New York[1] (ingelesezNew York City eta ofizialki The City of New York) Estatu Batuetan bizilagun gehien (8.550.000) dituen hiria da. Izen bereko estatuan dago, Ozeano Atlantikoaren ertzean, Hudson ibaiaren bokalean. Herbeheretarrek eratu zuten 1625ean, merkataritza-helburuetarako gune gisa, eta Estatu Batuetako hiriburua izan zen 1785etik 1790era. Estatu Batuetako hiririk handiena izan da 1790ez geroztik. Hasieran hiria Manhattan uharteko hegoaldean eraiki zen, baina XIX. mendean hiri-bilbea etengabe hedatu zen. Munduko portu natural aproposenetako batean dago kokatuta, eta merkataritza eta finantza gune nagusietako bat da. Horrez gain, New Yorkek mundu osoan eragin itzela dauka hedabide, hezkuntza, entretenimendu, arte, moda eta publizitate arloetan. Halaber, nazioarteko arazoak aztertzeko gune oso garrantzitsua da, eta bertan dago Nazio Batuen Erakundearen egoitza nagusia.[2]
"The City that Never Sleeps" ezizena eman diote, "Inoiz lo egiten ez duen hiria", alegia, hiriak gauez duen bizitza dela-eta. Era berean, Sagar Handia ("The Big Apple") ezizena ere jaso ohi du.Hiriko auzune eta ikur asko arras ezagunak dira mundu osoan zehar. Askatasunaren Estatua izaten zen milioika eta milioika etorkinek XIX. mendearen bukaeran eta XX. mendearen hasieran Estatu Batuetara itsasontziz iristean ikusten zuten lehenbiziko erreferentzia. Wall Street, Manhattan uhartearen hegoaldean, finantza-zentro global nagusia izan da Bigarren Mundu Gerraz geroztik, eta bertan dago Wall StreetBurtsa.[3]
Bestalde, New York hiriaren ezaugarri bereizgarrienetakoa da bertako etxe orratzen ugaritasuna: munduko eraikinik garaienetako asko hiri hartan daude, esate baterako, Empire State eraikina. New York kultura-mugimendu askoren sorlekua da; besteak beste, Harlem Renaissance, literaturaren eta ikusizko artearen esparruan; espresionismo abstraktua ("New Yorkeko Eskola" gisa ere ezagutua), margolaritzan; eta hip hop, punk, saltsa eta Tin Pan Alley, musikan.[4]
2026an 8.586.038 biztanle inguru zituela kalkulatzen da —300,46 milia karratuko (778,2 km²) eremuan banatuta—, eta, horrenbestez, New York da Estatu Batuetako hiri nagusien artean biztanle-dentsitate handiena duena. New York hiriak Los Angelesek (herrialdeko bigarren hiri jendetsuena) baino biztanle kopuru bikoitza baino gehiago du.[5] 20,1 milioi pertsona baino gehiago bizi dira New York hiriko metropoli-eremu estatistikoan, eta 23,5 milioi inguru haren metropoli-eremu konbinatu estatistikoan (2020ko datuen arabera); biak dira handienak Estatu Batuetan. New York munduko megahiri jendetsuenetako bat da.[6] Hiria eta haren metropoli-eremua Estatu Batuetara lege-bidezko immigrazioa sartzeko ate nagusia dira. New York hirian 800 hizkuntza inguru hitz egiten dira, eta horrek munduko hiri linguistikoki anitzena bihurtzen du. New York hiriko metropoli-eskualdean bizi da atzerrian jaiotako biztanle-kopururik handiena munduko edozein metropoli-eskualderen artean: 5,9 milioi pertsona inguru 2023an.[7]
2025ean, New York hiria munduko hiririk garestiena da atzerrian bizi direnentzat, eta AEBetako hirien artean etxebizitza-alokairuaren kosturik altuenak ditu;[8] New York konderria (Manhattan) AEBetako konderririk garestiena da —alde handiz— etxebizitzen batez besteko prezioari dagokionez (oin karratuko prezioa kontuan hartuta), eta bertan sortzen da AEBetako konderri guztien artean BPGrik handiena, bai balio absolututan, bai biztanleko neurrian. "Bosgarren etorbidea" (Fifth Avenue) nazioarteko luxu handiko merkataritza-gunea da, eta azpiegitura-inbertsio gehigarriak jasaten ari da.[9] Etxebizitza eskuragarri izateari buruzko kezkak areagotzen ari diren arren, New York hirian bizi dira munduko hiri guztien artean —alde handiz— milioidun gehien, baita aberastasun garbi oso handiko pertsona gehien (30 milioi AEB dolar baino gehiago) eta milioidun arrunt gehien ere.[10]
1664an, New York izena eman zioten Yorkeko dukearen (gerora Ingalaterrako Jakue II.a erregea izan zenaren) omenez.[11] Ingalaterrak Herbehereen eskuetatik bereganatu ondoren, Jakueren anaia zaharrenak —Karlos II.ak— New Netherlandeko lurralde ohiaren (New Amsterdam hiria barne) jabe izendatu zuen Jakue bera.[12] New Netherlandi New Yorkeko Probintzia izena eman zioten (gaur egun, Askatasunaren estatua).[13]
Harlem ibaiak, Ekialdekoa eta Hudson ibaien artean, Manhattan eta Bronx auzoak banatzen ditu. Ibaiei lur-eremu batzuk irabazi eta gero[15], hiriak 831,4 km² azalera du[16]: lekurik garaiena Staten Island dagoen Todt muinoa da (124,9metro)[17].
Napoli edo Madril hirien latitude berean izan arren, New Yorkek klima heze kontinentala du, kontinentearen barnealdetik aire hotza dakarten haizeak direla eta[18]. Kostaldean dagoenez, negu hotzak ez dira barnealdean bezain hotzak eta urtean ia 63,5 eta 88,9zm elurra du[18]; aro epela batez bestean 199 egunekoa da. Uda beroa eta hezea da: urtean, batez besteko 18 eta 25 egunen artean 30°C baino gehiago du[18].
Ezohikoak badira ere, New Yorken haize-erauntsiak badaude. 1981ean batek Manhattango hegoaldea urez bete zuen eta 1938an beste batek 700 hildako utzi zituen.
Datu klimatikoak (New York (Central Park, 1981-2010))
Lower Manhattan1660an, New Amsterdam hiriko zati zenean (iparra eskuinean).
