Illinois
Illinois (ⓘ) Ameriketako Estatu Batuetako mendebalde ertaineko estatu bat da. Illinoisek iparraldean Wisconsinekin egiten du muga; ipar-mendebaldean, Iowarekin; hego-mendebaldean, Missourirekin; hegoaldean, Kentuckyrekin; ekialdean, Indianarekin; eta ipar-ekialdean ur-muga du Michiganekin, Michigan aintziran. Hegoaldean, Wabash eta Ohio ibaiak; eta mendebaldean, oro har, Mississippi ibaia. Estatu Batuetako berrogeita hamar estatuen artean, Illinois barne produktu gordinez (BPG) bosgarrena da, biztanle kopuruz seigarrena, eta lur-azaleraz 25.a. Hiriburua Springfield da, estatuaren erdialdean, eta hiririk handiena Chicago, Illinoisko ipar-ekialdean.
Gaur egungo Illinoisen kultura indigenak bizi izan ziren milaka urtez. Frantziarrak izan ziren iristen lehen europarrak: XVII. mendean Mississippi eta Illinois ibaien ondoan kokatu ziren, Illinois Herrialdean, Frantzia Berria kolonia zabalaren barruan. Mende bat geroago, independentzia gerrako Illinoisko kanpainak eskualdean estatubatuarrek izango zuten parte-hartzea iragarri zuen. 1783an Estatu Batuek independentzia lortu ondoren, Mississippi ibaia muga nazionala bihurtu zen, eta kolono estatubatuarrak Kentuckytik iristen hasi ziren, Ohio ibaian barrena. Laster, Illinois Estatu Batuetako lurralderik zaharrenaren, Ipar-mendebaldeko Lurraldearen, parte izan zen, eta 1818an estatu bihurtu zen. Erie kanalak merkataritza-jarduera areagotu zuen Laku Handietan, eta John Deere illinoistarrak altzairuzko golde autogarbitzailea asmatu ondoren, estatuko lur emankorra munduko nekazaritza-lurrik emankor eta baliotsuenetako bat bihurtu zen; horrek etorkin nekazariak erakarri zituen Alemaniatik, Suediatik, Hungariatik eta beste leku batzuetatik.
XIX. mendearen erdialdean, Illinois eta Michigan kanalak eta trenbide-sare zabal batek merkataritza, salerosketak eta kolonizazioa erraztu zituzten, eta estatua herrialdeko garraio-gune bihurtu zen, bereziki Chicago, XIX. mendearen amaierarako munduan azkarren hazten zen hiria.[1] 1900erako, iparraldeko hirietako industria-lanpostuen hazkundeak eta erdialdeko eta hegoaldeko ikatz-meatzaritzak Ekialdeko eta Hegoaldeko Europako etorkinak erakarri zituzten. Illinois Estatu Batuetako estaturik industrializatuenetako bat bihurtu zen, eta manufaktura-gune garrantzitsua da oraindik ere.[2] Hegoaldetik etorritako Migrazio Handiak komunitate beltz handia sortu zuen, bereziki Chicagon, kultura, ekonomia eta biztanleria gune nagusi bihurtu baitzen; Chicagoko metropoli-eremuan bizi dira estatuko 12,8 milioi biztanleen % 65 inguru. Texasekin batera, Illinois da Estatu Batuetan tornado gehien dituen estatuetako bat; 2023an bakarrik 136 tornado izan ziren Illinoisen, beste edozein estatutan baino askoz gehiago.[3]
Illinoisen bi Gizateriaren Ondare daude: antzinako Cahokia Mounds eta Wrighten arkitekturaren zati bat. Babestutako eremu askotarikoek Illinoisko baliabide natural eta kulturalak zaintzea dute helburu. Hezkuntza-gune nagusien artean daude Chicagoko Unibertsitatea, Illinoisko Unibertsitatea eta Northwestern Unibertsitatea. Illinoisen bizi zirela hautatu zituzten Estatu Batuetako hiru presidente: Abraham Lincoln, Ulysses S. Grant eta Barack Obama; gainera, Ronald Reagan estatuan jaio eta hazi zen, nahiz eta Kaliforniatik aritu zen politikan. Illinoisek Lincoln omentzen du estatuko leloarekin: Land of Lincoln («Lincolnen lurraldea»).[4][5] Estatuan daude Springfieldeko Abraham Lincoln Liburutegi eta Museo Presidentziala eta Chicagoko Barack Obama Zentro Presidentziala.
