berriko gobernuaren egoitza bihurtu zen eta, ondorengo mendeetan, eskualdeko gune politiko eta ekonomiko nagusietako bat izan zen.
Mexiko Berria Espainia Berriko gainerako lurraldeekin El Camino Real de Tierra Adentro bidearen bidez lotuta zegoen. Bideak Mexiko Hiria eta Santa Fe lotzen zituen, eta kolonoak, soldaduak, misiolariak, abereak, salgaiak eta informazioa garraiatzeko bide nagusia izan zen. Espainiarren kolonizazioarekin zaldiak, behiak eta Europako beste abere eta labore batzuk ere hedatu ziren eskualdean.[30]
Kolonizazioarekin batera, frantziskotarrek Pueblo herriak kristautzeko misio-sare zabala sortu zuten. XVII. mendearen lehen erdian elizak eta komentuak eraiki zituzten hainbat pueblotan. Pecos Pueblon, adibidez, Andrés Juárez fraidearen zuzendaritzapean eliza handi bat eraiki zuten 1620ko hamarkadan.[31]
Espainiarren aginteak Pueblo komunitateen bizimodua sakon aldatu zuen. Misiolariek kristautasuna hedatzen eta bertako erlijio-praktikak ezabatzen saiatu ziren; aldi berean, administrazio kolonialak Pueblo herrien lanaren eta nekazaritza-ekoizpenaren zati bat bereganatu zuen. Hala ere, Pueblo komunitateek beren hizkuntza, antolaketa sozial eta erlijio-praktika askori eutsi zieten, batzuetan kristau elementuekin uztartuta.
XVII. mendean tentsioak gero eta handiagoak bihurtu ziren. Erlijio-indarkeriaz eta lan- eta tributu-betebeharrez gain, lehorteek, goseteek eta inguruko herri nomaden erasoek koloniaren egoera larriagotu zuten. Espainiako agintarien eta frantziskotarren arteko gatazkek ere gobernu koloniala ahuldu zuten. Egoera horrek guztiak Pueblo herrien artean espainiarren aurkako erresistentzia areagotu zuen, eta 1680an kolonizazio espainiarraren historiako krisirik handiena eragin zuen: Puebloen matxinada.
Puebloen matxinada eta espainiarren birkonkista
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1680ko Puebloen matxinada
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XVII. mendearen bigarren erdian gero eta handiagoak ziren espainiar agintarien eta Pueblo herrien arteko tentsioak. Kolonizazio-sistemak tributuak eta lan-betebeharrak ezartzen zizkien komunitate indigenei, eta frantziskotar misiolariek kristautasuna hedatzearekin batera Puebloen erlijio-praktika tradizionalak debekatu edo erreprimitu nahi izan zituzten. Horri lehorteak, goseteak eta beste herri indigenen erasoak gehitu zitzaizkion. Egoera horrek Espainiako administrazioak komunitateak babesteko zuen gaitasunarekiko mesfidantza areagotu zuen.[32]
Espainiarren aurkako erresistentzia ez zen 1680an hasi. Aurreko hamarkadetan ere hainbat matxinada eta erresistentzia-ekintza gertatu ziren, eta misiolari batzuk hil zituzten. Espainiako agintariek, bestalde, Puebloen erlijio tradizionalaren aurkako neurriak gogortu zituzten. 1670eko hamarkadan hainbat erlijio-buru indigena atxilotu zituzten sorginkeria leporatuta. Horietako bat Popé —Po'pay izenez ere ezaguna— zen, Ohkay Owingehko tewa herritarra. Askatu ondoren Taos Pueblora joan zen, eta han espainiarren aurkako matxinada antolatzen hasi zen.[33]
Popék Pueblo komunitate desberdinen arteko aliantza zabala antolatzea lortu zuen. Horrek garrantzi berezia izan zuen, Pueblo herriek ez baitzuten ordura arte batasun politikorik osatzen: hizkuntza eta tradizio desberdinetako komunitate independenteak ziren. Matxinadaren prestaketan mezulariak bidali zituzten pueblo batetik bestera. Tradizio historikoaren arabera, korapilodun sokak erabili zituzten altxamendurako falta ziren egunak adierazteko; herri bakoitzean egunero korapilo bat askatu behar zen.[34]
Matxinada 1680ko abuztuaren 11n hastekoa zen, baina espainiarrek konspirazioaren berri izan zuten eta bi mezulari atxilotu zituzten. Horren ondorioz, matxinoek plana aurreratu eta abuztuaren 10ean hasi zuten altxamendua. Pueblo komunitate askok aldi berean egin zuten eraso espainiar kokalekuen eta misioen aurka. Elizak eta beste hainbat eraikin kolonial suntsitu zituzten, eta misiolari eta kolono ugari hil ziren.[35]
Matxinoek Santa Fe inguratu zuten. Espainiako kolonoak eta soldaduak gobernadorearen jauregiaren inguruan bildu ziren, eta Pueblo indarrek hiriko ur-hornidura eten zuten. Setioaren ondoren, Antonio de Otermín gobernadoreak hiria uztea erabaki zuen. Espainiarrak Rio Grande ibaiaren haranean hegoalderantz erretiratu ziren, eta azkenean El Paso inguruan babestu ziren.[36]
Matxinadak espainiarren presentzia koloniala ia erabat desegin zuen Mexiko Berrian. 21 fraide frantziskotar eta ehunka kolono espainiar hil ziren. Bizirik iraun zuten espainiar gehienek, baita haiekin aliatutako hainbat indigena taldek ere, hegoaldera ihes egin zuten. El Camino Real de Tierra Adentroko trafikoa eten egin zen, eta espainiarrek El Paso del Norte inguruan finkatu zuten behin-behineko administrazio-zentroa.[37]
Puebloen garaipenak ondorio politiko eta erlijioso sakonak izan zituen. Espainiar agintearen ikurrak suntsitu zituzten hainbat tokitan: misio-eliza ugari erre edo eraitsi zituzten, eta kristautasunarekin eta kolonizazioarekin lotutako elementuak baztertzeko ahaleginak egin ziren. Santa Fen, espainiarrek utzitako hiria Pueblo ereduaren arabera eraldatu zuten; plazaren inguruan solairu anitzeko eraikinak eta kiva zeremonia-guneak eraiki zituzten.[38]
Hala ere, espainiarrak kanporatzeak ez zuen Pueblo herrien arteko batasun politiko iraunkorra ekarri. Komunitate bakoitzak autonomia handia zuen, eta matxinadaren ondoren lehengo desadostasunetako batzuk berriro agertu ziren. Popék espainiarren aurreko bizimodua berrezartzeko ahaleginak egin zituen, baina haren agintea ez zen Pueblo guztietan modu berean onartu. Aldi berean, lehorteek, elikagai-urritasunak eta Apache eta beste talde batzuen erasoek eskualdeko egoera zaildu zuten.
Espainiarren itzulera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Espainiarrek ez zuten Mexiko Berria berreskuratzeko asmoa bertan behera utzi. Antonio de Otermínek 1681-1682an iparralderantz espedizio bat zuzendu zuen, baina ez zuen kolonia iraunkorki berrezartzea lortu. Hurrengo urteetan beste espedizio batzuk ere egin ziren El Paso ingurutik.
1692an Espainiako Koroak Diego de Vargas izendatu zuen Mexiko Berria berreskuratzeko. De Vargas iparralderantz abiatu zen soldadu talde batekin, eta Pueblo komunitateekin negoziazioa eta indar militarraren mehatxua uztartu zituen. Pecos Pueblora iritsi zenean, bertako biztanleek harrera egin zioten eta, National Park Service erakundearen arabera, 140 gudari eskaini zizkioten espainiarrei Santa Fe berreskuratzeko.[39]
1692ko irailean De Vargas Santa Fera iritsi zen. Hiriko Pueblo biztanleek azkenean Espainiako Koroaren agintea berriro onartzea adostu zuten, eta lehen kanpaina ia borroka handirik gabe burutu zen. Ondorengo hilabeteetan De Vargasek hainbat pueblo bisitatu zituen eta Espainiako agintea onartzeko zinak lortu zituen.[40]
Baina 1692ko menpekotasun formala ez zen birkonkistaren amaiera izan. 1693an De Vargas kolono talde handiago batekin itzuli zenean, Santa Feko biztanleek hiria uzteari uko egin zioten. Espainiarrek indarrez hartu zuten hiria, eta kolonizazio iraunkorra berriro hasi zen. Hurrengo urteetan hainbat Pueblo komunitatek erresistentzian jarraitu zuten.
Jemez herriak, besteak beste, espainiarren aurka borrokatu ziren. 1694an De Vargasen indarrek Jemez gudariei eraso egin zieten Guadalupe Mesan eta garaipen militarra lortu zuten. Taos Pueblok ere ez zuen Espainiako agintea berehala onartu. 1696an hainbat Pueblo komunitatek beste matxinada bat egin zuten, eta misiolari eta kolono batzuk hil zituzten. Espainiarrek altxamendua zapaldu zuten, eta urte horren ondoren beren kontrola sendotu zuten eskualdean.[41]
1680ko matxinadak, hala ere, kolonizazioaren ondorengo bilakaeran eragina izan zuen. Espainiarrek Mexiko Berria berriz konkistatu bazuten ere, Pueblo komunitateen erlijio- eta kultura-praktikek aurreko garaian baino tolerantzia handiagoa izan zuten, eta Espainiako agintariek Pueblo herriekin harreman pragmatikoagoak garatu zituzten. Bi aldeek ere beste herri indigenen —bereziki Apache, Navajo eta geroago Comanche herrien— aurrean aliantzak egiteko beharra izan zuten.
Puebloen matxinada Mexiko Berriko historiako gertakari erabakigarrienetako bat izan zen. Pueblo herriek Espainiako aginte koloniala lurraldetik kanporatzea lortu zuten eta **hamabi urtez**, 1680tik 1692ra, espainiar gobernurik gabe bizi izan ziren. National Park Service erakundeak Ipar Amerikako espainiar kolonizazioaren aurkako indigenen altxamendu arrakastatsu nagusietako bat bezala deskribatzen du.[42]
Espainiarren agintearen bigarren aldia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1696ko azken matxinadak zapaldu ondoren, Espainiaren agintea sendotu egin zen berriro Mexiko Berrian. Hala ere, XVII. mendeko lehen kolonizazio-aldiarekin alderatuta, espainiar agintariek Pueblo herriekiko politika pragmatikoagoa garatu zuten. Pueblo komunitateek beren lurren eta antolaketa politikoaren zati handi bati eutsi zioten, eta beren erlijio-praktika tradizionaletako askok bizirik iraun zuten kristautasunarekin batera. Espainiarrek, bestalde, Pueblo herrien laguntza behar izan zuten koloniaren mugak defendatzeko.