Kristobal Kolon aurreko garaian, gaur egungo New York hiriaren eremua algonkin herriek populatzen zuten; haien artean, munsee hizkuntzaz mintzatzen ziren lenapeak zeuden.[22] Lenapeen lurraldeak —Lenapehoking izenaz ezaguna— gaur egungo "Staten Island", Manhattan, Bronx, Long Islanden mendebaldeko zatia (Brooklyn eta Queens barne) eta Hudson ibaiaren beheko harana hartzen zituen.[23]
New Yorkeko inguruetan gutxi gorabehera 5000 amerindiar bizi ziren (lenapetarrak), gaur egungo hiriaren kokalekua Giovanni da Verrazzano italiarrak 1524an[24] deskubritu zuenean. Esploratzaile hark Frantziako koroaren zerbitzuan ziharduen eta tokiari "Angulema Berria" (Nouvelle Angoulême) deitu zion.[25] Espainiako espedizio bat —Karlos V.a enperadorearen zerbitzura ziharduen Estêvão Gomes kapitain portugaldarrak gidatua— New Yorkeko badiara iritsi zen 1525eko urtarrilean, eta Hudson ibaiaren ahoa kartografiatu zuen; "San Antonio ibaia" (Río de San Antonio) izena eman zion.[26]
1609an, Henry Hudson esploratzaile ingelesak New Yorkeko portua aurkitu zuen berriro, Herbehereetako Ekialdeko Indietako Konpainiarentzat Ekialderako Ipar-mendebaldeko Pasabidearen bila zebilela.[27] Herbeheretarrek "Iparraldeko Ibai" (North River) deitzen zutena —gaur egun Hudson ibaia dena— nabigatu zuen; Hudsonek berak *Mauritius* izena eman zion hasieran, Orangeko Printze Mauriceren omenez.[28]
Hudsonek Herbehereetako Ekialdeko Indietako Konpainiarentzat aldarrikatu zuen eskualdea. 1614an, Herbehereek Cape Cod eta Delaware badia arteko eremua bereganatu eta "Herbehere Berriak" (Nieuw-Nederland) izena eman zioten. Gerora New York hiria izango zen hartako jatorrizko herrietakoa ez zen lehen biztanlea Juan Rodriguez izan zen; Santo Domingoko merkatari hori Manhattanera iritsi zen 1613-1614ko neguan, eta herbeheretarren ordezkari gisa larrak biltzen eta bertako biztanleekin merkataritzan aritu zen.[29]
New Amsterdam —gerora Lower Manhattan bihurtu zen eremuan kokatua— 1664an; urte horretan Ingalaterrak haren kontrola bereganatu eta New York izena eman zion.
Toki hori biztanle europarrez populatzen hasi zen herbeheretarrek 1614an larru-merkataritzarako gune bat sortu zutenean Manhattanen hegoaldeko muturrean, "Amsterdam Berria" (Nieuw Amsterdam) deitu zutena. 1624an, Europako behin betiko presentzia ezarri zen New Yorkeko portuaren inguruan —zehazki, Governors Islanden larru-merkataritzako holandar kokaleku bat sortuz—; horri esker, New York Estatu Batu kontinentaleko Europako jatorriko eta etengabe okupatutako 12. kokaleku zaharrena bihurtu zen. 1625ean, gotorleku bat eta Fort Amsterdam eraikitzen hasi ziren gaur egungo Manhattan uhartean.[30] 1626an Peter Minuitek, Herbehereetako kolonia haren zuzendariak, Manhattan uhartea lenapetarrei erosi zien, 60 florinen balioaren truke.[31]
Erosketaren ondoren, New Amsterdam poliki hazi zen. Kolonoak erakartzeko, holandarrek *patroon* sistema ezarri zuten 1628an; sistema horren bidez, New Netherlandera 50 kolono eramaten zituzten holandar aberatsek (*patroon* edo babesleek) lurrak, tokiko autonomia politikoa, eta larru-merkataritza errentagarriian parte hartzeko eskubideak jasotzen zituzten. Programa horrek arrakasta txikia izan zuen.[32]
Herbehereetako Estatu Orokorrek 1621eko ekainean emandako gutun baten bidez, Herbehereetako Mendebaldeko Indietako Konpainiak monopolio esklusiboa ezarri zuen Herbehere Berriko kolonizazioaren eta merkataritzaren gainean. 1639-1640an, hazkunde ekonomikoa bultzatzeko asmoz, larru-merkataritzaren monopolioari uko egin zion; horrek elikagaien, egurraren eta tabakoaren ekoizpenera zein esklaboen lan-indarraren erabilerara (batez ere Herbehereetako Mendebaldeko Indietan) bideratu zuen jarduera.[33]
New Amsterdamen erorketa; Jean Leon Gerome Ferrisen margolana, Herbehere Berrien konkista irudikatzen duena.
1647an, Peter Stuyvesant Herbehere Berriko azken zuzendari nagusi gisa hasi zen lanean. Haren agintaldian, Herbehere Berriko biztanleria 2.000tik 8.000ra igo zen.[34] Stuyvesanti legea eta ordena hobetu izana aitortu zaio; hala ere, buruzagi despotikoaren ospea ere bereganatu zuen. Alkoholaren salmentari buruzko arauak ezarri zituen, Herbehereetako Eliza Erreformatuaren gaineko kontrola bereganatzen saiatu zen, eta beste talde erlijioso batzuei gurtza-lekuak ezartzea eragotzi zien.[35]
1664an ingelesek hiria konkistatu eta "New York" izena jarri zioten, York and Albanyko duke ingelesaren omenez. Ingelesen eta herbeheretarren arteko bigarren gerraren amaieran, herbeheretarrek Run uhartearen gaineko kontrola lortu zuten, ingelesek New York kontrolatzearen truke. Run Indonesiako uharte txiki bat da, eta garai hartan New York baino askoz ere ondasun baliotsuagoa zen, bertako zuhaitzetatik lorturiko espezieei esker.[36]
1667an, Bigarren Anglo-Holandar Gerraren ondoren Bredako Ituna ekarri zuten negoziazioetan, garaile ateratako holandarrek gaur egun Suriname den lurraldeko landaketa-kolonia berria —ingelesei kendutakoa— mantentzea erabaki zuten;[37] trukean, ingelesek New Amsterdam bereganatu zuten. Kokaleku horri berehala "New York" izena eman zioten, Yorkeko dukearen (gerora Jakue II.a eta VII.a errege izango zenaren) omenez.[38] Dukeak koloniaren zati bat George Carteret eta John Berkeley jabeen esku utzi zuen.[39]
Fort George eta New York, Britainia Handiko gerra-ontziekin, 1731 inguruan
1673ko abuztuaren 24an, Hirugarren Anglo-Holandar Gerran, Holandako itsas armadako Anthony Colvek New York bereganatu zuen Cornelis Evertsen Gazteenaren aginduz, eta "New Orange" izena eman zion, Gilen III.a Orangeko Printzearen omenez. 1674ko azaroan, holandarrek uhartea Ingalaterrari itzuli zioten, Westminsterreko Itunaren arabera.[40]
Amerikako jatorrizko herrien arteko hainbat gerrak eta europarrekin izandako harremanaren ondoriozko epidemiek Lenapeen populazioa nabarmen murriztu zuten 1660 eta 1670 artean. 1700. urterako, Lenapeen populazioa 200 lagunera jaitsia zen. New Yorkek sukar horiaren hainbat epidemia jasan zituen XVIII. mendean; 1702an bakarrik, biztanleriaren% 10 galdu zuen.[41]
