Edukira joan

Hego Dakota

Aldatu loturak
Wikipedia, Entziklopedia askea
Hego Dakota
 Ameriketako Estatu Batuak
Ereserkia
Hail, South Dakota! (en) Itzuli
Administrazioa
Izen ofizialaState of South Dakota
Estatu burujabe Ameriketako Estatu Batuak
ISO 3166-2US-SD
HiriburuaPierre
Hego Dakotako GobernadoreaLarry Rhoden
Zatiketa
Geografia
Koordenatuak44°30′N 100°00′W / 44.5°N 100°W / 44.5; -100
Azalera199.729 km²
MugakideakIpar Dakota, Montana, Minnesota, Iowa, Nebraska eta Wyoming
Punturik altuenaBlack Elk Peak (en) Itzuli
Demografia
Biztanleria886.667 (2020ko apirilaren 1a)
Dentsitatea4,44 bizt/km²
Etxebizitzak347.878
Hizkuntza ofizialaingeles
Ordu eremuaUTC−06:00, Erdialdeko Ordu Estandarra, Mendiko ordu-zona eta America/Chicago

Hego Dakota[1] (ingelesez: South Dakota, ˌsaʊθ_dəˈkoʊtə ahoskatua ⓘ; dakotaz: Dakȟóta itókaga) Ameriketako Estatu Batuetako Ipar Erdialdeko eskualdean dagoen estatu bat da, itsasorako irteerarik gabea. Lautada Handien parte ere bada. Hego Dakotak dakota sioux tribuari zor dio izena; tribu horrek biztanleriaren zati handi bat osatzen du, eta historikoki lurraldean nagusi izan da.[2] Estatu Batuetako 50 estatuen artean, Hego Dakota azaleraz 17.a da, biztanle gutxien dituen bosgarrena, eta biztanle-dentsitate txikiena duen bosgarrena. Pierre da hiriburua, eta Sioux Falls populatuena, 213.900 biztanle ingururekin[3][4]. Missouri ibaiak bi zatitan banatzen du estatua, geografikoki eta sozialki desberdinak direnak; herri-hizkeran, «East River» (ibaiaz ekialdera) eta «West River» (ibaiaz mendebaldera) deitzen zaie.[5] Iparraldean Ipar Dakotarekin egiten du muga; ekialdean, Minnesotarekin; hego-ekialdean, Iowarekin; hegoaldean, Nebraskarekin; mendebaldean, Wyomingekin; eta ipar-mendebaldean, Montanarekin.

Gizakiak milaka urtez bizi izan dira eremu horretan, eta XIX. mendearen hasierarako siouxak ziren nagusi. XIX. mendearen amaieran, kolono europar-estatubatuarren etorrera areagotu egin zen, Black Hillseko urrearen sukarra piztu eta ekialdetik trenbideak eraiki ondoren. Meatzarien eta kolonoen inbasioak hainbat indiar gerra eragin zituen, eta 1890eko Wounded Kneeko sarraskiarekin amaitu ziren. Hego Dakota, lehengo Dakota Lurraldearen hegoaldeko zatia, 1889ko azaroaren 2an bihurtu zen estatu, Ipar Dakotarekin batera. Batasunean onartutako 39. eta 40. estatuak dira; Benjamin Harrison presidenteak estatu izaerako agiriak nahastu zituen sinatu aurretik, inork jakin ez zezan zein izan zen lehenengoa.[6]

XX. mendeko gertaera nagusien artean daude Dust Bowl eta Depresio Handia, 1940ko eta 1950eko hamarkadetan nekazaritzan eta defentsan egindako gastu federalaren igoera, eta nekazaritzaren industrializazioa, familia-nekazaritza murriztu duena. Hego Dakotako ekialdean bizi da biztanle gehiena, eta inguruko lur emankorretan askotariko laboreak hazten dira. Missouri ibaiaz mendebaldera, abeltzaintza da nekazaritza-jarduera nagusia, eta ekonomia turismoaren eta defentsa-gastuaren mendekoagoa da. Natibo amerikarren erreserba gehienak West Riverren daude. Estatuaren hego-mendebaldean Black Hills daude, siouxentzat sakratuak diren pinuz estalitako mendi nabarmenak; han dago Rushmore mendia, turismo-helmuga garrantzitsua. Hego Dakotak klima kontinental epela du, lau urtaro bereizirekin; prezipitazioak ekialdean moderatuak dira, eta mendebaldean erdi-lehorrak. Estatuko ekologian Ipar Amerikako larredi-biomaren espezie tipikoak daude.

