Utah
Utah (ingelesez ˈjuːtɔː edo ˈjuːtɑː ahoskatua {{ahoskera|En-us-Utah.oggçç; arapahoeraz: Wo'tééneihí'[1]; navajoz: Áshįįh Biiʼtó Hahoodzo) Ameriketako Estatu Batuen mendebaldeko Mendialdeko Mendebaldean dagoen estatu bat da, itsasorako irteerarik gabea. Lau Izkinen estatuetako bat da, eta Arizona, Colorado eta Mexiko Berriarekin egiten du muga. Ipar-ekialdean Wyomingekin ere egiten du muga; iparraldean, Idahorekin; eta mendebaldean, Nevadarekin. Estatu Batuetako estatu eta lurralde guztiekin alderatuta, Utah, hiru milioi biztanle pasatxorekin, azaleraz 13.a da, biztanle kopuruz 30.a, eta biztanle-dentsitate txikiena duen 11.a. Hiri-garapena bi eskualdetan dago bilduta batez ere: estatuaren ipar-erdialdeko Wasatch Fronten, hiriburua, Salt Lake City, barne hartzen duena eta biztanleen bi heren inguru biltzen dituena; eta hego-mendebaldeko Washington konderrian, 180.000 biztanle ingururekin.[2] Utahren mendebaldeko erdiaren zatirik handiena Arro Handian dago.
Milaka urtez, herri indigena ugari bizi izan dira Utahn, hala nola antzinako puebloak, navajoak eta uteak. Iristen lehen europarrak espainiarrak izan ziren, XVI. mendearen erdialdean. Eskualdearen geografia zailagatik eta klima gogorragatik, Espainia Berriaren (eta gero Mexikoren) ertzeko lurralde bat baino ez zen izan. Mexikoko lurraldea zenean ere, Utah eskualdeko lehen kolono europarretako asko Estatu Batuetatik etorriak ziren; horien artean nabarmentzen dira mormoiak, Estatu Batuetan bazterkeriatik eta jazarpenetik ihesi, Mormoien Bidea deritzonetik iritsi zirenak. 1848an, Mexiko eta Ameriketako Estatu Batuen arteko gerraren ondoren, Estatu Batuek anexionatu zuten eskualdea, eta Utah Lurraldearen parte bihurtu zen; lurralde horrek gerora Colorado eta Nevada izango zirenak ere hartzen zituen. Komunitate mormoi nagusiaren eta Kongresuaren arteko gatazkek Utah estatu gisa onartzea atzeratu zuten: 1896an, poligamia debekatzea onartu ondoren, 45. estatu gisa onartu zuten.
Ingelesez, Utahko biztanleei Utahns deritze.[3] Utahko biztanleen erdia pasatxo mormoiak dira, eta gehien-gehienak Azken Egunetako Santuen Jesukristoren Elizako kideak; elizak Salt Lake Cityn du munduko egoitza nagusia.[4] Utah da biztanleriaren gehiengoa eliza bakar batekoa den estatu bakarra.[5] Elizak eragin handia du Utahko kulturan, politikan eta eguneroko bizitzan.[6] Hala ere, 1990eko hamarkadaz geroztik, Utah erlijioz anitzagoa eta sekularragoa bihurtu da.