XVIII. mendearen hasieran, New Yorkek garrantzia irabazi zuen inguruko koloniako merkataritza-portu gisa.[42]Esklabotzaren gune bihurtu zen; 1730erako, etxeen% 42k afrikarrak zituzten esklabo gisa. Gehienak etxeko zerbitzuko esklaboak ziren; beste batzuk, berriz, lan-indar gisa alokatzen zituzten. Esklabotza erabat lotuta geratu zen New Yorkeko ekonomiarekin, portuko esklaboen lanaren bidez eta Amerikako Hegoaldearekin merkataritzan aritzen ziren banku- eta itsas garraio-sektoreen bidez. 1990eko hamarkadan Foley Square-n egindako eraikuntza-lanetan, Afrikarren Hilerria (*African Burying Ground*) aurkitu zuten; hilerriak kolonia-garaiko afrikarren 10.000 eta 20.000 hilobi artean hartzen zituen, horietako batzuk esklaboak eta beste batzuk libreak.[43]
Manhattanen 1735ean egindako epaiketak eta John Peter Zengerren absoluzioak —William Cosby gobernadore koloniala kritikatu ondoren sediziozko difamazioa egitea leporatu baitzioten— Ipar Amerikan prentsa-askatasuna ezartzen lagundu zuten. 1754an, Columbia Unibertsitatea sortu zen.[44]
"Zigilu Legearen Kongresua" (Stamp Act Congress) New Yorken bildu zen 1765eko urrian; garai hartan, "Askatasunaren Semeak" (Sons of Liberty) erakundea hirian sortu zen, eta, ondorengo hamarkadan, liskarrak izan ziren bertan kokatutako britainiar tropen aurka.[45]Independentzia Gerran, hiria zenbait borroka garrantzitsuren gertalekua izan zen. 1776ko uztailaren 9an, George Washingtonen laguntzaileak Estatu Batuetako Independentzia Adierazpena irakurri zien bere tropei eta New Yorkeko herritarrei, eta geroago hauek Bowling Green hartu zuten. Bertan Jurgi III.a erregearen estatua zegoen, eta sokekin lotu ondoren oinarritik atera eta haren hondakinak Litchfieldera (Connecticut) bidali zituzten. Estatuaren berun gehiena Armada Kontinentalarentzat 42.000 moskete-bala egiteko erabili zuten.[46] Prozesuan, Bowling Green-en perimetroan eraikitako hesiaren goiko aldean zeuden pinak zerratu ziren, koroa baten errege-sinboloa irudikatzen zuen estatua babesteko. Hesia gaur egun arte zutik dirau, eta koroaren pinak zeuden lekuan marka irregularrak daude.
Gerrari irtenbide baketsua emateko saiakera Staten Islandeko Conference House etxean egin zen, 1776ko irailaren 11n; bertan bildu ziren ordezkari amerikarrak —tartean Benjamin Franklin— eta Lord Howe jeneral britainiarra.[47] Britainiarren okupazioa hasi eta gutxira, New Yorkeko Sute Handiak ia 500 eraikin suntsitu zituen —hiriko egituren laurden bat inguru—, Trinity eliza barne.[48]
Amerikarrak garaituak izan ziren batailaren ondoren, Manhattan iparraldeko Fort Washington britainiarrek Ipar Amerikan zeukaten egoitza politiko eta militar nagusia bihurtu zen, okupazio militarra 1783an amaitu zen arte.[49] Hiria babesleku izan zen Koroaren aldera lerrokatu ziren errefuxiatuentzat eta askatasunaren truke britainiarren lerroekin bat egin zuten ihes egindako esklaboentzat. Britainiarren okupazioan zehar, 10.000 esklabo ohi inguru bildu ziren hirian, eta hori izan zen kontinentean mota horretako komunitaterik handiena.[50] 1783an gerra amaitzean, britainiar indarrek New York utzi zutenean, milaka pertsona aske garraiatu zituzten Eskozia Berriira, Ingalaterrara eta Karibera, han berriz kokatzeko.[51]
1785eko urtarrilean, Konfederazioaren Kongresuak New York hiria izendatu zuen nazioaren hiriburu.[52] New York izan zen Estatu Batuetako azken hiriburua Konfederazioaren Artikuluak indarrean egon ziren garaian, eta lehenengoa Konstituzioaren garaian. Hiriburu gisa, New Yorkek hartu zituen lehen presidentearen —George Washingtonen— eta lehen Kongresuaren kargu-hartze ekitaldiak, Wall Streeteko Federal Hall eraikinean. Bertan idatzi zuen "Eskubideen Agiria" (Bill of Rights). Auzitegi Gorenak New Yorken egin zituen antolaketa-arloko lehen saioak, 1790ean.[53]
Halaber 1790ean New York hiriak Filadelfia gainditu zuen nazioaren hiri handiena izateko lehian; hori gertatzen zen lehen aldia zen, eta urte amaieran, Estatu Batuetako hiriburua Philadelphiara lekualdatu zuten, eta bertan egon zen Washington D.C. eraikitzen ari ziren bitartean.[54]
XIX. mendean hiriak eraldaketa handiak izan zituen, immigrazioaren eta garapenaren ondorioz. 1811ko plana jarraituz, hiriko kale-sarea hedatu egin zen, Manhattan uhartearen osotasuna hartzeraino. 1819an Erie ubidea ireki zen eta, horren bitartez, Ipar Amerikaren barrualdeko lurralde eta nekazaritza-merkatu handiak Ozeano Atlantikoarekin komunikatuta geratu ziren.[55]
XIX. mendean zehar, New York hiriko biztanleria 60.000 izatetik 3,43 milioi izatera igaro zen.[56] New Yorkeko Estatuak 1799an onartutako emantzipazio mailakatuari buruzko legearen arabera, ama esklaboengandik jaiotako haurrak azkenean askatu egiten zituzten; hala ere, legeak behartzen zituen kontratupeko zerbitzari gisa lan egitera: gizonezkoek 28 urte bete arte eta emakumezkoek 25 urte bete arte. Manhattanen, pixkanaka, arraza beltzeko biztanle askeen talde esanguratsua eratu zen; talde hori Amerikako Independentzia Gerraren ondoren jabeek askatutako esklabo ohiek eta ihes egindako esklaboek osatzen zuten. "New York Esklaboak Askatzeko Elkartea" (New York Manumission Society) erakundeak esklabotza deuseztatzearen alde lan egin zuen, eta "Afrikarren Eskola Askea" (African Free School) eskola sortu zuen arraza beltzeko haurrak hezteko.[57] Estatuan esklabotza erabat deuseztatu arte ez zen 1827ra arte itxaron behar izan. Arraza beltzeko pertsona askeek diskriminazioari aurre egin behar izan zioten, eta arraza arteko ekintzaile abolizionistek lanean jarraitu zuten. New York hiriko biztanleria 123.706 izatetik (horietatik 10.886 beltzak ziren, eta 518 esklaboak) 312.710 izatera igaro zen 1840rako (horietatik 16.358 beltzak).[58]
Broadway, Manhattango Wecquaesgeek amerikar natiboen bidea jarraitzen duena, 1840.