Illinoisko ekonomia oso dibertsifikatua da: Chicago Estatu Batuetako erdialde-mendebaldeko hiri globala da; iparraldean eta erdialdean industria- eta nekazaritza-gune nagusiak daude; eta hegoaldean, berriz, ikatza, egurra eta petrolioa bezalako baliabide naturalak. Estatu Batuen erdialdean dagoenez, garraio-gune garrantzitsua da: Chicagoko portuak Ozeano Atlantikoarako sarbidea du Laku Handien eta San Lorentzo itsasbidearen bidez, eta Mexikoko golkoraino Mississippi ibaiaren bidez, Illinoisko kanalan barrena. Chicago herrialdeko trenbide-gunea izan da 1860ko hamarkadaz geroztik,[6] eta haren O'Hare Nazioarteko Aireportua munduko aireportu jendetsuenetako bat izan da hamarkadetan. Aspalditik, Illinois Estatu Batuen mikrokosmostzat eta kultura estatubatuarraren adierazletzat hartu izan da; horren adibide da Will it play in Peoria? («Peorian arrakasta izango al du?») esaldia.[7]
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Ipar-ekialdean Michigan lakuak eta mendebalean Mississippi ibaiak mugatzen dute. Estatuko biztanleen % 62 Chicagon bizi da.
Klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kontinentala da klima, uda luzeak, beroak eta hezeak ditu; neguak hotzak izaten dira. Haizeak ekaitz ugari eragiten ditu, udaberrian eta uda bukaeran gogorrenak.
NOAAren datuen arabera, 1991–2020 aldian, estatuko urteko batez besteko tenperatura 11,5 °C-koa izan zen.[8][oh 1] Hilabeterik beroena uztaila da (24,1 °C; eguneko gehienekoen batez bestekoa, 29,9 °C) eta hotzena urtarrila (−3,0 °C; eguneko gutxienekoen batez bestekoa, −7,4 °C). Urteko prezipitazioa 1035 mm-koa da; hilabeterik euritsuena maiatza da (121 mm) eta lehorrena otsaila (54 mm).
1895–2025 aldian, urteko batez besteko tenperaturak mendeko 0,8 °C-ko gorako joera izan du. Azken hamar urteak (2016–2025) XX. mendeko batez bestekoa (10,9 °C) baino 1,1 °C beroagoak izan dira. Erregistroko bost urte beroenetatik bi 2000tik aurrerakoak dira (2012 eta 2024). Urterik beroena 2012 izan zen (13,2 °C) eta hotzena 1917 (9,1 °C).[8]
Etxeak berotzeko eta hozteko behar den energia neurtzeko, NOAAk gradu-egunak kalkulatzen ditu: egun bakoitzean batez besteko tenperatura 18,3 °C-tik zenbat gradu behera dagoen (berokuntza-gradu-egunak) edo gora dagoen (hozte-gradu-egunak), urte osoan batuta. 1991–2020 aldian, urtean batez beste 3391 berokuntza-gradu-egun eta 494 hozte-gradu-egun izan ziren.[8]
| | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 1.5 | 4.3 | 10.7 | 17.8 | 23.4 | 28.3 | 29.9 | 29.1 | 25.8 | 19.0 | 10.7 | 4.1 | 17.1 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | -3.0 | -0.5 | 5.2 | 11.4 | 17.4 | 22.4 | 24.1 | 23.1 | 19.3 | 12.7 | 5.6 | -0.2 | 11.5 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -7.4 | -5.3 | -0.3 | 5.1 | 11.3 | 16.4 | 18.4 | 17.1 | 12.8 | 6.4 | 0.5 | -4.6 | 5.9 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 59 | 54 | 75 | 108 | 121 | 118 | 103 | 90 | 85 | 83 | 78 | 62 | 1035 |
| Iturria: NOAA NCEI, nClimDiv: 1991–2020 normalak (2026-09-04ko bertsioa) | |||||||||||||
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kaskias, sacs eta fox ziren bertako amerindiar talde nagusiak kolonizatzaileak iritsi zirenean. 1763an Frantziak Ingalaterrari eman behar izan zion lurralde osoa. 1818tik AEBetako hogeita batgarren estatua da.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 12.812.508 biztanle zeuden. Batez besteko adina 38,8 urtekoa zen (
Illinoisko mapa), 37,6 urtekoa gizonezkoen artean eta 40,0 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 22,0 18 urtetik beherakoak ziren eta % 16,3 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 96,2 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 94,0 gizon zeuden adin-talde horretan.[9][10]