Utahk ekonomia oso dibertsifikatua du, eta sektore nagusien artean daude garraioa, hezkuntza, informazioaren teknologia eta ikerketa, gobernu-zerbitzuak, meatzaritza, maila anitzeko marketina eta turismoa.[7] 2000. urteaz geroztik, azkarren hazten ari diren estatuetako bat da,[8] eta 2020ko erroldak berretsi zuen 2010etik herrialdeko biztanleria-hazkunderik azkarrena izan duela. St. George izan zen Estatu Batuetan azkarren hazi zen metropoli-eremua 2000tik 2005era.[9] Diru-sarreren medianan 12.a da, eta Estatu Batuetako estatu guztien artean diru-sarreren desberdintasunik txikiena du. Denborarekin, eta klima-aldaketak eraginda, Utahko lehorteak gero eta maizago eta larriagoak dira,[10] eta are presio handiagoa jartzen diote Utahko ur-segurtasunari, estatuko ekonomian eraginez.[11]
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Iparraldean, Wyomingeko estatuarekin muga egiten duen eremuan, Uinta mendiak daude (Kings Peak, 4.114 m); Wasatch mendiak, iparraldetik hegoaldera, (Timpanogos, 3.660 m), eta mendebaldean lautada zabal bat hedatzen da, Great Basin deitua (bertan daude Aintzira Gazi Handia eta Aintzira Gazi Handiko basamortua). Gainerakoa, lurraldearen erdia baino gehiago, Colorado ibaiaren arroak hartzen du. Hegoaldean eta hego-ekialdean ere mendi handiak daude: Delano Peak (3.730 m), Mount Ellen (3.487 m) eta Mount Peale (3.989 m). Ekialdetik mendebalera Colorado, Green (aurrekoaren adarra), Price (Green ibaiaren adarra) eta Sevier dira ibai garrantzitsuenak.
Klima
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Lurralde lehorra da, oro har, baina hego-mendebaldeko eremuan klima tropikala da nagusi. NOAAren datuen arabera, 1991–2020 aldian, estatuko urteko batez besteko tenperatura 9,6 °C-koa izan zen.[12][oh 1] Hilabeterik beroena uztaila da (22,9 °C; eguneko gehienekoen batez bestekoa, 31,2 °C) eta hotzena abendua (−2,3 °C; eguneko gutxienekoen batez bestekoa, −7,9 °C). Urteko prezipitazioa 344 mm-koa da; hilabeterik euritsuena urria da (34 mm) eta lehorrena ekaina (17 mm).
1895–2025 aldian, urteko batez besteko tenperaturak mendeko 1,4 °C-ko gorako joera izan du. Azken hamar urteak (2016–2025) XX. mendeko batez bestekoa (8,6 °C) baino 1,4 °C beroagoak izan dira. Erregistroko bost urte beroenetatik lau 2000tik aurrerakoak dira (2012, 2015, 2024 eta 2025). Urterik beroena 2025 izan zen (11,0 °C) eta hotzena 1898 (7,3 °C).[12]
Etxeak berotzeko eta hozteko behar den energia neurtzeko, NOAAk gradu-egunak kalkulatzen ditu: egun bakoitzean batez besteko tenperatura 18,3 °C-tik zenbat gradu behera dagoen (berokuntza-gradu-egunak) edo gora dagoen (hozte-gradu-egunak), urte osoan batuta. 1991–2020 aldian, urtean batez beste 3877 berokuntza-gradu-egun eta 299 hozte-gradu-egun izan ziren.[12]
| | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hila | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 3.5 | 6.2 | 11.4 | 15.3 | 20.9 | 27.3 | 31.2 | 29.8 | 24.8 | 17.2 | 9.4 | 3.4 | 16.7 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | -2.2 | 0.1 | 4.7 | 8.1 | 13.2 | 18.9 | 22.9 | 21.7 | 16.8 | 9.8 | 2.9 | -2.3 | 9.6 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | -7.9 | -5.9 | -2.1 | 0.8 | 5.6 | 10.4 | 14.6 | 13.7 | 8.8 | 2.5 | -3.5 | -7.9 | 2.4 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 31 | 31 | 32 | 32 | 33 | 17 | 23 | 28 | 30 | 34 | 25 | 30 | 344 |
| Iturria: NOAA NCEI, nClimDiv: 1991–2020 normalak (2026-09-04ko bertsioa) | |||||||||||||
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]XVIII. mendean espainiar konkistatzaileak iritsi zirenean, shoshone indiarrak bizi ziren lurraldean. 1821. urtean, Mexikoko Lehen Inperioaren barne zegoen, eta 1848. urtean Mexikar-amerikar gerraren ostean, Ameriketako Estatu Batuetako lurralde bihurtu zen, baina ez zuen Estatu egoera 1896. urtera arte lortu, orduan, 45. Estatua bihurtu zelarik.