XVIII. mendean Mexiko Berriko biztanleria eta kokaleku hispanoak handitzen joan ziren. Santa Fek hiriburu eta merkataritza-gune nagusi izaten jarraitu zuen, baina beste herrigune batzuk ere garatu ziren Rio Grande ibaiaren haranean. Albuquerque 1706an sortu zen, Francisco Cuervo y Valdés gobernadorearen agintaldian, La Villa de Alburquerque izenarekin. Nekazaritza eta abeltzaintza ziren ekonomiaren oinarri nagusiak, eta ureztatutako lurrak Rio Grande eta haren ibaiadarren haranetan pilatzen ziren.
Koloniak Espainia Berriko erdigune ekonomikoetatik urrun jarraitzen zuen. El Camino Real de Tierra Adentro zen Mexiko Hiriarekin eta Espainia Berriko iparraldearekin komunikatzeko bide nagusia. Bide horretatik iristen ziren ondasunak, kolono berriak, administrazioko funtzionarioak eta informazioa, eta hegoalderantz Mexiko Berriko produktuak garraiatzen ziren. Hala ere, distantzia handiek eta garraioaren zailtasunek tokiko ekonomiaren autonomia bultzatu zuten.
Mugako gizartea eta genízaroak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XVIII. mendeko Mexiko Berria etnia eta kultura askotako gizartea zen. Pueblo herriez eta jatorri europarreko biztanleez gain, mestizoak, afrikar jatorriko biztanleak eta beste talde batzuk zeuden. Espainiako administrazioak biztanleria sailkatzeko kasta-sistema erabiltzen zuen, baina praktikan identitate etniko eta sozialak konplexuak eta aldakorrak ziren. 1693tik 1823ra hogei termino baino gehiago erabili ziren Mexiko Berrian arraza edo jatorri etnikoa adierazteko.[43]
Gizarte horretan talde berezia osatu zuten genízaro izenekoek. Gehienak beste herri indigenek edo espainiarrek gatazketan harrapatutako indigenak ziren, ondoren familia hispanoetan sartu eta kristautuak. Haietako asko Apache, Navajo, Ute, Comanche edo beste herri batzuetakoak ziren. Emakumeek sarritan etxeko lanetan jarduten zuten, eta gizonezko gazteek artzain edo nekazaritza-langile gisa. Denborarekin, genízaro askok gizarte kolonialean integratzea eta familia propioak sortzea lortu zuten, nahiz eta maila sozial apalagoa izan ohi zuten.[44]
XVIII. mendearen erdialdetik aurrera genízaroek komunitate propioak sortu zituzten koloniaren mugetan. Horien artean zeuden Abiquiú, Tomé, Belén eta Ojo Caliente. Kokaleku horiek nekazaritza-komunitateak ziren, baina aldi berean defentsa-funtzioa zuten: kolonia hispanoaren eta erasoak egiten zituzten herri indigenen lurraldeen arteko babes-eremu gisa erabiltzen ziren. Genízaroek, beraz, lurra eskuratzeko aukera zuten, baina horren truke mugako milizietan zerbitzatu behar izaten zuten.[45]
1750ean, adibidez, Abiquiúko kokalekua berrantolatu zuten kolono hispano eta genízaroekin. Herria Chama haranaren gaineko toki errazago defendagarri batean antolatu zen, eta bertako biztanleek mugako defentsan parte hartu zuten. Antzeko funtzioa izan zuten geroago beste komunitate batzuek. 1794an, Pecos ibaiaren goiko haranean, San Miguel del Vado sortu zen; bertako biztanleen artean hispanoak, Pecos Puebloko indigenak, Comanche kristautuak eta genízaroak zeuden.[46]
Comancheen hedapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XVIII. mendeko aldaketa nagusietako bat Comanche herriaren hedapena izan zen. Comancheak iparraldeko eta ekialdeko Lautada Handietatik hegoalderantz hedatu ziren XVIII. mendearen hasieran, eta zaldian oinarritutako kultura militar eta ekonomiko indartsua garatu zuten. Haien presentziak Mexiko Berriaren eta Lautada Handien arteko botere-oreka aldatu zuen.
Comanche taldeek Mexiko Berriko herrigune, abeltzaintza-eremu eta merkataritza-bideetan erasoak egin zituzten, zaldiak eta bestelako ondasunak eskuratzeko eta gatibuak hartzeko. Aldi berean, ordea, merkataritza-harreman garrantzitsuak garatu zituzten Pueblo eta hispanoekin. Horrenbestez, espainiarren eta Comancheen arteko harremanak ez ziren etengabeko gerrara mugatu: merkataritza, negoziazioa, aliantzak eta gatazka armatua txandakatu ziren.
Comancheez gain, Apache, Navajo eta Ute taldeek ere funtsezko zeregina izan zuten eskualdeko politikan. Herri horien arteko aliantzak eta etsaitasunak aldatu egiten ziren, eta espainiarrek talde batzuk beste batzuen aurka erabiltzeko politika garatu zuten. Mexiko Berriko administrazioak, biztanle eta baliabide militar gutxi zituenez, ezin zuen lurralde zabala indarrez kontrolatu.
XVIII. mendearen bigarren erdian Comancheen presio militarra arazo handienetako bat bihurtu zen Espainiako agintarientzat. Egoera horretan iritsi zen Mexiko Berriko gobernura Juan Bautista de Anza. 1779an Anzak kanpaina militar handi bat antolatu zuen Comancheen aurka. 800 gizon eta 2.500 zaldi ingururekin, Mexiko Berritik iparraldera abiatu eta gaur egungo Coloradoko lurraldean sartu zen.[47]
Anzaren indarrek Cuerno Verde izenez ezaguna zen Comanche buruzagiaren taldea aurkitu zuten gaur egungo Coloradoko hegoaldean. Borrokan Cuerno Verde eta haren buruzagi nagusietako batzuk hil ziren. Garaipenak ez zuen Comancheen boterea desagerrarazi, baina bi aldeen arteko indar-oreka aldatu zuen eta ondorengo negoziazioak erraztu zituen.[48]
1786an Espainiako agintariek eta Comanche buruzagiek bake-akordioa lortu zuten. Akordioak Mexiko Berriko ekialdeko mugan egonkortasun handiagoko aldi bat ireki zuen. Comancheek eta espainiarrek merkataritza-harremanak sendotu zituzten, eta Comanche talde batzuek espainiarrekin batera jardun zuten beren etsai tradizionalen aurka. Anzaren garaipenaren ondoren sortutako akordioa Comancheek Espainia, Mexiko edo Estatu Batuetako gobernuekin izan zuten bake-harreman iraunkorrenetako baten oinarri bihurtu zen.[49]
XVIII. mendearen amaiera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Comancheekiko bakeak eta mugako kokalekuen hedapenak Mexiko Berriko biztanleriaren hazkundea eta ekialderanzko kolonizazioa erraztu zituzten. XVIII. mendearen amaieran eta XIX. mendearen hasieran, lur-emakida berrien bidez nekazaritza- eta abeltzaintza-komunitateak sortu ziren Rio Grande haranetik kanpo ere. Herriak maiz plaza zentral baten inguruan antolatzen ziren, eta etxebizitzek defentsarako egitura trinkoa osatzen zuten. San Miguel del Vado bezalako kokalekuek defentsa-funtzio hori zuten Pecos ibaiaren haranean.[50]
Garai horretan Mexiko Berriko kultura berezia sendotzen joan zen. Espainiar, mexikar eta indigena tradizioek elkarri eragin zioten hizkuntzan, arkitekturan, elikaduran, nekazaritzan, erlijioan eta gizarte-antolaketan. Pueblo herriek beren komunitate eta hizkuntza propioei eutsi zieten, eta gaztelania bigarren hizkuntza garrantzitsu bihurtu zen hainbat herritan. Hispanoen komunitateetan ere indigenen eragina handia zen.[51]
Espainiako agintearen azken hamarkadetan Mexiko Berriak urruneko mugako probintzia izaten jarraitu zuen. Santa Fek Espainia Berriko agintarien menpe jarraitzen zuen, baina distantziak eta komunikazio motelek tokiko gobernadoreei autonomia praktiko handia ematen zieten. Aldi berean, Estatu Batuetako merkatariek gero eta interes handiagoa zuten eskualdearekin harremanak ezartzeko, nahiz eta Espainiako agintariek merkataritza hori mugatzen saiatu.
Mexikoko Independentzia Gerra 1810ean hasi zenean, Mexiko Berria gatazkaren gune nagusietatik urrun zegoen, eta Espainiako administrazioak probintziaren kontrolari eutsi zion. Hala ere, Espainia Berriko sistema politikoa desegiten ari zen. 1821ean Mexikok Espainiarekiko independentzia lortu zuenean, Mexiko Berriko espainiar aginte kolonialaren bi mende baino gehiagoko aldia amaitu zen. Probintzia Mexikoko Lehen Inperioaren eta, handik gutxira, Mexikoko Errepublikaren parte bihurtu zen.
Mexikoren agintea eta Estatu Batuen konkista
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mexikoren agintea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mexikoko Independentzia Gerra amaitu eta 1821ean Mexikok Espainiarekiko independentzia lortu zuenean, Mexiko Berria estatu berriaren parte bihurtu zen. Aldaketa politikoa handia izan arren, probintziaren ezaugarri nagusietako askok bere horretan jarraitu zuten: biztanleria urria zen, herrigune gehienak Rio Grande ibaiaren haranean zeuden eta Santa Fek hiriburu eta merkataritza-gune nagusi izaten jarraitu zuen. Mexikoko gobernu zentraletik urrun zegoenez, tokiko agintariek autonomia praktiko handia zuten.