XIX. mendean, hiria eraldatu egin zen, bai merkataritza- eta bizitegi-garapenaren bidez —merkataritza-gune nazional eta nazioarteko gisa zuen estatusari lotuta—, bai Europako immigrazioaren bidez.[59] Hiriak 1811ko "Batzordekideen Plana" (Commissioners' Plan) delakoa hartu zuen; horri esker, hiriko kale-sarea zabaldu eta Manhattan ia osoa hartu zuen. 1825ean New Yorkeko erdialdea zeharkatzen zuen Erie Kanala amaitu zenean, Ozeano Atlantikoko portua Ipar Amerikako barrualdeko nekazaritza-merkatu eta salgai-guneekin lotu zen, Hudson ibaiaren eta Aintzira Handien bidez. Tokiko politikan Tammany Hall nagusitu zen; irlandar eta alemaniar etorkinen babesa zuen makina politiko bat zen hura. 1831n, New Yorkeko Unibertsitatea sortu zen.[60]
1830eko eta 1840ko hamarkadetan, AEBetako literaturaren munduko hainbat pertsonaia nabarmen bizi izan ziren New Yorken; besteak beste, William Cullen Bryant, Washington Irving, Herman Melville, Rufus Wilmot Griswold, John Keese, Nathaniel Parker Willis eta Edgar Allan Poe. Enpresa-munduko eliteko kideek Central Park sortzearen alde egin zuten; parkea 1858ko neguan ireki zen, AEBetako hiri batean paisaia-diseinuarekin sortutako lehen parke gisa.[61]
Irlandako Gosete Handiaren ondorioz, irlandar etorkin ugari iritsi ziren; 1860rako, 200.000 baino gehiago bizi ziren New Yorken, eta horrek hiriko biztanleriaren laurdena baino gehiago ordezkatzen zuen. Alemaniako lurraldeetatik izandako immigrazio handiaren ondorioz, alemaniarrek New Yorkeko biztanleriaren beste% 25 osatzen zuten 1860rako.[62]
New Yorkeko Miliziaren 7. Erregimentuaren irteera Washington D.C. defendatzeko, 1861eko apirilaren 19an.
Alderdi Demokratako hautagaiak behin eta berriz aukeratzen zituzten tokiko karguetarako; horrek hiriaren eta Hegoaldearen (zein bertako alderdi nagusiaren) arteko loturak indartu zituen. 1861eko urtarrilean, Hegoaldearen sezesioaren ondoren, Fernando Wood New Yorkeko alkateak hiria Estatu Batuetatik zein New York estatutik bereiztea proposatu zion Udalbatzari; helburua "hiri libre" independente bihurtzea zen, kotoiaren merkataritza errentagarriari eusteko asmoz, baina proposamena ez zen aurrera eraman. Ameriketako Gerra Zibilean (1861–1865) ezarritako derrigorrezko soldadutza-legeek haserrea eragin zuten —lege horiek ordezko bat kontratatzeko baliabide ekonomikoak zituzten gizon aberatsak salbuesten baitzituzten—, eta horrek 1863ko soldadutza-deialdiaren aurkako istiluak (Draft Riots) eragin zituen; istilu horietan parte hartu zutenen artean irlandar jatorriko langile-klasea izan zen nabarmenena.[63]
Beltzen Umezurztegia, 1863ko soldadutza-deialdiaren aurkako istiluetan arpilatu eta erre zutena.
Soldadutza-deialdiaren aurkako istiluak New Yorkeko elitearen aurkako eraso bihurtu ziren; ondoren, New Yorkeko biztanle beltzen aurkako erasoak gertatu ziren, aurretik hamarkada batez irlandar etorkinen eta pertsona beltzen artean lanpostuak lortzeko izandako lehia gogorraren ondorioz. Matxinatuek erabat erre zuten "Beltzen Umezurztegia" (Colored Orphan Asylum). Gutxienez 120 pertsona hil zituzten.[64] Bost egunetan zehar hainbat gizon beltz lintxatu zituzten, eta istiluek ehunka pertsona beltz ihes egitera behartu zituzten. 1865erako, Manhattango biztanleria beltza 10.000tik behera jaitsi zen. Langile-klase zuriak nagusitasuna lortu zuen. Ameriketako Estatu Batuetako historiako gizarte-istilurik larrienetako bat izan zen.[65]
1886an, New Yorkeko portuan inauguratu zuten Askatasunaren Estatua, Frantziak emandako oparia. Estatua horrek ongietorria eman zien Ellis uhartetik itsasontziz iristen ziren 14 milioi etorkini XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran; gaur egun, Estatu Batuen eta askatasun zein bakearen ideal amerikarren ikurra da.[66]
1898an, New York hiria eratu zen, honako hauek batuz: Brooklyn (ordura arte hiri independentea), New Yorkeko konderria (orduan Bronxeko zatiak barne hartzen zituena), Richmond konderria eta Queens konderriaren mendebaldeko zatia. 1904an New Yorkeko metroa ireki izanak —hasieran sistema pribatu bereizi gisa eraikia— hiriaren integrazioa sendotzen lagundu zuen.[67] XX. mendearen hasieran, hiria industria, merkataritza eta komunikazioaren mundu-mailako gune bihurtu zen.[68]
1904an, *General Slocum* lurrun-ontziak su hartu zuen East River ibaian, eta 1.021 pertsona hil ziren. 1911n, "Triangle Shirtwaist" lantegiko suteak —hiriko industria-hondamendirik larrienak— jantzigintzako 146 langile hil zituen; gertaera horrek bultzada eman zion "Emakumeen Jantzi-langileen Nazioarteko Sindikatua" (International Ladies' Garment Workers' Union) sindikatuaren hazkundeari eta eraikinen segurtasun-arauak nabarmen hobetzeari.[69]
1890ean, New Yorkeko biztanleria ez-zuria 36.620koa zen. XX. mendeko lehen erdian zehar, New York nazioarteko zentroa bihurtu zen industria, merkataritza eta komunikazioaren alorretan. 1920ko hamarkadan New York City helmuga nagusitzat hartu zuten afrikar jatorriko amerikar herritar askok eta askok, Estatu Batuen hegoaldetik abiaturiko afro-americar migrazio handiaren (Great Migration) garaian. 1916rako, Afrikako diasporak Ipar Amerikan zeukan hiri-kokagune handiena zen New York. Harlem Renaissance mugimendua alkohol-debekualdiaren garaian loratu zen: horrek denboran bat egin zuen loraldi ekonomiko batekin eta horren ildotik etxe-orratzen eraikuntzan pizturiko norgehiagokarekin.[70]
1948an New York hiria munduko hiririk jendetsuena izatera iritsi zen, Londresen aurrertik (azken horrek ehun urtez eutsi zion bere nagusitasunari). Gerraren suntsipenik jasan gabe, munduan New York nagusitu zen hiri aitzindari gisa, Wall Street izanik Estatu Batuak munduko botere ekonomiko izaterainoko igoeraren gidari, Nazio Batuen Erakundearen egoitza nagusia (1959an bukatua) izanik New York hiriaren eragin politikoaren erakusgarri, eta New Yorkeko espresionismo abstraktuakParisen ordez New York ipiniz artearen munduaren zentro gisa.[71]