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 3.271.616 biztanle zeuden. Batez besteko adina 31,3 urtekoa zen (
Utahko mapa), 30,6 urtekoa gizonezkoen artean eta 32,0 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 29,0 18 urtetik beherakoak ziren eta % 11,7 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 100,9 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 99,0 gizon zeuden adin-talde horretan.[13][14]

- 934 – 2.587(3)
- 2.687 – 7.301(3)
- 8.597 – 10.177(3)
- 13.383 – 14.057(3)
- 14.542 – 20.856(3)
- 22.827 – 38.278(3)
- 38.514 – 65.320(3)
- 67.141 – 145.000(3)
- 213.670 – 381.227(3)
- 759.859 – 1.220.916(2)

- 0,4 bizt./km² – 0,5 bizt./km²(3)
- 0,7 bizt./km² – 0,8 bizt./km²(3)
- 0,8 bizt./km² – 1,0 bizt./km²(3)
- 1,0 bizt./km² – 1,5 bizt./km²(3)
- 2,5 bizt./km² – 3,7 bizt./km²(3)
- 4,6 bizt./km² – 5,4 bizt./km²(3)
- 7,6 bizt./km² – 8,5 bizt./km²(3)
- 8,9 bizt./km² – 34,0 bizt./km²(3)
- 47,7 bizt./km² – 163,2 bizt./km²(3)
- 232,3 bizt./km² – 583,6 bizt./km²(2)
| Biztanleria-piramidea 2020 Guztira: 1.643.531 gizon, 1.628.085 emakume | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Datu hauek AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau) eskuratu dira, 2020ko zentsutik (DHC, P12 taula)[15] | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Arraza eta etnizitatea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, estatuan 3.271.616 biztanle zeuden. Herritarren % 15,1 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 2]. Ez-hispanoen artean % 88,7 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren % 75,4[oh 3]; % 1,3 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 1,1; % 2,8 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 2,4; % 4,3 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren % 3,7; % 1,0 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,9; % 1,3 Hawaiiko edo Ozeaniako uharteetakoa zen, lekuko biztanleria osoaren % 1,1; eta % 0,5 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,4.[oh 4][16]
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 60,7 estatu berean jaiotakoak, % 29,3 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta % 8,9 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 5] Atzerritarren artean, % 42,3 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta % 57,7 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Latinoamerikan jaiotakoa zen (% 60,7, biztanleria osoaren % 5,4); ondoren Asian (% 20,0, % 1,8), Europan (% 9,1, % 0,8), Ozeanian (% 3,8, % 0,3), Afrikan (% 3,7, % 0,3) eta Ipar Amerikan (% 2,7, % 0,2).[oh 6][17]
Etxebizitza eta etxeguneak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Estatuan 1.151.414 etxebizitza zeuden, horietatik % 91,8 okupatuta eta % 8,2 hutsik.[18] Okupatutako etxebizitzen artean, % 69,0 jabeek okupatutakoak ziren eta % 31,0 errentan hartutakoak.[14] Estatuan 1.057.252 etxegune zeuden guztira, horietatik % 73,6 familia-etxeguneak ziren eta % 26,4 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean, % 79,3 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta % 20,7 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean, % 74,1 pertsona bakarrik bizi ziren eta % 25,9 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[19] Talde-bizilekuetan bizi ziren 55.465 pertsona (biztanleria osoaren % 1,7); horietatik 13.030 zuzentze- eta gazte-egoitzetan eta 23.887 unibertsitateko ikasleen egoitzetan bizi ziren.[18]
Etxebizitzak
Utahko mapa
Etxegune motak
Talde-bizilekuetako biztanleria
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]25 urtetik gorako biztanleen artean, % 93,4k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten, % 37,7k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta % 13,0k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[20]
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza (garia, garagarra, artoa), meategin ustiaketa (kobrea, berilioa, urrea, zilarra, uranioa, molibdenoa, beruna, ikatza, petrolioa) eta industria (janari-industria, garraiorako tresneria, ordenagailuak, metalurgia, kimika, petrolio-findegiak) eta merkataritza dira ekonomia-jarduera nagusiak.