Independentziak, ordea, aldaketa ekonomiko garrantzitsua ekarri zuen. Espainiako administrazioak Estatu Batuekiko merkataritza mugatu zuen bitartean, Mexikoko agintariek kanpo-merkataritzarekiko politika irekiagoa hartu zuten. 1821ean bertan, William Becknell merkatari estatubatuarra Missouritik Santa Fera iritsi zen merkataritza-espedizio batekin. Haren bidaiak Santa Fe Trail izenez ezagutuko zen merkataritza-bidearen garapenaren hasiera markatu zuen.[52]
Santa Fe Trailak Missouri ibaiaren inguruko merkataritza-guneak eta Santa Fe lotzen zituen, Lautada Handiak zeharkatuz. Hurrengo hamarkadetan bidea Mexiko Berriaren eta Estatu Batuen arteko merkataritza-arteria nagusia bihurtu zen. Ekialdetik ehunak, tresnak eta manufakturatutako bestelako produktuak iristen ziren, eta merkatariek Mexiko Berriko produktuak eta Mexikoko zilarra eramaten zituzten kontrako noranzkoan. Karabanek ia 1.400 kilometroko ibilbidea egiten zuten.[53]
Merkataritza berri horrek Santa Feren garrantzia handitu zuen eta Estatu Batuetako merkatari eta bidaiarien presentzia gero eta nabarmenagoa egin zuen. Aldi berean, Mexiko Berriaren orientazio ekonomikoa aldatu zuen: lehen Espainia Berriko barnealdera eta Mexiko Hirira begira zegoen probintziak gero eta lotura estuagoak izan zituen Estatu Batuetako mendebaldearekin.
Mexikoren independentziaren ondoren misio-sistema kolonialaren boterea ere ahuldu zen. Pueblo herriek beren komunitate-lurren zati handi bati eutsi zioten, baina lur-jabetzaren inguruko gatazkek jarraitu zuten. Bestalde, Navajo, Apache, Comanche eta beste herriekiko merkataritza, eraso eta gatazkek Mexiko Berriko mugako bizimoduaren ezaugarri nagusi izaten jarraitu zuten.
1837ko matxinada
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mexikoko gobernu zentralaren eta Mexiko Berriko biztanleen arteko tentsioak nabarmen areagotu ziren 1830eko hamarkadan. Antonio López de Santa Annaren gobernuak Mexikoko sistema federalista zentralizatzeko egindako ahaleginek herrialdeko hainbat eskualdetan oposizioa eragin zuten. Mexiko Berrian, gobernuaren erreformek eta zerga berriek bereziki eragin zuten haserrea.
1837an matxinada hasi zen Mexiko Berriaren iparraldean. Matxinoen artean Pueblo herrietako biztanleak eta komunitate hispanoetako kideak zeuden. Gobernadore Albino Pérez Santa Fetik ihes egiten saiatu zen, baina matxinoek harrapatu eta hil egin zuten. Ondoren, matxinoek José Gonzales izendatu zuten gobernadore.
Mexikoko gobernuaren aldeko indarrek, ordea, erantzuna antolatu zuten. Manuel Armijok matxinatuen aurkako indarrak bildu zituen eta 1838ko hasieran haiek garaitu zituen. Gonzales harrapatu eta exekutatu zuten, eta Armijo Mexiko Berriko gobernadore bihurtu zen. Matxinadak agerian utzi zuen Mexiko Hiriko gobernuaren eta urruneko iparraldeko probintziaren arteko harreman politikoaren ahultasuna.
Texasko Errepublikarekiko gatazka
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mexikoren eta Texasko Errepublikaren arteko gatazkak ere eragina izan zuen Mexiko Berrian. Texasek 1836an Mexikotik independentzia aldarrikatu ondoren, Rio Grande ibairaino hedatzen zen lurralde zabala aldarrikatu zuen. Aldarrikapen horrek Mexiko Berriaren ekialdeko zati handi bat hartzen zuen, Santa Fe barne, nahiz eta Texasek ez zuen eskualde horren kontrol eraginkorrik.
1841ean Texasko presidente Mirabeau B. Lamarrek Texasko Santa Fe espedizioa bidali zuen. Espedizioaren helburua Santa Ferekin merkataritza irekitzea zen, baina baita Mexiko Berriko biztanleak Texasko Errepublikaren agintea onartzera bultzatzea ere. Taldeak arazo handiak izan zituen Lautada Handiak zeharkatzean, eta Mexiko Berrira iristean Manuel Armijoren indarren aurrean errenditu zen. Espedizioko kideak preso hartu eta Mexiko Hirira eraman zituzten.[54]
Porrotak ez zuen Texasek eskualdearen gainean egindako aldarrikapena amaitu. 1845ean Estatu Batuek Texas bereganatu zutenean, Texasek aldarrikatzen zituen baina Mexikok kontrolatzen zituen lurraldeen auzia Estatu Batuen eta Mexikoren arteko gatazkaren parte bihurtu zen.
Mexiko-Amerikar Gerra eta AEBen okupazioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1846an Mexiko-Amerikar Gerra hasi zen. Estatu Batuetako gobernuaren estrategiaren helburuetako bat Mexikoko iparraldeko lurralde zabalak okupatzea zen. Stephen W. Kearny brigadier jeneralak Army of the West izeneko indarra zuzendu zuen Fort Leavenworthetik Mexiko Berrirantz, Santa Fe Trailari jarraituz.[55]
Kearnyren armada 1846ko abuztuan iritsi zen Santa Fera. Manuel Armijo gobernadoreak indarrak bildu zituen hiria defendatzeko, baina azkenean borrokarik egin gabe erretiratu zen. Abuztuaren 18an Estatu Batuetako indarrak Santa Fen sartu ziren, erresistentzia militarrik aurkitu gabe. Kearnyk Mexiko Berria Estatu Batuen izenean hartu zuela aldarrikatu zuen eta bertako biztanleei beren ondasunak eta erlijioa errespetatuko zirela agindu zien.[56]
Santa Feren okupazioaren ondoren, Kearnyk gobernu zibil eta militar berria antolatu zuen. Kearny Code izenez ezagututako lege-sistema ezarri zen, Mexikoko eta Estatu Batuetako zuzenbideko elementuak uztartzen zituena. Kearnyk, ondoren, Kaliforniarantz jarraitu zuen bere armadaren zati batekin.
Estatu Batuetako okupazioa, ordea, ez zen erresistentziarik gabe onartu. 1847ko urtarrilean Taosko matxinada hasi zen Mexiko Berriaren iparraldean. Hispano eta Pueblo biztanleek osatutako talde batek AEBek ezarritako gobernuaren aurka egin zuen. Matxinoek Charles Bent, Estatu Batuek izendatutako lehen gobernadore zibila, hil zuten Taosen.[57]
Estatu Batuetako indarrek matxinada zapaltzeko kanpaina militarra hasi zuten. Santa Cruz de la Cañadan eta Embudo Passen matxinoak garaitu ondoren, AEBetako tropek Taos Puebloraino jarraitu zuten. Matxinoetako asko San Gerónimo misio-elizan gotortu ziren. 1847ko otsailean estatubatuarrek artilleriaz eraso zioten eraikinari eta erresistentzia hautsi zuten.[58]
Ondorengo asteetan erresistentzia-gune gehiago zapaldu zituzten eta hainbat matxino epaitu zituzten. Taosko matxinadaren porrotaren ondoren Estatu Batuetako kontrol militarra sendotu egin zen Mexiko Berrian.
Guadalupe Hidalgoko Ituna
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mexiko-Amerikar Gerra Guadalupe Hidalgoko Itunarekin amaitu zen, 1848ko otsailaren 2an. Mexikok lurralde izugarria laga zien Estatu Batuei; horren barruan zeuden gaur egungo Kalifornia, Nevada eta Utah osoa, eta Arizona, Mexiko Berria, Colorado eta Wyoming estatuetako zati handiak. Mexikok Texasen galera ere onartu zuen, eta Rio Grande ezarri zen Texasen hegoaldeko muga gisa.[59]
Itunak lurralde lagatuetako mexikar biztanleen eskubideak ere arautu zituen. Mexikora joateko edo Estatu Batuetan geratzeko aukera zuten, eta geratzen zirenek Estatu Batuetako herritartasuna eskuratzeko aukera izan behar zuten. Itunak haien ondasun-eskubideak errespetatuko zirela ere ezarri zuen.[60]
Praktikan, ordea, Mexiko Berriko lur-jabetzaren inguruko gatazkek hamarkadak iraun zuten. Espainiako eta Mexikoko agintariek emandako lur-emakiden balio juridikoa zehaztea prozesu luze eta gatazkatsua izan zen, eta familia eta komunitate askok beren lurren zati bat galdu zuten.
1848ko itunarekin Mexiko Berria Estatu Batuen kontrolpean geratu zen behin betiko. Hala ere, haren estatus politikoa ez zen berehala argitu. Texas estatuak Rio Grande ibaiaren ekialdeko Mexiko Berriaren zati handi bat aldarrikatzen jarraitzen zuen, eta eztabaida hori esklabotzaren hedapenari buruz Estatu Batuetan zegoen gatazka nazionalarekin lotu zen. Arazoa 1850eko Konpromisoaren bidez konpondu zen, Mexiko Berriko Lurraldea formalki sortzearekin batera.
Mexiko Berriko Lurraldea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lurraldearen sorrera eta Gadsden erosketa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1850eko Konpromisoaren barruan, Estatu Batuetako Kongresuak Mexiko Berriko Lurraldea sortu zuen 1850eko irailean. Hasierako lurraldea gaur egungo Mexiko Berria baino askoz handiagoa zen: egungo Arizona gehiena eta Colorado eta Nevadako zenbait eremu ere hartzen zituen. Santa Fe izendatu zuten lurraldeko hiriburu.[61]
Lurraldearen hegoaldeko muga, ordea, ez zegoen behin betiko finkatuta. 1853an Estatu Batuek eta Mexikok Gadsden erosketa adostu zuten. Estatu Batuek 10 milioi dolar ordaindu zizkioten Mexikori gaur egungo Arizona eta Mexiko Berriaren hegoaldeko lur-zerrenda batengatik. Akordioaren helburuetako bat hegoaldeko trenbide transkontinental bat eraikitzeko ibilbide egokia Estatu Batuen barruan geratzea zen.[62]
1863an lurraldearen mendebaldeko zatia bereizi eta Arizonako Lurraldea sortu zen. Horrela, Mexiko Berriak gaur egungo mugen antzeko konfigurazioa hartu zuen.
Herri indigenekiko gerrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Estatu Batuetako agintearen lehen hamarkadetan gatazka handiak izan ziren gobernu federalaren eta Navajo, Apache eta beste herri indigenen artean. Mexikoren garaian bezala, eskualdean erasoak, abere-lapurretak, gatibuen hartzea eta mendeku-espedizioak ohikoak ziren. AEBetako armadak gotorleku-sare bat eraiki eta herri indigenak erreserbetan biltzeko politika garatu zuen.