- 3.588 – 5.984(11)
- 6.401 – 12.411(10)
- 12.463 – 14.371(10)
- 15.114 – 16.791(10)
- 16.803 – 22.772(10)
- 25.916 – 34.519(11)
- 34.840 – 46.607(10)
- 47.767 – 71.259(10)
- 99.300 – 194.170(10)
- 209.972 – 5.194.625(10)

- 3,8 bizt./km² – 7,4 bizt./km²(11)
- 7,6 bizt./km² – 10,1 bizt./km²(10)
- 10,2 bizt./km² – 11,5 bizt./km²(10)
- 11,6 bizt./km² – 14,5 bizt./km²(10)
- 14,7 bizt./km² – 17,0 bizt./km²(10)
- 17,1 bizt./km² – 21,9 bizt./km²(11)
- 22,5 bizt./km² – 28,5 bizt./km²(10)
- 29,5 bizt./km² – 55,8 bizt./km²(10)
- 58,5 bizt./km² – 121,5 bizt./km²(10)
- 137,2 bizt./km² – 1.227,0 bizt./km²(10)
| Biztanleria-piramidea 2020 Guztira: 6.283.130 gizon, 6.529.378 emakume | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Datu hauek AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau) eskuratu dira, 2020ko zentsutik (DHC, P12 taula)[11] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Arraza eta etnizitatea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, estatuan 12.812.508 biztanle zeuden. Herritarren % 18,2 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 2]. Ez-hispanoen artean % 71,3 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren % 58,3[oh 3]; % 17,0 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 13,9; % 7,1 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 5,8; % 4,0 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren % 3,2; % 0,2 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,1; eta % 0,4 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,4.[oh 4][12]
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 66,5 estatu berean jaiotakoak, % 17,5 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta % 14,7 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 5] Atzerritarren artean, % 52,3 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta % 47,7 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Latinoamerikan jaiotakoa zen (% 44,1, biztanleria osoaren % 6,5); ondoren Asian (% 30,5, % 4,5), Europan (% 19,4, % 2,9), Afrikan (% 4,6, % 0,7) eta Ipar Amerikan (% 1,1, % 0,2).[oh 6][13]
Etxebizitza eta etxeguneak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Estatuan 5.426.429 etxebizitza zeuden, horietatik % 92,1 okupatuta eta % 7,9 hutsik.[14] Okupatutako etxebizitzen artean, % 64,6 jabeek okupatutakoak ziren eta % 35,4 errentan hartutakoak.[10] Estatuan 4.998.395 etxegune zeuden guztira, horietatik % 63,8 familia-etxeguneak ziren eta % 36,2 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean, % 70,9 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta % 29,1 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean, % 81,8 pertsona bakarrik bizi ziren eta % 18,2 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[15] Talde-bizilekuetan bizi ziren 275.365 pertsona (biztanleria osoaren % 2,1); horietatik 61.605 zuzentze- eta gazte-egoitzetan, 83.220 unibertsitateko ikasleen egoitzetan eta 11.424 egoitza militarretan bizi ziren.[14]
Etxebizitzak
Illinoisko mapa
Etxegune motak
Talde-bizilekuetako biztanleria
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]25 urtetik gorako biztanleen artean, % 90,5k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten, % 37,8k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta % 15,3k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[16]
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Industria eta garraiobideak oso aurreratuta daude, eta Estatu Batuetako estaturik garatuena da nekazaritzan eta abere hazkuntzan. Nekazaritzak garia, artoa, garagarra, oloa eta soja lantzen du batez ere. Industria mota nagusiak: burdingintza, elektronika, makina eta ibilgailu industria, kimika eta petrokimika.
