New Jersey
| New Jersey | |||
|---|---|---|---|
| Administrazioa | |||
| Izen ofiziala | State of New Jersey | ||
| Estatu burujabe | |||
| ISO 3166-2 | US-NJ | ||
| Hiriburua | Trenton | ||
| Hiririk handiena | Newark | ||
| New Jerseyko Gobernadorea | Rebecca Sherrill | ||
| Zatiketa | ikusi
| ||
| Geografia | |||
| Koordenatuak | 40°00′N 74°30′W / 40°N 74.5°W | ||
| Azalera | 22.591,4 km² | ||
| Mugakideak | New York, Pennsylvania eta Delaware | ||
| Punturik altuena | High Point | ||
| Demografia | |||
| Biztanleria | 9.288.994 (2020ko apirilaren 1a) | ||
| Dentsitatea | 411,17 bizt/km² | ||
| Etxebizitzak | 3.272.054 | ||
| Hizkuntza ofiziala | ingeles | ||
| Ordu eremua | Ekialdeko Ordu-eremu, UTC−05:00, UTC−04:00 eta America/New_York | ||
| nj.gov | |||
New Jersey[1] Ameriketako Estatu Batuetako Erdi Atlantikoko eta ipar-ekialdeko eskualdeetan dagoen estatu bat da. Oso urbanizatuta dagoen Ipar-ekialdeko megalopoliaren erdigune geografikoan dago. Ipar-mendebaldean, iparraldean eta ipar-ekialdean New York estatuarekin egiten du muga; ekialdean, hego-ekialdean eta hegoaldean Ozeano Atlantikoa du; mendebaldean, Delaware ibaia eta Pennsylvania; eta hego-mendebaldean, Delaware badia eta Delaware. 19.047 km²-rekin, New Jersey lur-azaleraz bosgarren estaturik txikiena da. Errolda Bulegoaren 2025eko kalkuluaren arabera, biztanle kopuruz 11. estatua da, 9,5 milioi biztanle baino gehiagorekin, inoiz kalkulatutako kopururik handiena. Hiriburua Trenton da, eta hiririk populatuena Newark. New Jersey da Estatu Batuetako biztanle-dentsitaterik handiena duen estatua, eta Errolda Bulegoak konderri guztiak hiritartzat jotzen dituen estatu bakarra.
New Jerseyn paleoindiarrak bizi izan ziren K.a. 13.000. urtetik. XVII. mendearen hasieran europarrak iritsi zirenean, lenapeak ziren talde indigena nagusia, eta talde dialektaletan banatzen ziren: munseeak iparraldean, eta unamiak eta unalachtigoak beste eremuetan.[2][3] Herbeheretar eta suediar kolonoek sortu zituzten estatuko lehen kokaleku europarrak,[4] eta geroago ingelesek eskualdearen kontrola hartu eta New Jerseyko Probintzia ezarri zuten, Mantxako Jersey uhartearen izena hartuta.[5][6] Koloniaren lur emankorrek eta tolerantzia erlijioso erlatiboak biztanle ugari eta askotarikoak erakarri zituzten. New Jersey Amerikako Iraultza babestu zuten Hamahiru Kolonietako bat izan zen, eta Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerrako gudu eta agintaritza militar erabakigarri batzuk izan zituen; horregatik «Amerikako Iraultzaren Bidegurutzea» (Crossroads of the American Revolution) izena irabazi zuen.[7] Ameriketako Estatu Batuetako Sezesio Gerran Batasunean geratu zen, eta Batasuneko Armadari tropak, baliabideak eta buruzagi militarrak eman zizkion. Gerraren ondoren, estatua manufaktura-gune garrantzitsu eta etorkinen helmuga nagusi bihurtu zen, eta Estatu Batuetako Industria Iraultza bultzatzen lagundu zuen. New Jerseyn industria-, teknologia- eta merkataritza-berrikuntza ugari izan ziren.[8] New Jerseyrekin lotutako estatubatuar ospetsu askok eragin handia izan dute herrialdean eta munduan, besteak beste mundu akademikoan, gizarte-aktibismoan, negozioetan, ikuskizunetan, gobernuan, armadan, irabazi-asmorik gabeko erakundeen zuzendaritzan eta beste alor batzuetan.