Navajo herriarekiko gatazka bereziki gogorra izan zen. 1863an James Henry Carleton jeneralak Kit Carsoni Navajoen aurkako kanpaina egiteko agindu zion. Carsonen tropek eta haien aliatuek Navajoen laboreak eta etxebizitzak suntsitu eta abereak hil edo konfiskatu zituzten, haiek errenditzera behartzeko.[63]
1864tik aurrera, milaka Navajo behartu zituzten beren lurraldeetatik Bosque Redondora joatera, Mexiko Berriko ekialdean, Fort Sumner inguruan. Deportazio horri Ibilaldi Luzea deitzen zaio. Ehunka kilometro egin behar izan zituzten baldintza gogorretan, eta pertsona ugari hil ziren bidean.[64]
Bosque Redondoko erreserbaren esperimentuak porrot egin zuen. Ur eta egur eskasiak, uzta txarrek, gaixotasunek eta bestelako arazoek baldintza oso gogorrak sortu zituzten. 1868an Estatu Batuetako gobernuak eta Navajo buruzagiek itun bat sinatu zuten. Navajoei beren jatorrizko lurraldearen zati batera itzultzeko baimena eman zitzaien, eta han erreserba bat sortu zen.[65]
Apache taldeekiko gatazkek gehiago iraun zuten. Mexiko Berriko hegoaldean eta Arizonan Mescalero eta Chiricahua taldeek Estatu Batuetako armadaren aurka egin zuten. XIX. mendearen bigarren erdian gatazkek jarraitu zuten, eta Geronimo buru zuen Chiricahua taldea 1886an errenditu zenean amaitu zen eskualdeko erresistentzia armatu antolatu nagusietako azkena.[66]
Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibilak ere eragin zuzena izan zuen Mexiko Berrian. Konfederazioak hego-mendebaldera hedatzeko interesa zuen, besteak beste Kaliforniako portuetara eta mendebaldeko baliabide mineraletara iristeko. 1861ean konfederatuek Arizonako Lurralde Konfederatua aldarrikatu zuten, gaur egungo Arizona eta Mexiko Berriaren hegoaldea hartzen zituena.
1862an Henry Hopkins Sibley jeneral konfederatuak Texasetik Mexiko Berrira sartu zen. Haren helburua Rio Grande harana kontrolatzea, Fort Union hartzea eta, ondoren, Colorado eta Kalifornia aldera hedatzea zen. Otsailean konfederatuek Batasuneko indarrekin borrokatu zuten Valverdeko guduan. Konfederatuek gudu-zelaian garaipena lortu zuten arren, ezin izan zuten Fort Craig hartu.[67]
Sibleyren armadak iparralderantz jarraitu eta Albuquerque eta Santa Fe okupatu zituen. Martxoan, ordea, Batasuneko indarrekin topo egin zuen Glorieta Passeko guduan, Santa Fetik ekialdera. Martxoaren 26tik 28ra izandako borrokaldietan konfederatuek Batasuneko indarrak atzera eginarazi zituzten gudu-zelaian, baina Batasuneko soldaduek konfederatuen hornidura-trena aurkitu eta suntsitu zuten Johnson's Ranch inguruan.[68]
Hornidurarik gabe, konfederatuek Mexiko Berritik erretiratu behar izan zuten. Glorieta Passeko guduak Konfederazioaren hego-mendebalderako hedapena geldiarazi zuen eta, horregatik, batzuetan «Mendebaldeko Gettysburg» deitu izan zaio.[69]
Ekonomiaren eraldaketa eta trenbidea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gerra Zibilaren ondoren Mexiko Berria gero eta estuago integratu zen Estatu Batuetako ekonomian. Meatzaritza eta abeltzaintza hedatu ziren, eta ekialdeko kapitala eta biztanle berriak iritsi ziren. Armadaren gotorlekuek, meatze-herriek eta merkataritza-guneek merkatu berriak sortu zituzten nekazaritza- eta abeltzaintza-produktuentzat.
Aldaketarik handienetako bat trenbidearen etorrera izan zen. Atchison, Topeka and Santa Fe Railway konpainiaren trenbidea 1879an iritsi zen Mexiko Berrira, Raton Pass zeharkatuta. 1880an Albuquerque aldera iritsi zen, eta ondoren hegoalderantz luzatu zen.[70]
Trenbideak lurraldearen ekonomia eta gizartea eraldatu zituen. Abereak, mineralak eta nekazaritza-produktuak urruneko merkatuetara azkarrago garraiatzeko aukera eman zuen, eta Estatu Batuetako ekialdetik manufakturatutako produktuak eta biztanle berriak iritsi ziren. Santa Fe bera trenbide nagusitik kanpo geratu zen, eta Lamyn lotura-adar bat eraiki behar izan zen hiriburura iristeko.
Albuquerque bereziki azkar hazi zen. Trenbide-konpainiak instalazioak lehengo herrigunetik ekialdera eraiki zituen, eta New Town izeneko hirigune berria garatu zen geltokiaren inguruan. Merkataritza, industria eta biztanleriaren hazkundea pixkanaka eremu berrira desplazatu ziren.
Abeltzaintza eta Lincoln konderriko gerra
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XIX. mendearen azken hamarkadetan abeltzaintza jarduera ekonomiko nagusietako bat bihurtu zen. Lur publiko zabalek eta ekialdeko merkatuetara trenbidez iristeko aukerak ganadu-ustiategi handien hazkundea bultzatu zuten. Aldi berean, lurraren, uraren, merkataritzaren eta kontratu publikoen kontrolak gatazka ekonomiko eta politiko gogorrak sortu zituen.
Gatazka horien adibiderik ezagunena Lincoln konderriko gerra izan zen, 1878an. Lincoln herriaren eta inguruko eskualdearen merkataritza kontrolatzeko lehian bi talde aurrez aurre jarri ziren. Alde batean James Dolan eta Lawrence Murphyren interes ekonomikoak zeuden; bestean, John Tunstall merkatari ingelesaren eta Alexander McSween abokatuaren inguruan sortutako taldea.[71]
Tunstall 1878ko otsailean hil zuten, eta haren heriotzak gatazka armatuaren eskalada eragin zuen. Tunstallen aldeko gizonek Regulators izeneko taldea osatu zuten. Talde hartako kiderik ospetsuena Billy the Kid ezizenez ezagututako Henry McCarty —William H. Bonney izena ere erabili zuena— izan zen.
Hilketek eta mendeku-ekintzek hilabeteak iraun zuten. 1878ko uztailean gatazkaren pasarte nagusietako bat gertatu zen Lincolnen, hainbat eguneko setioarekin. Alexander McSween hil zuten eta haren etxea erre zuten. Gatazka militar nagusia amaitu arren, indarkeriak eta mendeku pertsonalek jarraitu zuten eskualdean.
Billy the Kid Mexiko Berriko mugako historiaren pertsonaia ospetsuenetako bat bihurtu zen. Lew Wallace lurraldeko gobernadoreak amnistia eskaintzeko negoziazioak egin zituen harekin, baina auzia ez zen konpondu. Azkenean, Pat Garrett sheriffak Billy the Kid hil zuen Fort Sumnerren 1881eko uztailaren 14an.[72]
Lur-jabetzaren gatazkak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Estatu Batuetako agintearen ezarpenak arazo handiak sortu zituen Espainiaren eta Mexikoren garaiko lur-emakiden inguruan. Guadalupe Hidalgoko Itunak lehendik zeuden ondasun-eskubideak babesteko konpromisoa jaso zuen arren, praktikan jabetza frogatzeko prozedurak luzeak eta garestiak izan ziren.
Familia hispanoek, herriek eta komunitateek dokumentazio espainiar edo mexikarra aurkeztu behar izan zuten Estatu Batuetako administrazioaren aurrean. Mugak sarritan ez zeuden zehaztasun handiz deskribatuta, eta ingelesezko sistema juridiko berriak ez zuen beti aurreko jabetza-sistema modu berean interpretatzen. Ondorioz, komunitate askok lur komunal edo pribatuen zatiak galdu zituzten.
1891n Kongresuak Court of Private Land Claims sortu zuen Mexiko Berriko, Arizonako eta beste lurralde batzuetako lur-emakiden erreklamazioak ebazteko. Auzitegiak ehunka kasu aztertu zituen 1904ra arte.[73]
Lur-jabetzaren aldaketa horiek eragin sakona izan zuten Mexiko Berriko landa-gizartean. Aurretik komunitateek artzaintzarako, egurra biltzeko edo bestelako erabilera kolektiboetarako erabiltzen zituzten lurrak jabetza pribatu edo federal bihurtu ziren kasu askotan.
Estatu bihurtzeko prozesua
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mexiko Berriko biztanleek XIX. mendearen erdialdetik eskatu zuten behin baino gehiagotan Estatu Batuetako estatu izatea, baina Kongresuak proposamenak atzeratu edo baztertu zituen. Lurraldearen biztanleria urria, herri indigenen proportzio handia eta biztanle gehienen hizkuntza eta kultura hispanoa ziren eztabaidetan agertzen ziren gaietako batzuk.
XIX. mendearen amaieran trenbidearen, meatzaritzaren, abeltzaintzaren eta nekazaritzaren hazkundeak biztanleria handitu zuen. Estatu Batuetako beste eskualde batzuetatik biztanle gehiago iritsi ziren, eta lurraldearen ekonomia gero eta gehiago integratu zen herrialdeko gainerako ekonomiarekin.
1906an Kongresuak Mexiko Berria eta Arizona estatu bakarrean batzeko proposamena bultzatu zuen. Mexiko Berriko boto-emaileek neurriaren alde egin zuten, baina Arizonakoek aurka, eta proiektuak ez zuen aurrera egin.
Estatu bihurtzeko azken prozesua XX. mendearen hasieran iritsi zen. 1910ean Kongresuak Mexiko Berriari konstituzio bat prestatzeko baimena eman zion. Lurraldeko ordezkariek konstituzio-konbentzioa egin zuten Santa Fen eta testua prestatu zuten. Hautesleek konstituzioa 1911n berretsi zuten.
Azkenik, William Howard Taft presidenteak Mexiko Berria Estatu Batuetako estatu gisa onartzeko aldarrikapena sinatu zuen **1912ko urtarrilaren 6an**. Mexiko Berria Estatu Batuetako **47. estatua** bihurtu zen.[74]
Estatuaren lehen hamarkadak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mexikoko Iraultza eta Columbusko erasoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mexiko Berria Estatu Batuetako 47. estatu bihurtu eta urte gutxira, Mexikoko Iraultzaren ondorioek zuzenean eragin zioten estatuari. Mexikoko egoera politiko ezegonkorrak eta Estatu Batuen eta Mexikoko alderdi iraultzaileen arteko harreman aldakorrek tentsio handia sortu zuten mugan.