Bigarren Mundu Gerratik itzulitako beteranoek gerraosteko susperraldi ekonomikoa eta etxebizitza-gune handien garapena bultzatu zituzten Queens ekialdean eta Nassau konderrian. Aldi berean, Wall Streetek Amerikaren lidergoa sendotu zuen munduko potentzia ekonomiko nagusi gisa.[72]
1969ko Stonewall-eko istiluakgay komunitateko kideek egindako protesta bortitzen segida bat izan ziren; protestok 1969ko ekainaren 28ko goizaldean Greenwich Villageko Stonewall Inn tabernan izandako polizia-operazio baten aurka bideratu ziren. Oro har, gayen askapen-mugimendua eta LGBTQ+ eskubideen aldeko borroka modernoa bultzatu zituen gertaera garrantzitsuentzat jotzen dira. Wayne R. Dynesek —*Encyclopedia of Homosexuality* lanaren egileak— idatzi zuenez, Stonewall-eko istiluen garaian *drag queen*-ak ziren inguruan zeuden "pertsona transgenero bakarrak". New York hiriko komunitate transgeneroak paper garrantzitsua jokatu zuen LGBTQ+ berdintasunaren aldeko borrokan.[73]
1970eko hamarkadan, industria-berregituraketaren ondorioz galdutako lanpostuek arazo ekonomikoak eta delinkuentzia-tasen igoera eragin zituzten New York hirian. 1975ean defizit fiskalak gora egin zuenez, hiriak gobernu federalari finantza-laguntza eskatu zion; Gerald Ford presidenteak, ordea, ukatu egin zuen eskaera hori. *New York Daily News* egunkariak honela laburbildu zuen haren erantzuna: "Fordek hiriari: hil zaitez". "Udalerriari Laguntzeko Korporazioa" (Municipal Assistance Corporation) erakundea sortu zen, eta hiriko finantzen gaineko kontrol-eskumenak eman zitzaizkion. 1980ko hamarkadan finantza-sektorearen susperraldiak hiriaren egoera ekonomikoa hobetu zuen arren, delinkuentzia-tasak gora egiten jarraitu zuen hamarkada horretan zein 1990eko hamarkadaren hasieran.[74]
1980ko hamarkadan finantzen industria indarberritu egin zen, eta horrek hoberantz bultzatu zuen hiriaren zerga-egoera. 1990eko hamarkadan arrazen arteko tirabirak baretuta zeuden, delitu-tasek beherakada ikusgarria izan zuten, eta etorkin-sorta berriak iritsi ziren Latinoamerika eta Asiatik.New York hiriko biztanleria 8 milioitik gorakoa izan zen lehen aldiz 2000. urteko erroldan; errekor berriak ezarri ziren 2010eko eta 2020ko erroldetan. Ekonomia-sektore berri garrantzitsuak sortu ziren, hala nola Silicon Alley. 2000. urtea ospakizun handiz ospatu zen Times Square-n.[75]
World Trade Centerra, Manhattan Beherean, 2001eko irailaren 11ko atentatuetan.
2001eko irailaren 11ko atentatuen ondorioz, New York hiria izan zen kalte ekonomiko handienak eta giza galera handienak jasan zituena. Bahitutako lau hegazkinetatik bi "Munduko Merkataritza Zentroa" (World Trade Centerreko) Dorre Bikien aurka bideratu zituzten; horren ondorioz, bi eraikinak erori eta 2.753 pertsona hil ziren, tartean New Yorkeko Suhiltzaileen Saileko 343 larrialdi-langile eta segurtasun-indarretako 71 agente.[76]
Eremua berreraiki egin zen World Trade Center berriarekin, Irailaren 11ko Oroimen-gune eta Museo Nazionalarekin eta beste eraikin eta azpiegitura batzuekin —tartean World Trade Centerreko Garraio-gunea, hiriko hirugarren gune garrantzitsuena—. One World Trade Center berria Mendebaldeko hemisferioko etxe-orratzik altuena da, baita munduko zazpigarren eraikinik altuena ere (puntaren altueraren arabera); izan ere, haren orratzak 541,3 m.ko altuera sinbolikoa hartzen du, Amerikako independentzia-urtea gogoraraziz.[77]
Manhattan Behereko Finantza Barrutiko Zuccotti Parkean izandako *Occupy Wall Street* protestak 2011ko irailaren 17an hasi ziren; mundu mailako arreta bereganatu zuten, eta mundu osoan desberdintasun sozial eta ekonomikoaren aurkako *Occupy* mugimendua ezagun egin zuten.[78]
New York hirian eragin handia izan zuen Sandy urakanak 2012ko urrian. Gutxienez 43 pertsona hil ziren hirian urakanaren ondorioz, eta hiriko galera ekonomikoak 19.000 milioi dolarrekoak izan zirela kalkulatu zen. Uholdeek metro-sarea egun batzuez geldiaraztea eragin zuten, eta New Yorkeko Burtsa eguraldi-baldintzen ondorioz ixtea —1888ko elur-ekaitz handiaz geroztik gertatu ez zen zerbait—. Metroko eta errepideetako hainbat tuneli eragindako epe luzeko kalteek klima-aldaketari eta itsas mailaren igoerari aurre egiteko azpiegitura-proiektuak bultzatu zituzten; horien artean, erresilientzia-lan horietarako 2022ra arte jasotako 15.000 milioi dolarreko finantzaketa federala nabarmentzen da.[79]
2020ko martxoan, hirian COVID-19aren lehen kasua baieztatu zen. Biztanleria-dentsitate handia eta mundu mailako bidaiarien etengabeko joan-etorria zirela eta, hiria azkar bihurtu zen pandemiaren mundu mailako epizentro —Wuhan (Txina) ordezkatuz— hasierako fasean, eta horrek hiriko osasun-azpiegitura estutu zuen. 2023ko martxora bitartean, New York hirian COVID-19arekin lotutako konplikazioen ondorioz izandako 80.000 heriotza baino gehiago erregistratu ziren.[80]
2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 8.804.190 biztanle zeuden. Batez besteko adina 36,8 urtekoa zen (New Yorkeko mapa), 35,6 urtekoa gizonezkoen artean eta 38,2 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen% 19,8 18 urtetik beherakoak ziren eta% 14,9 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 90,6 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 87,5 gizon zeuden adin-talde horretan.[81][82]
New York Estatu Batuetako hiririk jendetsuena da[83], hots, estatuaren eta gune metropolitarren% 40 da. Azken hamarkadan, hiriaren biztanleria handitzen ari denez, demografoek 2030. urterako 9,2 eta 9,5 milioi biztanle artean izango dituela uste dute[84][85].