Zenbait demokratak hainbat agintalditan ordezkatu dute Hego Dakota Kongresuko bi ganberetan, baina estatuko gobernua, neurri handi batean, Alderdi Errepublikanoak kontrolatzen du, eta haren hautagaiek irabazi dute estatua azken 14 presidenterako hauteskundeetan. Historikoki nekazaritza-ekonomia eta landa-bizimodua nagusi izan dira Hego Dakotan, baina azkenaldian ekonomia dibertsifikatzen saiatu da, biztanleak erakarri eta atxikitzeko. Estatuaren historiak eta landa-izaerak eragin handia dute oraindik ere haren kulturan.

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Klima

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

NOAAren datuen arabera, 1991–2020 aldian, estatuko urteko batez besteko tenperatura 7,6 °C-koa izan zen.[7][oh 1] Hilabeterik beroena uztaila da (22,6 °C; eguneko gehienekoen batez bestekoa, 29,8 °C) eta hotzena urtarrila (−7,5 °C; eguneko gutxienekoen batez bestekoa, −13,2 °C). Urteko prezipitazioa 539 mm-koa da; hilabeterik euritsuena ekaina da (90 mm) eta lehorrena urtarrila (12 mm).

1895–2025 aldian, urteko batez besteko tenperaturak mendeko 1,1 °C-ko gorako joera izan du. Azken hamar urteak (2016–2025) XX. mendeko batez bestekoa (7,0 °C) baino 1,0 °C beroagoak izan dira. Erregistroko bost urte beroenetatik hiru 2000tik aurrerakoak dira (2012, 2016 eta 2024). Urterik beroena 2012 izan zen (9,6 °C) eta hotzena 1951 (4,9 °C).[7]

Etxeak berotzeko eta hozteko behar den energia neurtzeko, NOAAk gradu-egunak kalkulatzen ditu: egun bakoitzean batez besteko tenperatura 18,3 °C-tik zenbat gradu behera dagoen (berokuntza-gradu-egunak) edo gora dagoen (hozte-gradu-egunak), urte osoan batuta. 1991–2020 aldian, urtean batez beste 4240 berokuntza-gradu-egun eta 382 hozte-gradu-egun izan ziren.[7]


    Datu klimatikoak (Hego Dakota)    
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) -1.9 0.5 7.1 13.9 20.2 25.9 29.8 28.8 24.0 15.4 6.7 0.0 14.2
Batez besteko tenperatura (ºC) -7.5 -5.5 0.7 7.0 13.3 19.1 22.6 21.5 16.4 8.4 0.6 -5.6 7.6
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -13.2 -11.4 -5.6 0.0 6.4 12.3 15.4 14.1 8.8 1.5 -5.5 -11.1 1.0
Pilatutako prezipitazioa (mm) 12 16 26 55 84 90 72 59 49 45 17 14 539
Iturria: NOAA NCEI, nClimDiv: 1991–2020 normalak (2026-09-04ko bertsioa)
Berotze-marrak, 1895–2025
Marra bakoitza urte bat da; kolorea, urteko batez besteko tenperatura XX. mendeko batez bestekoarekiko (7,0 °C).
189519602025
hotzagoabatez bestekoaberoagoa
Hileko batez besteko tenperatura: lehen eta orain
UrtOtsMarApiMaiEkaUztAbuIraUrrAzaAbe
+2,3+2,4+1,30,0+0,5+0,9+0,6+0,8+1,0+0,1+0,5+2,0
1901–19301991–2020Behekoa: aldea (°C). Eskala: −10 / 25 °C.
Urteko tenperaturaren anomalia, 1895–2025
°C, XX. mendeko batez bestekoarekiko (7,0 °C)
+3 °C−3 °C
189519602025
batez bestekoa baino beroagoahotzagoa

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 886.667 biztanle zeuden. Batez besteko adina 37,7 urtekoa zen ( Hego Dakotako mapa), 36,8 urtekoa gizonezkoen artean eta 38,7 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 24,5 18 urtetik beherakoak ziren eta % 17,7 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 101,1 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 99,8 gizon zeuden adin-talde horretan.[8][9]

Mapa
Biztanleria (2025, estimazioa)
Biztanleak (2025)
  • 913 – 1.802(8)
  • 2.137 – 2.388(6)
  • 2.389 – 3.018(6)
  • 3.121 – 4.031(7)
  • 4.037 – 5.284(6)
  • 5.419 – 6.900(7)
  • 7.244 – 9.314(7)
  • 9.431 – 15.031(6)
  • 17.402 – 29.562(7)
  • 30.711 – 212.691(6)
Mapa
Biztanle-dentsitatea (2025)
Dentsitatea
  • 0,2 bizt./km² – 0,5 bizt./km²(7)
  • 0,6 bizt./km² – 0,8 bizt./km²(7)
  • 0,9 bizt./km² – 1,4 bizt./km²(6)
  • 1,4 bizt./km² – 1,6 bizt./km²(7)
  • 1,6 bizt./km² – 2,2 bizt./km²(6)
  • 2,3 bizt./km² – 2,7 bizt./km²(7)
  • 2,7 bizt./km² – 4,0 bizt./km²(7)
  • 4,2 bizt./km² – 6,0 bizt./km²(6)
  • 7,4 bizt./km² – 15,9 bizt./km²(7)
  • 16,2 bizt./km² – 100,9 bizt./km²(6)