Errenta
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Etxeguneen errenta mediana 95.166 $ zen (
Utahko mapa), eta familiena, 109.675 $. Per capita errenta 40.873 $ zen. Biztanleriaren % 8,5 pobrezia-atalasetik behera zegoen.[21] Etxeguneen artean, % 3,1k 10.000 $ baino gutxiagoko errenta zuten, eta % 13,9k 200.000 $ edo gehiagoko errenta zuten.[22]
Etxeguneen errenta banaketa
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Balioak estatu osoko batez bestekoak dira, estazio meteorologikoen datuetatik interpolatutako 5 km-ko sareta batean kalkulatuak; ez dira estazio jakin batekoak. Erliebe handiko lekuetan herriguneko klimatik nabarmen alde daitezke.
- ↑ Hispano edo latinoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta dago, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
- ↑ Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
- ↑ Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
- ↑ Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, estatuko biztanleria osoaren gainean.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/28 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.
- ↑ English-Arapaho dictionary. .
- ↑ (Ingelesez) Introduction: Urban Growth in Utah. QGET Databook. Quality Growth Efficiency Tools (QGET) Technical Committee, Governor's Office of Management & Budget, State of Utah jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2014-11-04).; ikus, halaber: (Ingelesez) Figures: Population Growth, 1940–2020 (slide 3). QGET Databook. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2014-11-04).
- ↑ (Ingelesez) Utah's legislative session: We're officially Utahns now. Deseret News 2025-03-05.
- ↑ (Ingelesez) Religious Landscape Study: Utah. Pew Research Center 2015-05-11 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2017-10-05).
- ↑ (Ingelesez) American Religious Identification Survey (2001). Institute for the Study of Secularism in Society and Culture jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2011-11-03).
- ↑ (Ingelesez) Canham, Matt. (2012-04-17). Census: Share of Utah's Mormon residents holds steady. The Salt Lake Tribune jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2014-11-04).
- ↑ (Ingelesez) Lindsey, Daryl. (2016-09-08). Follow the profit: How Mormon culture made Utah a hotbed for multi-level marketers. KUTV.
- ↑ (Ingelesez) Weissmann, Jordan. (2012-12-22). The Fastest-Growing States in America (and Why They're Booming). The Atlantic jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2017-05-25).
- ↑ (Ingelesez) Appendix E. – Ranking Tables. State and Metropolitan Area Data Book: 2006. U.S. Census Bureau 2008-12-22 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2009-03-25).
- ↑ (Ingelesez) O'Donoghue, Amy Joi. (2022-02-14). How bad is the Western drought? New study says worst in 1,200 years. You read that right. Deseret News.
- ↑ (Ingelesez) If we want growth, we need water solutions. Utah Business 2022-05-11.
- 1 2 3 NOAA National Centers for Environmental Information: «Climate Divisional Database (nClimDiv)», v1.0.0, 2026-09-04ko bertsioa. Datuak: Wikimedia Commons.
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P12, Sex by Age» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- 1 2 (Ingelesez) «2020 Census Demographic Profile: Table DP1, Median Age and Housing Tenure» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Place of Birth by Nativity and Citizenship Status (Table B05002)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- 1 2 (Ingelesez) «2020 Decennial Census Redistricting Data (Public Law 94-171)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P16, Households by Type» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B15003, Educational Attainment for the Population 25 Years and Over» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Tables B19013 (Median Household Income), B19113 (Median Family Income), B19301 (Per Capita Income), and B17001 (Poverty Status in the Past 12 Months)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
- ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B19001, Household Income in the Past 12 Months» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).