Datu hauek Wikimedia Commonsetik eskuratu dira, AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau). Grafikoa hemen alda daiteke. Azken 5 urteak (2021-2025) estimazioak dira; gainerakoak errolda historikoetatik datoz, hamarkada bakoitzean egiten direnak.
Lenape etniako emakumezkoak (Oklahoma, 1910), New York eskualdeko jatorrizko biztanleen ondorengoak
Hiriko demografiaren ezaugarri nagusi biak biztanle dentsitate eta aniztasun kulturala dira. 100.000 biztanle baino gehiago dituzten estatubatuar hirien artean dentsitaterik handiena du, 10.194 bizt/km² hain zuzen ere[89].
Gune metropolitarrean, Israeldik at dagoen munduko judu komunitaterik handiena dago: izan ere, newyorktarren% 12k judu jatorria du[91] Estatu Batuetako amerindiarren laurden bat[92] eta afroamerikar komunitaterik handiena ere baditu.
2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, udalerrian 8.804.190 biztanle zeuden. Herritarren% 28,3 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 1]. Ez-hispanoen artean% 43,1 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren% 30,9[oh 2];% 28,1 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren% 20,2;% 21,8 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren% 15,6;% 4,8 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren% 3,4;% 0,3 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren% 0,2; eta% 1,9 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren% 1,4.[oh 3][93]
Jaioterriari dagokionez, biztanleen% 48,0 estatu berean jaiotakoak,% 11,9 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta% 36,6 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 4] Atzerritarren artean,% 58,8 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta% 41,2 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Latinoamerikan jaiotakoa zen (% 49,2, biztanleria osoaren% 18,0); ondoren Asian (% 30,2,% 11,1), Europan (% 14,0,% 5,1), Afrikan (% 5,3,% 1,9), Ipar Amerikan (% 0,9,% 0,3) eta Ozeanian (% 0,4,% 0,1).[oh 5][98]
Udalerrian 3.618.635 etxebizitza zeuden, horietatik% 93,1 okupatuta eta% 6,9 hutsik.[99] Okupatutako etxebizitzen artean,% 29,8 jabeek okupatutakoak ziren eta% 70,2 errentan hartutakoak.[82] Udalerrian 3.370.448 etxegune zeuden guztira, horietatik% 58,7 familia-etxeguneak ziren eta% 41,3 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean,% 58,1 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta% 41,9 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean,% 77,2 pertsona bakarrik bizi ziren eta% 22,8 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[100] Talde-bizilekuetan bizi ziren 218.728 pertsona (biztanleria osoaren% 2,5); horietatik 10.136 zuzentze- eta gazte-egoitzetan eta 53.742 unibertsitateko ikasleen egoitzetan bizi ziren.[99]
25 urtetik gorako biztanleen artean,% 83,8k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten,% 41,6k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta% 17,7k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[101]
Hiriko eskola publikoen sistema udalerriak ustiatzen du. Haren 1.200 eskoletan 1,1 milioi ikasle daude.[102] Gainera, badaude beste 900 eskola pribatu, tartean Estatu Batuetako nagusietariko batzuk.[103]
New York hiriko hezkuntza-sistema da hirien arteko handiena. Hiriko hezkuntza-azpiegiturak lehen hezkuntza, bigarren hezkuntza, goi-mailako hezkuntza eta ikerketa hartzen ditu barne. New Yorkeko Hezkuntza Sailak kudeatzen duen New Yorkeko Eskola Publikoen sistema Estatu Batuetako eskola publikoen sistemarik handiena da; 2017-2018 ikasturtean, 1,1 milioi ikasle ingururi ematen zien zerbitzua, lehen eta bigarren hezkuntzako 1.800 eskola ingurutan (horien artean, *charter* eskolak). Horrez gain, pribatuak diren beste 900 eskola inguru daude, bai laikoak, bai erlijiosoak.[104]
New Yorkeko Liburutegi Publikoak (NYPL) Estatu Batuetako liburutegi publikoen sistemen artean bildumarik handiena du. Queens Borough Public Library (QPL) sistemak —herrialdeko bigarren handiena— ematen dio zerbitzua; Brooklyni, berriz, Brooklyn Public Library (BPL) sistemak.[105]
Milioi bat ikasle baino gehiago —Estatu Batuetako edozein hiritako kopururik handiena—[106] daude matrikulatuta New York hiriko goi-mailako hezkuntzako 120 erakunde baino gehiagotan; horietatik ia laurden bat City University of New York (CUNY) sisteman bertan daude 2025ean.[107]
CUNY sistema publikoak 25 erakunde biltzen ditu hiriko bost barrutietan zehar. New York hirian dauden State University of New York (SUNY) sistema publikoko campusen artean honako hauek daude: SUNY Downstate Health Sciences University, Fashion Institute of Technology, SUNY Maritime College eta SUNY College of Optometry.[108] New York hirian unibertsitate pribatu nabarmenak daude, hala nola Adelphi University, Bank Street College of Education, Barnard College, Columbia Unibertsitatea, Cooper Union, Fordham University, New York Unibertsitatea, New York Institute of Technology, Rockefeller University, Mercy University, Cornell Tech eta Yeshiva University. Horietako batzuk munduko unibertsitate onenen artean sailkatuta daude, eta munduko erakunderik ospetsuenetako batzuk —adibidez, Princeton Unibertsitatea eta Yale Unibertsitatea— New Yorkeko metropoli-eremuan daude.[109]