New Jerseyk Ipar-ekialdeko megalopolian duen kokapen zentralak hazkunde azkarra eta suburbanizazioa bultzatu zituen XX. mendearen bigarren erdian. XXI. mendearen hasieraz geroztik, estatuaren ekonomia oso dibertsifikatua bihurtu da, eta sektore nagusien artean dago munduko biofarmazia-industriaren gunerik handiena izatea; horregatik «Munduko Botika-kutxa» (Medicine Chest of the World) izenaz ezagutzen da.[9] New Jersey nabarmentzen da bioteknologian, informazioaren teknologian, STEM hezkuntzan, finantzetan, komunikabide digitaletan, zinemagintzan eta turismoan, eta kostalde atlantikoko logistika eta banaketa gune nagusi bihurtu da. Etorkinen helmuga garrantzitsua da, eta munduko kultura anitzeko biztanleria handienetako bat du. XXI. mendearen hasieraz geroztik, birurbanizazio-prozesu bat gertatzen ari da New Jerseyn, batez ere New Jersey Transiten tren-guneen inguruan.[10][11][12] New Jersey da Estatu Batuen ipar-ekialdean azkarren hazten ari den estatua, eta Estatu Batu osoko azkarrenetako bat, ekonomia sendoari eta etxegintzaren aldeko politika ausartei esker.[13]
New Jersey Estatu Batuetako estaturik garatuenetako bat da. 2023an, etxeko diru-sarreren mediana 99.781 dolarrekoa zen, Estatu Batuetako bigarren altuena, Massachusettsen ondoren.[14] Estatuko etxeen ia hamarren bat, 323.000 baino gehiago, milioidunak dira; estatu guztien artean milioidunen proportziorik handiena da, baita azalera-unitateko dentsitaterik handiena ere.[15] Estatu Batuetako muga-estatua ez izan arren, New Jerseyko biztanleen laurden bat atzerrian jaiotakoa da, Kaliforniaren ondoren proportziorik handiena.[16] Estatua goiko postuetan dago bai Giza Garapen Indize Amerikarrean, bai Giza Garapen Indize estandarrean. New Jersey Estatu Batuetako lehen estatua izan da ongizate fisikoan eta emozionalean, bizitzeko estaturik garestienetako bat izan arren.[17]
Estatu Batuetako Ozeanoen eta Atmosferaren Administrazio Nazionalaren klimatologia-ikerketen arabera, New Jersey izan da aire-tenperaturaren batez bestekoan azkarren berotu den estatua XX. mendearen hasieratik aurrerako 100 urteko aldian, Ipar Atlantikoaren berotze nabarmenari egotzi zaiona;[18] gainera, Jersey Shoreko kostaldeko urak munduan azkarren berotzen ari diren hiri-kostaldeetako batzuk dira.[19]
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]NOAAren datuen arabera, 1991–2020 aldian, estatuko urteko batez besteko tenperatura 12,0 °C-koa izan zen.[20][oh 1] Hilabeterik beroena uztaila da (24,1 °C; eguneko gehienekoen batez bestekoa, 29,8 °C) eta hotzena urtarrila (−0,2 °C; eguneko gutxienekoen batez bestekoa, −4,9 °C). Urteko prezipitazioa 1208 mm-koa da; hilabeterik euritsuena uztaila da (120 mm) eta lehorrena otsaila (73 mm).
1895–2025 aldian, urteko batez besteko tenperaturak mendeko 1,7 °C-ko gorako joera izan du. Azken hamar urteak (2016–2025) XX. mendeko batez bestekoa (10,8 °C) baino 1,9 °C beroagoak izan dira. Erregistroko bost urte beroenetatik lau 2000tik aurrerakoak dira (2012, 2020, 2023 eta 2024). Urterik beroena 2012 izan zen (13,3 °C) eta hotzena 1904 (8,8 °C).[20]
Etxeak berotzeko eta hozteko behar den energia neurtzeko, NOAAk gradu-egunak kalkulatzen ditu: egun bakoitzean batez besteko tenperatura 18,3 °C-tik zenbat gradu behera dagoen (berokuntza-gradu-egunak) edo gora dagoen (hozte-gradu-egunak), urte osoan batuta. 1991–2020 aldian, urtean batez beste 2871 berokuntza-gradu-egun eta 477 hozte-gradu-egun izan ziren.[20]
| | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 4.6 | 6.2 | 10.5 | 17.1 | 22.4 | 27.2 | 29.8 | 28.8 | 25.1 | 18.8 | 12.6 | 7.2 | 17.5 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | -0.1 | 1.0 | 5.0 | 10.8 | 16.2 | 21.3 | 24.1 | 23.1 | 19.4 | 13.0 | 7.3 | 2.6 | 12.0 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -4.9 | -4.1 | -0.5 | 4.6 | 10.1 | 15.3 | 18.4 | 17.4 | 13.7 | 7.2 | 2.0 | -2.1 | 6.4 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 89 | 73 | 107 | 94 | 95 | 109 | 120 | 116 | 106 | 107 | 85 | 108 | 1208 |
| Iturria: NOAA NCEI, nClimDiv: 1991–2020 normalak (2026-09-04ko bertsioa) | |||||||||||||
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]New Jerseyko idatzizko historia 1524an hasi zen, Giovanni da Verrazano kostaldea esploratzen hasi zenean, nahiz eta indioek lurralde horietan milurtekoak zeramatzaten. New Jerseyko zonaldea suediarren eta holandarren menpe geratu zen eta, haien arteko borrokaren ondorioz, holandarrak bakarrik nagusitu ziren. Hala ere, ingelesek New Netherland kolonia holandarra 1664an bereganatu zuten. 1776an, New Jersey Ingalaterraren kontra altxatu ziren 13 kolonietako bat izan zen.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 9.288.994 biztanle zeuden. Batez besteko adina 39,9 urtekoa zen (