1916ko martxoaren 9ko goizaldean, Pancho Villa jeneral mexikarraren aldeko ehunka gizonek muga zeharkatu eta Columbus herriari eta haren ondoan zegoen Camp Furlong base militarrari eraso zieten. National Park Service erakundearen arabera, 485 bat iraultzailek parte hartu zuten erasoan. Herriko merkataritza-gunearen zati handi bat erre zuten eta borrokan zortzi soldadu eta hamar zibil estatubatuar hil ziren. Villaren indarrek ere galera handiak izan zituzten.[75]
Erasoak Estatu Batuen erantzun militar handia eragin zuen. Woodrow Wilson presidenteak John J. Pershing jeneralari Villa Mexikon jazartzeko agindu zion. Punitive Expedition izenez ezagututako operazioan milaka soldadu estatubatuar sartu ziren Mexikon. Columbus operazioaren hornidura- eta antolaketa-gune nagusi bihurtu zen.[76]
Pershingen espedizioak ia urtebete iraun zuen eta ehunka kilometro egin zituen Mexikoko lurraldean, baina ez zuen Villa harrapatzea lortu. Operazioak, hala ere, garrantzi militar handia izan zuen: Estatu Batuetako armadak automobilak, kamioiak eta hegazkinak eskala handian erabiltzeko esperientzia eskuratu zuen. Columbus inguruan Estatu Batuetako lehen aire-base operatiboetako bat ezarri zen, eta 1st Aero Squadron unitateak hegazkinak erabili zituen espedizioari laguntzeko.[77]
Estatu Batuen eta Mexikoren arteko harremanak larriagotu ziren espedizioaren ondorioz, eta une batzuetan bi herrialdeen arteko gerra pizteko arriskua egon zen. 1917ko hasieran Wilsonek tropak erretiratzeko agindu zuen. Pershingen azken soldaduak 1917ko otsailean itzuli ziren Columbusera, Villa harrapatu gabe.[78]
Lehen Mundu Gerra eta gerra arteko aldia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Estatu Batuak Lehen Mundu Gerran sartu ziren 1917ko apirilean. Mexiko Berriko milaka gizonek indar armatuetan zerbitzatu zuten, eta estatuaren kokapen geografikoak eta eremu zabal eta biztanle gutxikoek entrenamendu militarretarako aukerak eskaintzen zituzten.
Gerra amaitu ondoren, Mexiko Berriko ekonomiak nekazaritzan, abeltzaintzan eta meatzaritzan oinarrituta jarraitu zuen. Kobrea, ikatza eta beste mineral batzuk ustiatzen ziren, eta ureztapen-proiektuek nekazaritza komertziala garatzen lagundu zuten. Aldi berean, automobilak eta errepide-sare berriak estatuaren isolamendu historikoa murrizten hasi ziren.
1920ko eta 1930eko hamarkadetan turismoa ere jarduera ekonomiko gero eta garrantzitsuagoa bihurtu zen. Mexiko Berriko paisaia, klima, Pueblo herrien kultura, espainiar ondare koloniala eta Santa Fe eta Taos inguruan sortutako arte-komunitateak bisitari estatubatuarrak erakartzeko erabili ziren. Tren-konpainiek eta gero automobilarekin lotutako enpresek estatuaren irudi exotiko eta bereizia sustatu zuten.
Route 66
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Automobilaren hedapenak berebiziko garrantzia izan zuen Mexiko Berriaren integrazio ekonomikoan. Route 66 errepidea 1926an sortu zen Chicagotik Los Angeleseraino zihoan Estatu Batuetako autobide-sare berriaren parte gisa. Mexiko Berria ekialdetik mendebaldera zeharkatzen zuen, nahiz eta hasierako ibilbideak Santa Fe ingurutik desbideratze handi bat egiten zuen.[79]
Errepideak estatuaren turismoaren eta merkataritzaren garapena bultzatu zuen. Gasolindegiak, jatetxeak, motelak eta bestelako zerbitzuak sortu ziren ibilbidean, eta Tucumcari, Santa Rosa, Albuquerque eta Gallup bezalako herriek bidaiarien trafikoaren onurak jaso zituzten.[80]
1937an Mexiko Berriko Route 66ren trazadura nabarmen aldatu zen. Santa Rosa ingurutik Santa Fera iparraldera egiten zuen desbideratzea kendu eta errepidea zuzenean Albuquerque aldera bideratu zuten. Aldaketarekin estatu barruko ibilbidea 506 miliatik 399 miliara laburtu zen. Urte horren amaierarako Mexiko Berriko Route 66 osoa asfaltatuta zegoen, eta estatuko lehen autobide guztiz asfaltatua bihurtu zen.[81]
Depresio Handia eta New Deal
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1929ko kraxaren ondoren hasitako Depresio Handiak gogor jo zuen Mexiko Berria. Nekazaritzako prezioen beherakadak, langabeziak eta lehorteek landa-eremuetako pobrezia areagotu zuten. Estatuaren biztanleriaren zati handi batek nekazaritzaren eta abeltzaintzaren menpe jarraitzen zuenez, krisi ekonomikoak eragin handia izan zuen komunitate hispano eta indigenetan.
Franklin D. Roosevelt presidentearen New Deal programak bereziki garrantzitsuak izan ziren estatuan. Gobernu federalak azpiegitura, errepide, eraikin publiko, presa eta bestelako lan ugari finantzatu zituen. Civilian Conservation Corps (CCC), Works Progress Administration (WPA) eta beste erakunde federal batzuek milaka pertsonari lana eman zieten.
Errepide-sarea izan zen inbertsio federalaren onuradun nagusietako bat. 1933tik 1941era Mexiko Berrik milioika dolar jaso zituen errepideak asfaltatzeko, zubi berriak eraikitzeko, trenbide-pasaguneak kentzeko eta errepideen trazadurak zuzentzeko. 1933ko National Recovery Act legeak bakarrik ia sei milioi dolar esleitu zizkion estatuari errepide-lanetarako.[82]
New Deal programen eragina ez zen azpiegituretara mugatu. Artistek, idazleek, historialariek eta bestelako langileek Mexiko Berriko kultura, historia eta ahozko tradizioak dokumentatzeko proiektuetan parte hartu zuten. Era berean, CCCko taldeek parke, baso eta monumentu nazionaletako azpiegiturak eraiki eta hobetu zituzten.
Bigarren Mundu Gerra
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bigarren Mundu Gerrak Mexiko Berriaren ekonomia eta gizartea sakon aldatu zituen. Estatuaren klima lehorrak, biztanleria-dentsitate txikiak eta lur federal zabalen presentziak instalazio militar berriak eta entrenamendu-eremu handiak ezartzeko baldintza egokiak eskaintzen zituzten. Gerra garaian base militar, aire-eremu eta ikerketa-instalazio berriak sortu edo handitu ziren.
Mexiko Berriko milaka herritarrek Estatu Batuetako indar armatuetan zerbitzatu zuten. Bereziki ezaguna izan zen 200th Coast Artillery unitatea, Mexiko Berriko Guardia Nazionaleko kide ugariz osatua. Unitatea Filipinetara bidali zuten eta 1941-1942an Japoniako armadaren aurka borrokatu zen. Bataan penintsula erori ondoren, bizirik iraun zuten soldaduetako askok Bataango heriotzaren martxa jasan zuten eta Japoniako preso-esparruetan sartu zituzten.
Gerra garaian Navajo herriko gizonek ere eginkizun nabarmena izan zuten. Navajo boluntarioek Estatu Batuetako Marineen komunikazio-sistema kodetu bat garatu eta erabili zuten Pazifikoko frontean. Navajo Code Talkers izenez ezagunak, Navajo hizkuntzan oinarritutako kodearen bidez mezu militarrak azkar transmititzeko gai ziren, eta japoniar indarrek ezin izan zuten sistema deskodetu.[83]
Gerrak, aldi berean, askatasun zibilen urraketa ekarri zuen Mexiko Berrira. 1942tik 1946ra japoniar jatorriko gizonezkoak atxilotuta eduki zituzten Santa Feko barneratze-esparru batean. Instalazioa lehenago CCCren kanpalekua izan zen, eta gerran Justizia Departamentuak erabili zuen enemy alien gisa sailkatutako pertsonak espetxeratzeko.[84]
Manhattan Proiektua eta aro atomikoaren hasiera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bigarren Mundu Gerraren garaian Mexiko Berrian garatutako proiekturik garrantzitsuena Manhattan Proiektua izan zen. Estatu Batuetako gobernuak sekretu handiko programa abiatu zuen arma atomikoa garatzeko, eta Mexiko Berriko hainbat tokik funtsezko eginkizuna izan zuten proiektuan.
1942an gobernuak Los Alamos Ranch School izeneko eskola pribatuaren lurrak aukeratu zituen arma atomikoen diseinu eta garapenerako laborategi sekretu bat ezartzeko. Tokia Santa Fetik ipar-mendebaldera zegoen, Pajarito goi-lautadan, geografikoki isolatutako eremu batean. Los Alamosko laborategia Manhattan Proiektuaren Project Y izeneko atalaren egoitza bihurtu zen.[85]
Laborategiko zuzendari zientifikoa J. Robert Oppenheimer fisikaria izan zen. Los Alamosera Estatu Batuetako eta beste herrialde batzuetako zientzialari, ingeniari eta teknikari ugari eraman zituzten. Leslie Groves jeneralak zuzendutako Manhattan Proiektuaren barruan, Los Alamosko taldearen eginkizun nagusia lehen bonba atomikoak diseinatzea eta eraikitzea izan zen.
Arma berria probatzeko Mexiko Berriko hegoaldeko basamortuan kokatutako eremu bat aukeratu zuten, Alamogordo inguruan eta Jornada del Muerto izeneko eskualdean. Proba-eremuari Trinity Site izena eman zitzaion.
1945eko uztailaren 16ko goizaldean egin zen Trinity proba. Plutoniozko inplosio-gailu bat leherrarazi zuten, eta gizakiak eragindako historiako lehen leherketa nuklearra izan zen. Leherketak aro atomikoaren hasiera markatu zuen.[86]
Trinity probaren ondorioak ez ziren instalazio militarrera mugatu. Inguruko komunitateetako biztanleek ez zuten probaren berri aldez aurretik jaso, eta leherketaren ondoriozko material erradioaktiboa Mexiko Berriko hainbat eremutan barreiatu zen. Ondorengo hamarkadetan downwinder izenez ezagututako biztanleek erradiazioarekiko esposizioak osasunean izan zezakeen eragina aitortzeko eta kalte-ordainak jasotzeko eskatu zuten.