Errenta
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Etxeguneen errenta mediana 83.390 $ zen (
Illinoisko mapa), eta familiena, 106.018 $. Per capita errenta 46.406 $ zen. Biztanleriaren % 11,8 pobrezia-atalasetik behera zegoen.[17] Etxeguneen artean, % 5,4k 10.000 $ baino gutxiagoko errenta zuten, eta % 13,8k 200.000 $ edo gehiagoko errenta zuten.[18]
Etxeguneen errenta banaketa
Pertsonaia ezagunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Carl Sandburg (1878-1967), idazlea.
- Ernest Hemingway (1899-1961), idazlea.
- Ronald Reagan (1911-2004), AEBetako presidentea (1981-1989).
- Edwin Krebs (1918-2009), biokimikaria.
- Charlton Heston (1923-2008), aktorea.
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Balioak estatu osoko batez bestekoak dira, estazio meteorologikoen datuetatik interpolatutako 5 km-ko sareta batean kalkulatuak; ez dira estazio jakin batekoak. Erliebe handiko lekuetan herriguneko klimatik nabarmen alde daitezke.
- ↑ Hispano edo latinoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta dago, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
- ↑ Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
- ↑ Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, estatuko biztanleria osoaren gainean.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/27 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
- ↑ (Ingelesez) Ryburn-LaMonte, Terri. (1999). The Historical Development of Transportation in Illinois. Illinois Periodicals Online jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2017-10-10).
- ↑ (Ingelesez) 2021 Illinois Manufacturing Facts. NAM 2021-04-26.
- ↑ (Ingelesez) Top 10 States, By Number Of Tornadoes, 2023. Insurance Information Institute.
- ↑ (Ingelesez) The History of Illinois License Plates. Cyberdriveillinois.com jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2012-01-29).
- ↑ (Ingelesez) Slogan. Illinois State Museum jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2011-05-15).
- ↑ (Ingelesez) Freight Railroad Chronology. Association of American Railroads jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2023-11-10).
- ↑ (Ingelesez) Ohlemacher, Stephen. (2007-05-17). Analysis ranks Illinois most average state. Carbondale (Illinois): The Southern Illinoisan (Associated Press) jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2009-01-14).
- 1 2 3 NOAA National Centers for Environmental Information: «Climate Divisional Database (nClimDiv)», v1.0.0, 2026-09-04ko bertsioa. Datuak: Wikimedia Commons.
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P12, Sex by Age» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- 1 2 (Ingelesez) «2020 Census Demographic Profile: Table DP1, Median Age and Housing Tenure» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Place of Birth by Nativity and Citizenship Status (Table B05002)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- 1 2 (Ingelesez) «2020 Decennial Census Redistricting Data (Public Law 94-171)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P16, Households by Type» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B15003, Educational Attainment for the Population 25 Years and Over» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Tables B19013 (Median Household Income), B19113 (Median Family Income), B19301 (Per Capita Income), and B17001 (Poverty Status in the Past 12 Months)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B19001, Household Income in the Past 12 Months» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).