New Jerseyko mapa), 38,3 urtekoa gizonezkoen artean eta 41,2 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 21,6 18 urtetik beherakoak ziren eta % 16,5 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 94,7 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 92,2 gizon zeuden adin-talde horretan.[21][22]

- 66.280 – 112.953(3)
- 131.781 – 148.063(2)
- 157.148 – 278.657(2)
- 312.638 – 356.486(2)
- 399.289 – 481.439(2)
- 524.251 – 531.624(2)
- 535.799 – 601.863(2)
- 651.035 – 673.746(2)
- 735.033 – 883.335(2)
- 896.379 – 977.026(2)

- 58,1 bizt./km² – 89,7 bizt./km²(3)
- 106,7 bizt./km² – 116,2 bizt./km²(2)
- 120,2 bizt./km² – 160,2 bizt./km²(2)
- 226,9 bizt./km² – 284,0 bizt./km²(2)
- 358,1 bizt./km² – 377,8 bizt./km²(2)
- 420,4 bizt./km² – 451,2 bizt./km²(2)
- 673,3 bizt./km² – 909,7 bizt./km²(2)
- 1.042,4 bizt./km² – 1.057,9 bizt./km²(2)
- 1.529,0 bizt./km² – 2.204,6 bizt./km²(2)
- 2.667,8 bizt./km² – 4.537,2 bizt./km²(2)
| Biztanleria-piramidea 2020 Guztira: 4.518.705 gizon, 4.770.289 emakume | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Datu hauek AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau) eskuratu dira, 2020ko zentsutik (DHC, P12 taula)[23] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Arraza eta etnizitatea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, estatuan 9.288.994 biztanle zeuden. Herritarren % 21,6 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 2]. Ez-hispanoen artean % 66,1 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren % 51,9[oh 3]; % 15,8 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 12,4; % 12,9 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 10,2; % 4,0 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren % 3,1; % 0,2 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,1; eta % 1,0 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,8.[oh 4][24]
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 50,8 estatu berean jaiotakoak, % 22,7 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta % 23,9 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 5] Atzerritarren artean, % 56,2 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta % 43,8 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Latinoamerikan jaiotakoa zen (% 48,4, biztanleria osoaren % 11,6); ondoren Asian (% 31,8, % 7,6), Europan (% 12,8, % 3,1), Afrikan (% 6,0, % 1,4) eta Ipar Amerikan (% 0,8, % 0,2).[oh 6][25]
Etxebizitza eta etxeguneak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Estatuan 3.761.229 etxebizitza zeuden, horietatik % 91,1 okupatuta eta % 8,9 hutsik.[26] Okupatutako etxebizitzen artean, % 61,3 jabeek okupatutakoak ziren eta % 38,7 errentan hartutakoak.[22] Estatuan 3.426.102 etxegune zeuden guztira, horietatik % 68,7 familia-etxeguneak ziren eta % 31,3 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean, % 71,1 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta % 28,9 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean, % 81,7 pertsona bakarrik bizi ziren eta % 18,3 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[27] Talde-bizilekuetan bizi ziren 180.375 pertsona (biztanleria osoaren % 1,9); horietatik 38.188 zuzentze- eta gazte-egoitzetan eta 65.650 unibertsitateko ikasleen egoitzetan bizi ziren.[26]
Etxebizitzak
New Jerseyko mapa
Etxegune motak
Talde-bizilekuetako biztanleria
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]25 urtetik gorako biztanleen artean, % 90,7k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten, % 43,6k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta % 17,6k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[28]
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Errenta
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Etxeguneen errenta mediana 103.556 $ zen (
New Jerseyko mapa), eta familiena, 127.025 $. Per capita errenta 54.253 $ zen. Biztanleriaren % 9,7 pobrezia-atalasetik behera zegoen.[29] Etxeguneen artean, % 4,1k 10.000 $ baino gutxiagoko errenta zuten, eta % 21,6k 200.000 $ edo gehiagoko errenta zuten.[30]
Etxeguneen errenta banaketa
Pertsonaia ezagunak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Bruce Springsteen (1949-), abeslaria.