Trinity proba egin eta aste gutxira, Estatu Batuek bonba atomikoak jaurti zituzten Hiroshima eta Nagasaki hirien gainean. Bigarren Mundu Gerra amaitzearekin batera, Los Alamos ez zen desegin: arma nuklearren ikerketa eta garapenerako instalazio iraunkor bihurtu zen. Horren ondorioz, Mexiko Berriak funtsezko tokia hartu zuen Estatu Batuetako politika militar eta nuklearrean, eta garrantzi horrek Gerra Hotzaren garaian are gehiago egingo zuen gora.
Gerraostea eta Mexiko Berri garaikidea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gerra Hotza eta industria militarra
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bigarren Mundu Gerra amaitu ondoren, Mexiko Berriak Estatu Batuetako ikerketa nuklear eta militarraren gune nagusietako bat izaten jarraitu zuen. Los Alamosko laborategia ez zen desegin, eta Gerra Hotzaren hasierarekin arma nuklearren diseinu eta garapenean zeregin nagusia hartu zuen. Estatuaren biztanleria-dentsitate txikiak, lur federal zabalen presentziak eta Bigarren Mundu Gerran sortutako instalazio militarrek defentsa-industria garatzeko baldintza egokiak eskaintzen zituzten.
1949an Sandia National Laboratories sortu zen Albuquerque inguruan, Manhattan Proiektuarekin lotutako aurreko instalazioetatik abiatuta. Laborategiak arma nuklearren ingeniaritza, segurtasuna eta beste teknologia militar eta zientifiko batzuk garatu zituen. Los Alamos eta Sandia laborategiek milaka zientzialari, ingeniari eta teknikari erakarri zituzten, eta gobernu federalaren gastuak gero eta pisu handiagoa hartu zuen estatuko ekonomian.[87]
Mexiko Berriko hegoaldean ere jarduera militar eta teknologikoa handitu zen. White Sands Missile Range 1945ean sortu zen, hasieran White Sands Proving Ground izenarekin. Bigarren Mundu Gerraren ondoren Estatu Batuek Alemaniatik ekarritako V-2 suziriak probatu zituzten han, eta instalazioa misil, kohete eta bestelako arma-sistemen probetarako eremu nagusietako bat bihurtu zen.[88]
Estatuko beste instalazio militar batzuek ere garrantzi handia hartu zuten Gerra Hotzean. Kirtland Air Force Base Albuquerque inguruan arma nuklearrekin, hegazkintza militarrarekin eta ikerketa teknologikoarekin lotutako jardueren gune bihurtu zen. Holloman Air Force Basen, berriz, hegazkintza eta misil teknologia berriak probatu ziren.
Defentsa-sektorearen hazkundeak estatuaren ekonomia eta demografia aldatu zituen. Albuquerque bereziki azkar hazi zen, eta gobernu federalarekin lotutako lanpostuek klase ertain tekniko eta profesional berri bat sortzen lagundu zuten. Aldi berean, Mexiko Berriko ekonomiak gobernu federalaren gastuarekiko mendekotasun handia garatu zuen.
Roswellgo gertakaria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1947ko udan Roswell inguruan gertatutako pasarte batek nazioarteko ospea hartu zuen ondorengo hamarkadetan. William Brazel abeltzainak hondakin arraroak aurkitu zituen bere etxaldetik gertu, eta Roswell Army Air Field baseko militarrei jakinarazi zien. 1947ko uztailaren 8an baseko informazio-bulegoak prentsa-ohar bat argitaratu zuen, flying disc edo «disko hegalari» bat berreskuratu zutela adieraziz. Armadak berehala zuzendu zuen informazioa eta hondakinak eguraldi-globo batenak zirela esan zuen.
Gertaerak arreta mugatua izan zuen une hartan, baina 1970eko hamarkadaren amaieratik aurrera Roswellgo UFO gertakaria izenez ezagutzen den kontakizunaren oinarri bihurtu zen. Teoria ezagunenen arabera, Estatu Batuetako gobernuak espazio-ontzi estralurtar baten istripua eta haren okupatzaileak ezkutatu zituen.
Estatu Batuetako Aire Armadak 1990eko hamarkadan egindako ikerketek beste azalpen bat eman zuten. Hondakinak Project Mogul izeneko programa sekretu batekin lotu zituzten. Programa horretan altitude handiko globoak erabiltzen ziren Sobietar Batasuneko proba nuklearren seinale akustikoak hautematen saiatzeko. Proiektuaren izaera sekretuak 1947an azalpen osoa ematea eragotzi zuen.[89]
Roswellgo gertakaria, hala ere, UFO kulturaren ikur nagusietako bat bihurtu zen eta eragin handia izan zuen herri-kulturan eta hiriko turismo-industrian.
Uranioaren ustiapena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Gerra Hotzak Mexiko Berriko meatzaritza ere eraldatu zuen. Arma nuklearrak eta energia atomikoa garatzeko uranio-eskaera handitu zenez, 1940ko hamarkadaren amaieratik aurrera uranio-meategi ugari ireki ziren estatuan, bereziki Grants inguruan eta Navajo Nationeko eta haren inguruko lurraldeetan.
1950eko hamarkadan Grants inguruko eskualdea Estatu Batuetako uranio-ekoizpenaren gune nagusietako bat bihurtu zen. Meatzaritzak milaka lanpostu sortu eta herrien hazkunde azkarra eragin zuen. Navajo langile askok uranio-meategietan lan egin zuten, sarritan erradiazioaren eta hauts erradioaktiboaren arriskuei buruzko informazio egokirik jaso gabe.[90]
Meatzaritza-jarduerak osasun- eta ingurumen-ondorio larriak utzi zituen. Navajo Nationeko ehunka meategi abandonatuk eta bestelako instalazioek kutsadura erradioaktiboa utzi zuten, eta gobernu federalak garbiketa-programak abiatu behar izan zituen.[91]
1979ko uztailaren 16an, Trinity probaren 34. urteurrenean, Church Rockeko istripua gertatu zen, Gallup inguruan. Uranio-fabrika bateko hondakin-putzuaren presa hautsi zen eta milioika litro ur kutsatu eta hondakin erradioaktiboak Puerco ibaiara isuri ziren. Istripuak Navajo komunitateei eragin zien bereziki eta Estatu Batuetako industria nuklearraren historiako kutsadura erradioaktiboko gertakari handienetako bat izan zen.[92]
Biztanleriaren hazkundea eta urbanizazioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bigarren Mundu Gerraren ondoren Mexiko Berriko biztanleria nabarmen hazi zen eta gero eta urbanoagoa bihurtu zen. 1940an estatuak 531.818 biztanle zituen; 1960rako 951.023 ziren eta 1980rako 1.302.894. Hazkundearekin batera biztanleriaren gero eta zati handiagoa hiriguneetan kontzentratu zen.[93]
Hazkundea bereziki nabarmena izan zen Albuquerquen. Defentsa-instalazioek, Sandia laborategiek, University of New Mexico unibertsitateak eta garraio-sare berriek hiria estatuko ekonomia- eta biztanleria-gune nagusi bihurtzen lagundu zuten.[94]
Automobilaren hedapenak eta aldirien garapenak hiriaren egitura ere aldatu zuten. Albuquerque ekialderantz hedatu zen, eta Interstate 25 eta Interstate 40 autobideek hiria Estatu Batuetako autobide-sare nagusian kokatu zuten.
Santa Fek bestelako garapen-eredua izan zuen. Estatuko hiriburua izateaz gain, artearen, turismoaren eta kultur ondarearen gune nagusi bihurtu zen. Hiriak bere arkitektura historikoarekin lotutako irudi berezia garatu eta babestu zuen, eta arte-merkatua tokiko ekonomiaren osagai garrantzitsu bihurtu zen.[95]
Estatuaren hegoaldean Las Cruces ere hazi zen. Hiriko ekonomiaren garapenean nekazaritzak, New Mexico State University unibertsitateak eta inguruko instalazio militar eta aeroespazialek garrantzi handia izan dute.[96]
Herri indigenak eta eskubide politikoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XX. mendearen erdialdean Mexiko Berriko herri indigenen egoera politiko eta juridikoak aldaketa garrantzitsuak izan zituen. Indian Citizenship Act legeak 1924an Estatu Batuetako herritartasuna aitortu zien herrialdeko indigenei, baina horrek ez zuen automatikoki estatu guztietan boto-eskubide eraginkorra bermatu.[97]
Mexiko Berriko konstituzioak zerga jakin batzuk ordaintzen ez zituzten «tax-paying Indians» kategoriatik kanpoko indigenei botoa ematea eragozten zien. 1948an, Miguel Trujillo Isleta Puebloko irakasle eta Bigarren Mundu Gerrako beteranoak bere boto-erregistroa ukatu izana auzitegietara eraman zuen. Trujillo v. Garley auzian epaitegi federal batek murrizketa Estatu Batuetako Konstituzioaren aurkakoa zela ebatzi zuen.[98]
Erabakiak Mexiko Berriko indigenei estatuko hauteskundeetan botoa emateko bidea ireki zien. Hurrengo hamarkadetan Pueblo herriek, Navajo Nationek eta estatuko beste herri indigenek beren subiranotasuna, lur-eskubideak eta kultura babesteko jarduera politikoa indartu zuten.
Lurren berreskurapenaren adibide nagusietako bat Taos Puebloren Blue Lake izan zen. Aintzira eta inguruko mendiak sakratuak dira Taos Puebloarentzat. Estatu Batuetako gobernuak eremua XX. mendearen hasieran baso nazionalaren parte bihurtu ondoren, komunitateak hamarkadetan eskatu zuen lurra itzultzeko.[99]
1970eko abenduaren 15ean Richard Nixon presidenteak Blue Lake eta inguruko 48.000 akre inguruko eremua Taos Pueblori itzultzen zion legea sinatu zuen. Erabakia Estatu Batuetako gobernuak herri indigena bati lur sakratu baten kontrola itzultzeko politikaren mugarrietako bat izan zen.[100]
Chicano mugimendua eta lur-emakiden auzia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1960ko hamarkadan Chicano mugimenduak indarra hartu zuen Estatu Batuetako hego-mendebaldean. Mexiko Berrian, eskubide zibilen aldarrikapenekin batera, Espainiaren eta Mexikoren garaiko lur-emakiden auzi historikoak garrantzi berezia hartu zuen.