Hiriko ikerketa zientifikoaren zati handi bat medikuntzaren eta bizi-zientzien arloan egiten da. 2019an, New Yorkeko metropoli-eremua lehen postuan kokatu zen bizi-zientzietan argitaratutako artikuluen proportzioari dagokionez.[110] Estatu Batuetan, urtero bizi-zientzietako graduondoko titulu gehien ematen dituen hiria da New York; gainera, 2012an, 43.523 mediku lizentziadun ari ziren lanean hirian.[111] 2004ko datuen arabera, tokiko erakundeekin lotura duten 127 Nobel saridun daude.[112]
1898an eratu zenetik, New York hiria metropolitar udalerria da, alkatea eta hiri batzarra duen aginte sistema, alegia. Lau urtetik behin hautatzen dituzte eta agintaldi bi baino ezin dituzte bete[113].Hiriko gobernua hezkuntza publikoaz, espetxe-erakundeez, segurtasun publikoaz, aisialdirako instalazioez, saneamenduaz, ur-horniduraz eta ongizate-zerbitzuez arduratzen da.[114]
Udal Kontseilua 51 kontseilukidez osatutako organo ganberabakar bat da, eta barrutiak biztanleria geografikoaren mugek definitzen dituzte. Alkatearen eta kontseilukideen agintaldi bakoitzak lau urte irauten du eta bi agintaldi jarraiko muga du.[115] (lau urteko etenaldi baten ondoren berrezartzen da). New Yorkeko Administrazio Kodea, New Yorkeko Arauak eta Hiriko Erregistroa tokiko legeen kodea, araudien bilduma eta aldizkari ofiziala dira, hurrenez hurren.[116]
Barruti bakoitza estatuko Auzitegi-sistema Bateratuko barruti judizial batekin bat dator; sistema horren barruan, Zigor-arloko Auzitegia eta Auzitegi Zibila dira tokiko auzitegiak, eta New Yorkeko Auzitegi Gorenak, berriz, epaiketa garrantzitsuenak eta helegiteak bideratzen ditu. Manhattanen dago Auzitegi Gorenaren Apelazio-sailaren Lehen Departamentua, eta Brooklynen berriz, Bigarren Departamentua. Badira auzitegi administratibo ez-judizial batzuk ere; horiek agentzia exekutiboak dira, eta ez dira estatuko Auzitegi-sistema Bateratuaren parte.[117]
New York hiria AEBko barruti-auzitegi desberdin biren artean banatuta dago, eta bi horien egoitza nagusiak bertan daude: New Yorkeko Hegoaldeko Barrutiko Auzitegia (egoitza nagusia Manhattaneko Foley Square-n du, eta haren eskumen-eremuak Manhattan eta Bronx hartzen ditu)[118] eta New Yorkeko Ekialdeko Barrutiko Auzitegia (egoitza nagusia Brooklynen du, eta haren eskumen-eremuak Brooklyn, Queens eta Staten Island hartzen ditu). Bigarren Zirkuituko AEBko Apelazio Auzitegia eta Nazioarteko Merkataritzako AEBko Auzitegia ere Foley Square-n daude kokatuta.[119]
Zohran Mamdani, egungo eta 112. New Yorkeko alkatea
Hiriko egungo alkatea Zohran Mamdani da, 2025eko azaroan hautatutako demokrata eta sozialista demokr0atikoa. Mamdanik 2026ko urtarrilaren 1ean, gauerdia igaro eta gutxira, hartu zuen kargua, ekitaldi pribatu batean.[120] Alderdi Demokratak ditu kargu publiko gehienak. 2023ko azaroko datuen arabera, hiriko hautesle aktibo eta erregistratuen% 67 demokratak dira, eta% 10,2 errepublikanoak.[121] 1924az geroztik, errepublikano batek ez du New York hiria irabazi presidentetzarako hauteskundeetan; halaber, estatu mailako kargu baterako hautagai errepublikano batek ere ez ditu bost barrutiak irabazi hiria 1898an eratu zenetik. 2020ko erroldaren ondorengo hauteskunde-barrutien berrantolaketan, New Yorkeko Kongresuko 26 barrutietatik 14k hiriko zatiak hartzen dituzte barne.[122]
New York hiria funts politikoak biltzeko gune garrantzitsua da.[123] Hiriak desoreka nabarmena du gobernu nazionalarekiko eta estatuko gobernuarekiko ordainketetan. Gobernu federalarizergetan ordaintzen dion dolar bakoitzeko, 83 zentimo jasotzen ditu zerbitzuetan (hau da, urtero jasotzen duena baino 11.400 milioi dolar gehiago bidaltzen ditu). Era berean, hiriko biztanleek eta enpresek 4.100 milioi dolar gehiago bidali zizkioten estatuari 2009-2010eko ekitaldi fiskalean, hiriak trukean jaso zuena baino.[124]
Batzarra hautatzeko, hiria bost barrutitan banatuta dago, hots, hiriko bost auzoetan. New York hiria bost auzo edo barrutik (ingelesez, "boroughs") osatzen dute: Brooklyn, Queens, Bronx, Manhattan eta Staten Island ("The Five Boroughs").
Barruti bakoitzaren barruan gune oso ezberdinak daude, eta jatorri askotako bizilagunak: txinatarrak, latinoamerikarrak, ekialdeko europarrak... Dena dela, auzo askoren mugak ez daude oso zehazturik.
Manhattan: New Yorkeko auzorik ezagunena da eta finantza, merkataritza eta ikusgai turistiko gehienen kokalekua. 1.564.798 biztanle[83] eta 59,5 km²-ko azalera dauka. Uharte bat da, 21,5 kilometroko luzera duena (iparraldetik hegoaldera) eta zabalera, berriz, 3,7 kilometrokoa (punturik zabalenean) eta 1,3 kilometrokoa (punturik estuenean). Mendebaldeko muga Hudson ibaia du (ibaiaz bestaldeko lurraldea New Jersey estatua da), eta ekialdekoa, East River. Ikuskizunen artean:
Central Park parke zabala. Bost barruti nagusiak:1:Manhattan, 2:Brooklyn, 3:Queens, 4:The Bronx, 5:Staten IslandEllis uhartea, garai batean etorkinen sarrera bideratzen zuen uhartea.
Chinatown, txinatar giroa, dendak eta jatetxeak gozatzeko.
Etxe orratzak, hiriaren ikurra bihurtu diren eraikin handiak, Chrysler Building, Empire State Building edo Flat Iron Building, triangelu formako, New Yorkeko lehen etxe orratza.