- Nikos Galis (1957-), saskibaloi jokalaria.
- Shaquille O'Neal (1972-), NBAko saskibaloi jokalaria.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Euskaltzaindia. (2012-05-25). 170. araua: Amerikako toponimia. .
- ↑ (Ingelesez) New Jersey Indian Tribes and Languages. native-languages.org.
- ↑ (Ingelesez) Swanton, John Reed. The Indian Tribes of North America. , 48–55 or..
- ↑ (Ingelesez) NJ History Outline. USGenNet jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2010-04-30).
- ↑ (Ingelesez) New Jersey. MSN Encarta jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2009-10-29).
- ↑ (Ingelesez) Encyclopedia – New Jersey History. Infoplease (Pearson Education) jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2011-09-30).
- ↑ (Ingelesez) Crossroads of the American Revolution National Heritage Area. National Park Service.
- ↑ (Ingelesez) Mansnerus, Laura. (1999-09-26). New Jersey's Cities: Sad Urban Presence Encircled by Wealth. The New York Times jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2017-09-17).
- ↑ (Ingelesez) Why New Jersey: Medicine Chest of the World. Biopharma Boardroom.
- ↑ (Ingelesez) Sheingold, Dave. (2016-03-24). Bergen County leads population growth trend, halts flow to other parts of N.J.. northjersey.com jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2016-03-24).
- ↑ (Ingelesez) Lynn, Kathleen. (2015-10-25). What's the future for suburban office space?. northjersey.com jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2015-10-26).
- ↑ (Ingelesez) Maag, Christopher. (2016-04-15). Population rebounds around train stations in N.J.. northjersey.com jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2016-04-18).
- ↑ (Ingelesez) New Jersey Leads the Northeast in Population Growth. State of New Jersey.
- ↑ (Ingelesez) Katie Kausch. (2023-09-14). N.J. ranks highest in U.S. for household income. See new Census list. NJ Advance Media jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2023-09-15).
- ↑ (Ingelesez) Burrows, Dan. (2020-05-28). Millionaires in America 2020: All 50 States Ranked. Kiplinger jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2021-01-28).
- ↑ Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan:
ez da testurik eman
Foreignizeneko erreferentziarako - ↑ (Ingelesez) The most and least expensive U.S. states based on the median monthly costs of essential household bills. CNBC 2025-05-27.
- ↑ (Ingelesez) Bruce A. Scruton. (2021-08-30). New Jersey tops list of states warming up the fastest. New Jersey Herald jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2023-02-04).
- ↑ (Ingelesez) Oliver Milman. (2021-09-23). US north-east faces rapid warming amid global climate crisis. The Guardian.
- 1 2 3 NOAA National Centers for Environmental Information: «Climate Divisional Database (nClimDiv)», v1.0.0, 2026-09-04ko bertsioa. Datuak: Wikimedia Commons.
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P12, Sex by Age» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- 1 2 (Ingelesez) «2020 Census Demographic Profile: Table DP1, Median Age and Housing Tenure» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Place of Birth by Nativity and Citizenship Status (Table B05002)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- 1 2 (Ingelesez) «2020 Decennial Census Redistricting Data (Public Law 94-171)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P16, Households by Type» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B15003, Educational Attainment for the Population 25 Years and Over» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Tables B19013 (Median Household Income), B19113 (Median Family Income), B19301 (Per Capita Income), and B17001 (Poverty Status in the Past 12 Months)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B19001, Household Income in the Past 12 Months» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
Ikus, gainera
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]| Artikulu hau Ameriketako Estatu Batuetako geografiari buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz. |
- ↑ Balioak estatu osoko batez bestekoak dira, estazio meteorologikoen datuetatik interpolatutako 5 km-ko sareta batean kalkulatuak; ez dira estazio jakin batekoak. Erliebe handiko lekuetan herriguneko klimatik nabarmen alde daitezke.
- ↑ Hispano edo latinoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta dago, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
- ↑ Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
- ↑ Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, estatuko biztanleria osoaren gainean.
tags exist for a group named "oh", but no corresponding tag was found.