Reies Tijerina aktibista mugimendu horretako buruzagi nagusietako bat izan zen Mexiko Berrian. Hark zuzendutako Alianza Federal de Mercedes erakundeak Espainiaren eta Mexikoren agintaldietan komunitate hispanoei emandako lur komunalak berreskuratzea aldarrikatu zuen.[101]
1967ko ekainaren 5ean Aliantzako kideek Tierra Amarillako Rio Arriba konderriko auzitegira jo zuten, taldeko kide baten aurkako atxiloketa bat egiteko asmoz. Ekintzak indarkeria eragin zuen, bi pertsona zauritu zituzten eta hainbat pertsona bahitu zituzten. Ekintzaileek ihes egin ondoren, estatuko agintariek ehunka polizia eta Guardia Nazionaleko kide mobilizatu zituzten haien bila.[102]
Tierra Amarillako gertakariek Mexiko Berriko lur-emakiden auzi historikoa nazio-mailako arreta publikora eraman zuten. Lur komunal askoren galerari buruzko eztabaidak Guadalupe Hidalgoko Itunaren aplikazioarekin eta XIX. mendeko Estatu Batuen lur-politikarekin lotuta jarraitu du. 2004an, Estatu Batuetako Government Accountability Officek Mexiko Berriko komunitate-lur-emakidei buruzko ikerketa zabala argitaratu zuen.[103]
Ekonomiaren dibertsifikazioa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XX. mendearen azken hamarkadetan Mexiko Berriko ekonomia dibertsifikatu egin zen, nahiz eta gobernu federalaren presentziak garrantzi handia izaten jarraitu. Laborategi nazionalek, base militarrek eta lur federalek gobernu federalaren gastua estatuko ekonomiaren ezaugarri bereizgarrietako bat bihurtu dute.[104]
Petrolioaren eta gas naturalaren ustiapena beste jarduera ekonomiko nagusietako bat da. Ekoizpena bereziki estatuaren hego-ekialdeko Permiar arroan eta ipar-mendebaldeko San Juan arroan garatu da. XXI. mendearen lehen hamarkadetan Permiar arroko petrolio-ekoizpenaren hazkundeak Mexiko Berria Estatu Batuetako petrolio-ekoizle nagusietako bat bihurtu du.[105]
Turismoak ere garrantzi handia hartu du. Estatuaren paisaiek, Pueblo herrien ondareak, espainiar eta mexikar arkitekturak, arte-komunitateek eta parke eta monumentu nazionalek bisitari ugari erakartzen dituzte. Santa Fe arte-merkatu garrantzitsu bihurtu da, eta Taosek kultura- eta eski-turismoa garatu du.[106]
Teknologia eta ikerketa zientifikoa ere estatuaren ekonomiaren ezaugarri bereizgarriak dira. Los Alamos eta Sandia laborategi nazionalek segurtasun nazionalaz gain superkonputazioa, energia, materialen zientzia eta bestelako arloetako ikerketa egiten dute.[107][108]
XXI. mendea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XXI. mendeko Mexiko Berriaren ezaugarrietako bat kultura- eta hizkuntza-aniztasun handia da. Estatuak biztanleria hispano edo latinoaren proportzio handienetako bat du Estatu Batuetan, eta Pueblo, Navajo eta Apache herriek presentzia demografiko, politiko eta kultural garrantzitsua dute.[109]
Estatuko ekonomian petrolioaren eta gasaren ustiapenak, gobernu federalaren jarduerak, osasun- eta hezkuntza-zerbitzuek, turismoak eta ikerketa zientifikoak garrantzi handia dute. Petrolio-ekoizpenaren hazkundea bereziki handia izan da Permiar arroan.[110]
Energia-ekoizpenaren hazkundeak ingurumenari buruzko eztabaidak ere sortu ditu. Petrolioaren eta gasaren sektoreko metano-isuriak murriztea estatuaren eta gobernu federalaren ingurumen-politiken gai nagusietako bat bihurtu da. Aldi berean, Mexiko Berriak eguzki- eta haize-energia ekoizteko baliabide handiak ditu.[111]
Uraren eskasia da estatuaren epe luzeko erronka nagusietako bat. Mexiko Berriko klima lehor eta erdi-lehorrak, lehorteek eta tenperaturen igoerak presio handia eragiten dute ur-baliabideen gainean. Rio Grande eta Colorado ibaiaren arroetako ura nekazaritzak, hiriek, herri indigenek eta ekosistemek partekatzen dute.[112]
Klima-aldaketak arazo hori areagotzea espero da. Mexiko Berriko agintariek epe luzeko ur-plangintzan prezipitazioen aldaketak, elur-metaketaren murrizketa, lurrunketa handiagoa eta ibaietako emarien aldaketak kontuan hartzen dituzte.[113]
Mendeetako aldaketen ondoren, Mexiko Berri garaikidearen ezaugarri nagusietako bat bere historia-geruzen jarraitutasuna da. Pueblo komunitateek eta beste herri indigenek beren gobernu eta kultura propioei eusten diete; Espainiaren eta Mexikoren garaiko ondarea hizkuntzan, toponimian, arkitekturan eta lur-jabetzaren auzietan ikus daiteke; eta XX. mendeko industria militar eta nuklearrak estatuaren ekonomian eta paisaian eragin handia izaten jarraitzen du.[114]
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mexiko Berriko mapa interaktiboak
2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 2.117.522 biztanle zeuden. Batez besteko adina 39,2 urtekoa zen (
Mexiko Berriko mapa), 37,8 urtekoa gizonezkoen artean eta 40,5 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 22,6 18 urtetik beherakoak ziren eta % 18,5 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 97,3 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 95,4 gizon zeuden adin-talde horretan.[115][116]
- 617 – 3.844(4)
- 3.929 – 4.343(3)
- 8.454 – 12.184(3)
- 15.838 – 19.407(4)
- 19.844 – 26.260(3)
- 26.807 – 34.564(3)
- 39.832 – 63.364(4)
- 68.119 – 74.749(3)
- 82.013 – 156.907(3)
- 159.565 – 667.601(3)
- 0,1 bizt./km² – 0,4 bizt./km²(4)
- 0,4 bizt./km² – 0,8 bizt./km²(3)
- 0,9 bizt./km² – 1,1 bizt./km²(3)
- 1,2 bizt./km² – 2,1 bizt./km²(4)
- 2,3 bizt./km² – 2,7 bizt./km²(3)
- 2,9 bizt./km² – 4,0 bizt./km²(3)
- 4,1 bizt./km² – 6,1 bizt./km²(4)
- 6,6 bizt./km² – 12,8 bizt./km²(3)
- 16,6 bizt./km² – 29,7 bizt./km²(3)
- 31,7 bizt./km² – 220,5 bizt./km²(3)
| Biztanleria-piramidea 2020 Guztira: 1.044.156 gizon, 1.073.366 emakume | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Datu hauek AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau) eskuratu dira, 2020ko zentsutik (DHC, P12 taula)[117] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Arraza eta etnizitatea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, estatuan 2.117.522 biztanle zeuden. Herritarren % 47,7 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 2]. Ez-hispanoen artean % 69,8 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren % 36,5[oh 3]; % 3,5 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 1,8; % 3,2 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 1,7; % 5,4 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren % 2,8; % 17,0 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren % 8,9; % 0,1 Hawaiiko edo Ozeaniako uharteetakoa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,1; eta % 0,9 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,5.[oh 4][118]
Mexiko Berriko mapaJatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 52,4 estatu berean jaiotakoak, % 36,9 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta % 9,4 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 5] Atzerritarren artean, % 43,5 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta % 56,5 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Latinoamerikan jaiotakoa zen (% 73,2, biztanleria osoaren % 6,9); ondoren Asian (% 14,9, % 1,4), Europan (% 7,8, % 0,7), Afrikan (% 2,5, % 0,2) eta Ipar Amerikan (% 1,3, % 0,1).[oh 6][119]
Mexiko Berriko mapaEtxebizitza eta etxeguneak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Estatuan 940.859 etxebizitza zeuden, horietatik % 88,2 okupatuta eta % 11,8 hutsik.[120] Okupatutako etxebizitzen artean, % 67,5 jabeek okupatutakoak ziren eta % 32,5 errentan hartutakoak.[116] Estatuan 829.514 etxegune zeuden guztira, horietatik % 63,9 familia-etxeguneak ziren eta % 36,1 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean, % 65,6 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta % 34,4 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean, % 81,6 pertsona bakarrik bizi ziren eta % 18,4 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[121] Talde-bizilekuetan bizi ziren 42.850 pertsona (biztanleria osoaren % 2,0); horietatik 15.559 zuzentze- eta gazte-egoitzetan, 9.436 unibertsitateko ikasleen egoitzetan eta 2.831 egoitza militarretan bizi ziren.[120]
Etxebizitzak Mexiko Berriko mapa
Etxegune motak
Talde-bizilekuetako biztanleria
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]25 urtetik gorako biztanleen artean, % 88,0k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten, % 31,0k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta % 13,9k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[122]
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritzak ez du munta handirik, lurraren eta klimaren ezaugarrien ondorioz. Hala ere, kotoia, laboreak-eta lantzen dira. Abeltzaintzan, ardiak, behiak eta txerriak nagusi dira. Meagintzan, uranio hobi handiak nabariak dira eta, horiez gain, petrolioa, gasa, ikatza... Industrian, petrolio findegiek, zentral nuklearrek eta elikagaiek garrantzi handiena dute.
Errenta
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Etxeguneen errenta mediana 64.059 $ zen ( Mexiko Berriko mapa), eta familiena, 79.556 $. Per capita errenta 36.218 $ zen. Biztanleriaren % 17,8 pobrezia-atalasetik behera zegoen.[123] Etxeguneen artean, % 6,6k 10.000 $ baino gutxiagoko errenta zuten, eta % 7,8k 200.000 $ edo gehiagoko errenta zuten.[124]
Etxeguneen errenta banaketa
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Balioak estatu osoko batez bestekoak dira, estazio meteorologikoen datuetatik interpolatutako 5 km-ko sareta batean kalkulatuak; ez dira estazio jakin batekoak. Erliebe handiko lekuetan herriguneko klimatik nabarmen alde daitezke.
- ↑ Hispano edo latinoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta dago, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
- ↑ Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
- ↑ Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, estatuko biztanleria osoaren gainean.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
- ↑ Euskaltzaindia. (2012-05-25). 170. araua: Amerikako toponimia. .