BiztanleriaUrtea0200.000400.000600.000800.0001.000.0001860189019201950198020102040Biztanleria Datu hauek Wikimedia Commonsetik eskuratu dira, AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau). Grafikoa hemen alda daiteke. Azken 5 urteak (2021-2025) estimazioak dira; gainerakoak errolda historikoetatik datoz, hamarkada bakoitzean egiten direnak.

Biztanleria-piramidea 2020
Guztira: 445.772 gizon, 440.895 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
1.62
 
85+
 
2.99
1.76
 
80-84
 
2.28
2.75
 
75-79
 
3.17
4.40
 
70-74
 
4.53
5.85
 
65-69
 
6.00
6.51
 
60-64
 
6.72
6.40
 
55-59
 
6.51
5.40
 
50-54
 
5.32
5.26
 
45-49
 
5.15
5.85
 
40-44
 
5.66
6.72
 
35-39
 
6.30
6.55
 
30-34
 
6.33
6.39
 
25-29
 
6.05
6.76
 
20-24
 
6.30
6.88
 
15-19
 
6.53
7.24
 
10-14
 
6.94
7.05
 
5-9
 
6.81
6.63
 
0-4
 
6.40
Iturria: Datu hauek AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau) eskuratu dira, 2020ko zentsutik (DHC, P12 taula)[10]

Arraza eta etnizitatea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, estatuan 886.667 biztanle zeuden. Herritarren % 4,4 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 2]. Ez-hispanoen artean % 83,2 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren % 79,6[oh 3]; % 2,1 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 2,0; % 1,6 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 1,5; % 4,1 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren % 3,9; % 8,8 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren % 8,4; % 0,1 Hawaiiko edo Ozeaniako uharteetakoa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,1; eta % 0,2 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,2.[oh 4][11]

Arraza/etnia Hego Dakotako mapa
Etnizitatea
2000
98,6 %
2010
97,3 %
2020
95,6 %
Ez-hispanoa edo ez-latinoa Hispanoa edo latinoa
Arraza (ez-hispanoak)
2000
88,7 %
8,3 %
2010
87,1 %
8,8 %
2020
83,2 %
8,8 %
Zuria Beltza edo afroamerikarra Asiarra Bi arraza edo gehiago Amerindiarra edo Alaskako natiboa Hawaiiko edo Ozeaniako uharteak Bestelako arraza bat

Jatorria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 62,4 estatu berean jaiotakoak, % 32,9 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta % 4,0 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 5] Atzerritarren artean, % 43,0 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta % 57,0 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Latinoamerikan jaiotakoa zen (% 32,9, biztanleria osoaren % 1,3); ondoren Asian (% 29,7, % 1,2), Afrikan (% 19,4, % 0,8), Europan (% 14,0, % 0,6) eta Ipar Amerikan (% 3,6, % 0,1).[oh 6][12]

Jaioterria eta jatorria Hego Dakotako mapa
Jaioterria
62,4 %
32,9 %
Estatu berean Beste estatu batean Beste (Puerto Rico, e.a.) Atzerrian
Atzerritarren herritartasun-egoera
43,0 %
57,0 %
Naturalizatua Ez-herritarra
Atzerriko jatorria, kontinentea
32,9 %
29,7 %
19,4 %
14,0 %
Latinoamerika Asia Afrika Europa Ipar Amerika Ozeania

Etxebizitza eta etxeguneak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Estatuan 393.375 etxebizitza zeuden, horietatik % 89,1 okupatuta eta % 10,9 hutsik.[13] Okupatutako etxebizitzen artean, % 67,0 jabeek okupatutakoak ziren eta % 33,0 errentan hartutakoak.[9] Estatuan 350.560 etxegune zeuden guztira, horietatik % 63,0 familia-etxeguneak ziren eta % 37,0 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean, % 76,8 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta % 23,2 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean, % 81,9 pertsona bakarrik bizi ziren eta % 18,1 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[14] Talde-bizilekuetan bizi ziren 32.153 pertsona (biztanleria osoaren % 3,6); horietatik 7.307 zuzentze- eta gazte-egoitzetan, 8.979 unibertsitateko ikasleen egoitzetan eta 857 egoitza militarretan bizi ziren.[13]

393.375etxebizitza
350.560okupatuak
32.153talde-bizilekuetan

Etxebizitzak Hego Dakotako mapa

234.956
115.604
42.815
Jabetzan (234.956) Alokairuan (115.604) Hutsik (42.815)

Etxegune motak

169.552
33.758
106.178
23.524
Ezkondutako bikotea (169.552) Gizon-burua (ezkontiderik gabe) (17.548) Emakume-burua (ezkontiderik gabe) (33.758) Bakarrik bizi (106.178) Beste norbaitekin (23.524)

Talde-bizilekuetako biztanleria

7.307
8.979
15.010
Zuzentze- eta gazte-egoitzak (7.307) Unibertsitateko egoitzak (8.979) Egoitza militarrak (857) Beste (15.010)

Hezkuntza-maila

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

25 urtetik gorako biztanleen artean, % 93,2k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten, % 31,9k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta % 10,0k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[15]

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errenta

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Etxeguneen errenta mediana 75.081 $ zen ( Hego Dakotako mapa), eta familiena, 96.562 $. Per capita errenta 40.550 $ zen. Biztanleriaren % 11,9 pobrezia-atalasetik behera zegoen.[16] Etxeguneen artean, % 4,2k 10.000 $ baino gutxiagoko errenta zuten, eta % 8,1k 200.000 $ edo gehiagoko errenta zuten.[17]

75.081 $etxegunearen errenta mediana
96.562 $familiaren errenta mediana
40.550 $biztanleko errenta
% 11,9pobrezian

Etxeguneen errenta banaketa

% 7,7
% 9,7
% 14,6
% 11,2
% 7,7
% 8,5
% 8,1
< 10.000 $ — % 4,2 (15.198) 10.000-14.999 $ — % 3,2 (11.555) 15.000-19.999 $ — % 3,2 (11.597) 20.000-24.999 $ — % 3,5 (12.804) 25.000-29.999 $ — % 3,5 (12.647) 30.000-34.999 $ — % 3,5 (12.847) 35.000-39.999 $ — % 3,7 (13.573) 40.000-44.999 $ — % 3,9 (14.140) 45.000-49.999 $ — % 4,0 (14.480) 50.000-59.999 $ — % 7,7 (28.194) 60.000-74.999 $ — % 9,7 (35.552) 75.000-99.999 $ — % 14,6 (53.400) 100.000-124.999 $ — % 11,2 (40.930) 125.000-149.999 $ — % 7,7 (27.989) 150.000-199.999 $ — % 8,5 (30.910) ≥ 200.000 $ — % 8,1 (29.728)

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Balioak estatu osoko batez bestekoak dira, estazio meteorologikoen datuetatik interpolatutako 5 km-ko sareta batean kalkulatuak; ez dira estazio jakin batekoak. Erliebe handiko lekuetan herriguneko klimatik nabarmen alde daitezke.
  2. ↑ Hispano edo latinoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
  3. ↑ Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta dago, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
  4. ↑ Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
  5. ↑ Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
  6. ↑ Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, estatuko biztanleria osoaren gainean.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Euskaltzaindia. (2012-05-25). 170. araua: Amerikako toponimia. .
  2. ↑ (Ingelesez) Indian Country. justice.gov 2015-06-22.
  3. ↑ (Ingelesez) Sioux Falls announces year-end building totals, new population number. siouxfalls.business 2024-01-12.
  4. ↑ (Ingelesez) 5 of the Largest Cities in South Dakota. VacationIdea jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022-05-19).
  5. ↑ Hasselstrom, 2–4. or.
  6. ↑ (Ingelesez) Stein, Mark. (2008). How the States Got Their Shapes. Smithsonian Books/HarperCollins, 256 or..
  7. 1 2 3 NOAA National Centers for Environmental Information: «Climate Divisional Database (nClimDiv)», v1.0.0, 2026-09-04ko bertsioa. Datuak: Wikimedia Commons.
  8. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P12, Sex by Age» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  9. 1 2 (Ingelesez) «2020 Census Demographic Profile: Table DP1, Median Age and Housing Tenure» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  10. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
  11. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
  12. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Place of Birth by Nativity and Citizenship Status (Table B05002)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  13. 1 2 (Ingelesez) «2020 Decennial Census Redistricting Data (Public Law 94-171)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  14. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P16, Households by Type» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  15. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B15003, Educational Attainment for the Population 25 Years and Over» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
  16. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Tables B19013 (Median Household Income), B19113 (Median Family Income), B19301 (Per Capita Income), and B17001 (Poverty Status in the Past 12 Months)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
  17. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B19001, Household Income in the Past 12 Months» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Hego_Dakota&oldid=11835709"(e)tik eskuratuta