- ↑ (Ingelesez) New Mexico. United States Census Bureau.
- ↑ (Ingelesez) New Mexico - Census Bureau Profile. United States Census Bureau.
- ↑ (Ingelesez) Physiographic Provinces. New Mexico Bureau of Geology and Mineral Resources.
- ↑ (Ingelesez) Colorado Plateau Province. New Mexico Bureau of Geology and Mineral Resources.
- ↑ (Ingelesez) Colorado Plateau Province. New Mexico Bureau of Geology and Mineral Resources.
- ↑ (Ingelesez) Colorado Plateau Province. New Mexico Bureau of Geology and Mineral Resources.
- ↑ (Ingelesez) Rio Grande Rift. New Mexico Bureau of Geology and Mineral Resources.
- ↑ (Ingelesez) Rio Grande Rift. New Mexico Bureau of Geology and Mineral Resources.
- ↑ (Ingelesez) Rio Grande Rift. New Mexico Bureau of Geology and Mineral Resources.
- ↑ (Ingelesez) Basin and Range Province. New Mexico Bureau of Geology and Mineral Resources.
- ↑ (Ingelesez) Basin and Range Province. New Mexico Bureau of Geology and Mineral Resources.
- ↑ (Ingelesez) Basin and Range Province. New Mexico Bureau of Geology and Mineral Resources.
- ↑ (Ingelesez) Physiographic Provinces. New Mexico Bureau of Geology and Mineral Resources.
- ↑ (Ingelesez) Physiographic Provinces. New Mexico Bureau of Geology and Mineral Resources.
- 1 2 3 NOAA National Centers for Environmental Information: «Climate Divisional Database (nClimDiv)», v1.0.0, 2026-09-04ko bertsioa. Datuak: Wikimedia Commons.
- ↑ History of New Mexico. Encyclopaedia Britannica.
- ↑ Chaco Culture National Historical Park. National Park Service.
- ↑ The Road to Revolt. National Park Service.
- ↑ New Mexico. Encyclopaedia Britannica.
- ↑ Stories: The Coronado Expedition. National Park Service.
- ↑ History & Culture: The Coronado Expedition. National Park Service.
- ↑ Historia Cultural. National Park Service.
- ↑ Stories: The Coronado Expedition. National Park Service.
- ↑ Spanish Exploration of the Great Plains. National Park Service.
- ↑ The Spaniards. National Park Service.
- ↑ New Mexico's Colonial Past. Library of Congress.
- ↑ New Mexico's Colonial Past. Library of Congress.
- ↑ Early Spanish Explorers 1598–1776. National Park Service.
- ↑ New Mexico and Texas: El Camino Real de Tierra Adentro National Historic Trail. National Park Service.
- ↑ Spanish Encounters. National Park Service.
- ↑ Mission San Juan Bautista. National Park Service.
- ↑ San Geronimo de Taos. National Park Service.
- ↑ Project Ideas – Communication & National Historic Trails: El Camino Real de Tierra Adentro. National Park Service.
- ↑ San Jose de los Jemez Mission and Giusewa Pueblo Site. National Park Service.
- ↑ Santa Fe Plaza. National Park Service.
- ↑ El Camino Real de Tierra Adentro National Historic Trail. National Park Service.
- ↑ Santa Fe Plaza. National Park Service.
- ↑ New Mexico: Pecos National Historical Park. National Park Service.
- ↑ Misión de San Ildefonso. National Park Service.
- ↑ San Geronimo de Taos. National Park Service.
- ↑ The Spaniards. National Park Service.
- ↑ Traditional Groups along El Camino Real de Tierra Adentro. National Park Service.
- ↑ New Mexico Slavery. National Park Service.
- ↑ Traditional Groups along El Camino Real de Tierra Adentro. National Park Service.
- ↑ San Miguel del Vado Historic District. National Park Service.
- ↑ Juan Bautista de Anza II. National Park Service.
- ↑ Juan Bautista de Anza II. National Park Service.
- ↑ Juan Bautista de Anza II. National Park Service.
- ↑ Spanish American Villages of the Pecos River Valley. Library of Congress.
- ↑ Traditional Groups along El Camino Real de Tierra Adentro. National Park Service.
- ↑ History & Culture - Santa Fe National Historic Trail. National Park Service.
- ↑ Santa Fe National Historic Trail. National Park Service.
- ↑ Texas Santa Fe Expedition. Texas State Historical Association.
- ↑ Mexican-American War and the Treaty of Guadalupe-Hidalgo. National Park Service.
- ↑ Santa Fe Plaza. National Park Service.
- ↑ Governor Charles Bent House. National Park Service.
- ↑ San Geronimo de Taos. National Park Service.
- ↑ Treaty of Guadalupe Hidalgo (1848). National Archives.
- ↑ Treaty of Guadalupe Hidalgo. Library of Congress.
- ↑ Compromise of 1850. United States Senate.
- ↑ Gadsden Purchase, 1853–1854. Office of the Historian, U.S. Department of State.
- ↑ Navajo Long Walk to Bosque Redondo. National Park Service.
- ↑ Navajo Long Walk to Bosque Redondo. National Park Service.
- ↑ Treaty Between the United States of America and the Navajo Tribe of Indians. National Archives.
- ↑ Geronimo Surrenders. National Park Service.
- ↑ The Civil War in New Mexico. National Park Service.
- ↑ Battle of Glorieta Pass. National Park Service.
- ↑ Battle of Glorieta Pass. National Park Service.
- ↑ Railroads. New Mexico Office of the State Historian.
- ↑ Lincoln Historic Site. New Mexico Historic Sites.
- ↑ Fort Sumner Historic Site/Bosque Redondo Memorial. New Mexico Historic Sites.
- ↑ Records of the Court of Private Land Claims. National Archives.
- ↑ New Mexico and Arizona Statehood Anniversary (1912–2012). U.S. Census Bureau.
- ↑ Village of Columbus and Camp Furlong, Columbus, New Mexico. National Park Service.
- ↑ Village of Columbus and Camp Furlong, Columbus, New Mexico. National Park Service.
- ↑ Village of Columbus and Camp Furlong, Columbus, New Mexico. National Park Service.
- ↑ General John J. Pershing. National Park Service.
- ↑ Route 66: New Mexico. National Park Service.
- ↑ Route 66 Overview. National Park Service.
- ↑ New Mexico: Road Segments. National Park Service.
- ↑ New Mexico: Road Segments. National Park Service.
- ↑ Silent Voices of World War II. National Park Service.
- ↑ Silent Voices of World War II. National Park Service.
- ↑ Silent Voices of World War II. National Park Service.
- ↑ Trinity Site. National Park Service.
- ↑ Manhattan Project National Historical Park. National Park Service.
- ↑ White Sands Missile Range Museum. United States Army.
- ↑ The Roswell Report: Fact versus Fiction in the New Mexico Desert. United States Air Force.
- ↑ Navajo Nation: Cleaning Up Abandoned Uranium Mines. United States Environmental Protection Agency.
- ↑ Abandoned Mines Cleanup. United States Environmental Protection Agency.
- ↑ Church Rock Uranium Mill Site. United States Nuclear Regulatory Commission.
- ↑ New Mexico Population of Counties by Decennial Census: 1900 to 1990. United States Census Bureau.
- ↑ Albuquerque. Encyclopaedia Britannica.
- ↑ Santa Fe. Encyclopaedia Britannica.
- ↑ Las Cruces. Encyclopaedia Britannica.
- ↑ Indian Citizenship Act. National Archives.
- ↑ Native American Voting Rights. National Park Service.
- ↑ Taos Pueblo. National Park Service.
- ↑ Remarks on Signing Bill Restoring the Blue Lake Lands in New Mexico to the Taos Pueblo Indians. The American Presidency Project 1970-12-15.
- ↑ Reies López Tijerina. Encyclopaedia Britannica.
- ↑ Reies López Tijerina. Encyclopaedia Britannica.
- ↑ Treaty of Guadalupe Hidalgo: Findings and Possible Options Regarding Longstanding Community Land Grant Claims in New Mexico. U.S. Government Accountability Office.
- ↑ New Mexico: Economy. Encyclopaedia Britannica.
- ↑ New Mexico State Energy Profile. U.S. Energy Information Administration.
- ↑ New Mexico: Cultural life. Encyclopaedia Britannica.
- ↑ About LANL. Los Alamos National Laboratory.
- ↑ About Sandia. Sandia National Laboratories.
- ↑ QuickFacts: New Mexico. United States Census Bureau.
- ↑ New Mexico State Energy Profile. U.S. Energy Information Administration.
- ↑ New Mexico State Energy Profile. U.S. Energy Information Administration.
- ↑ New Mexico Water Resources Assessment. New Mexico Bureau of Geology and Mineral Resources.
- ↑ New Mexico 50-Year Water Action Plan. Office of the Governor of New Mexico.
- ↑ New Mexico. Encyclopaedia Britannica.
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P12, Sex by Age» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- 1 2 (Ingelesez) «2020 Census Demographic Profile: Table DP1, Median Age and Housing Tenure» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Place of Birth by Nativity and Citizenship Status (Table B05002)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- 1 2 (Ingelesez) «2020 Decennial Census Redistricting Data (Public Law 94-171)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P16, Households by Type» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B15003, Educational Attainment for the Population 25 Years and Over» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Tables B19013 (Median Household Income), B19113 (Median Family Income), B19301 (Per Capita Income), and B17001 (Poverty Status in the Past 12 Months)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B19001, Household Income in the Past 12 Months» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Autoritate kontrola |
|
|---|
Datuak: Q1522
Multimedia: New Mexico / Q1522
| Estatuak | Alabama • Alaska • Arizona • Arkansas • Colorado • Connecticut • Delaware • Florida • Georgia • Hawaii • Hego Carolina • Hego Dakota • Idaho • Illinois • Indiana • Iowa • Ipar Carolina • Ipar Dakota • Kalifornia • Kansas • Kentucky • Louisiana • Maine • Maryland • Massachusetts • Mendebaldeko Virginia • Mexiko Berria • Michigan • Minnesota • Mississippi • Missouri • Montana • Nebraska • Nevada • New Hampshire • New Jersey • New York • Ohio • Oklahoma • Oregon • Pennsylvania • Rhode Island • Tennessee • Texas • Utah • Vermont • Virginia • Washington • Wisconsin • Wyoming |  |
|---|---|---|
| Barruti federalak | ||
| Dependentziak | ||
| Uharte txikiak | ||