Fifth Avenue, eraikin garrantzitsuenak eta dendarik garestienak dituena.
Harlem, afroamerikar kultura eta musikaren sorterria.
Horretaz gain, museo anitz (Guggenheim adibidez) ditu, kultur guneak (Lincoln Center), antzerki aretoak, Soho, etab.
Brooklyn: Hiriko hego-ekialdean dago, Long Island uharte handiaren mendebaldeko muturrean. 2.472.523 biztanle dauzka[83], eta New Yorkeko auzorik populatuena da. Herbehereetako Breukelen hiriaren izenetik eratorria da haren izena. 182,9 km²-ko azalera dauka. "City of Churches" (Elizen hiria) izenpean ere ezaguna da eta nortasun berezkoa mantendu du. Telebistari eta zinemari esker, lekurik ezagunena Brooklyn Zubia da, Manhattanekin lotzen duena. 1870ean eraiki zenean, haren 1.825 metroekin, bere garaiko zubi esekirik luzeena zen eta altzairuzko kablez zintzilikako lehena.
Queens: New Yorkeko bost auzoetatik lurralde handiena hartzen duena da, 282,9 km² baitauzka. Populazioa 2.225.486 biztanlekoa du[83]. Auzo hura ere Long Island uhartearen mendebaldeko muturrean dago, Brooklynen ipar-ekialdean. Hiriko aireportu handienetakoak han daude, hots, John F. Kennedy International Airport eta La Guardia Airport. Greziatiko eta Indiatiko komunitate handiak ditu, beren jatetxeak, dendak eta guzti[125]. Antzerki eta museoaz gain, Corona Park parke handia du: bertan dago munduko bolaren eskultura handia, Queenseko irudirik ezagunena.
Bronx: 1.363.198 biztanle[83] eta 108,9 km² ditu. New Yorkeko bost auzoetako iparraldekoena da. Halaber, beste lau auzoak ez bezala, ez dago uharte batean. Izena Jonas Bronck-i zor dio: Suediatik iritsitako etorkina zen, lurralde horretako lehenbiziko biztanlea. Bronx auzoak, nahiz eta entzute txarra izan, leku arriskutsua delako, ikuskizunak ditu. Haien artean, Bronxeko zoologikoa[126] eta Lorategi Botanikoa, 47 lorategi dituena, munduko larrosa lorategirik handiena barne. Gainera, Yankee Stadium famatua Bronx-en dago
Staten Island: 459.737 biztanle[83] eta 151,5 kilometro koadro dauzka. Uharte bat da, Manhattanen hego-ekialdean eta Brooklynen mendebaldean kokatua. Brooklynekin lotuta dago Verrazano-Narrows zubiaren bitartez (bidesaria ordaindu behar da). Staten Islandeko punturik altuena, Todt Hill, era berean New York hiriko punturik garaiena da. Ez dauka eraikin famatuenik baina bai parke eta leku historiko ugari[127]. Haien artean, Estatu Batuetako gotorleku zaharretariko bat, "Ford Warsworh" alegia, 200 urteetan portua defendatu zuena eta askatutako lehen esklaboen komunitatea, bertan nekazaritzan aritu zena. Horretaz gain, Manhattan eta Askatasunaren Estatuaren ikuspegi famatuenak bertatik lortzen dira.
New York nazioarteko merkataritza gune eta munduko ekonomiaren hiriburuetako bat (Paris, Londres eta Tokiorekin batera) da[128]. 2005ean bere gune metropolitarraren metropolitar produktu gordina (BPG moduko magnitudea) 952,6 milioi estatubatuar dolarrekoa zen, Estatu Batuetan handiena izanik[129]. Bertan enpresa nagusi askok dute bere egoitza, tartean Fortune aldizkariak argitaratutako 500 aberatsenen zerrendaren 44k[130].
Herrialde independentea balitz, munduko 15 nagusien artean egonen litzateke. Wall Streeteko New Yorkeko burtsa eta NASDAQ munduko lehendabiziko eta bigarren burtsarik handienak dira, kapitalizazioa kontuan hartuta[131].
Newyorkarrek garraio publikoa erabiltzen dute[135], izan ere, familia gehienek ez baitute automobilik.
New Yorkeko metroa New York eta inguruko herriak batzen dituen garraiobidea da. 1904ko urriaren 27an inauguratu zuten eta gaur egun, munduko luzeenetakoa da, guztira 370 km baititu. Metroa 27 lineak eta 468 geltokik osatzen dute.
Tom Wolfe idazleak New Yorken «kultura airean dagoela ematen du, klimaren ezaugarri bat izango balitz» esan zuen[139]. Hirian hainbat mugimendu kulturalek izan zuten bere jaioterria, tartean Harlemen berpizkundea. Musikan 1940ko hamarkadan jazz, 1970eko hamarkadan hip hop eta 1980ko hamarkadan punk eta hardcore mugimenduen hiriburu bilakatu zen. Metropolitan Opera House eta Carnegie Hallopera aretoak izateaz gain, 1880ko hamarkadan Broadway eta 42. kaleko antzerkiek genero berria sortu zuten, musikala, hain zuzen ere.
Hiriko gastronomia bere biztanleen bezalako aniztasuna du, italiar eta juduen bagel, cheesecake edo pizza famatuak lekuko. Egun, gero eta falafel eta kebab gehiago badaude, halaber, eta kaleetan oraindik hot dogak eta pretzelak dira nagusi[140]. Hirian ere hainbat haute cuisine jatetxe daude[141].
New York hiriarekin loturarik estuena duen eraikin-mota etxe orratza da. Hain zuzen ere, etxe orratzaren agerpenaren ondorioz aldatu zen bertako hiri-paisaia, Europako tradizioaren ildoko etxe txikiz osaturiko hirigune bat izatetik negozio-auzoetan gailenduriko bertikaltasunera[142].
2008ko abuztuan, New Yorkek garaiera handiko 5.694 eraikin zeuzkan eta haietako 48k 200 metro baino gehiagoko garaiera dute: hortaz, munduko beste edozein hirik baino gehiago dauzka.
Arkitekturaren ikuspegitik, New Yorkeko eraikinak estilo askotakoak dira. Horien artean, aipatzekoa da Woolworth Building (1913), "Gothic Revival" estiloko etxe orratza, espaloitik ikus daitezkeen xehetasun gotiko ugariz hornitua.[143]
Equitable Building eraikitzean sortu zen arazo larriari aurre egiteko asmoz 1916an onetsiriko arau batek ("Zoning Resolution") ezarri zuenez, handik aurrera eraikitzekoak ziren etxe guztiek "atzeraguneak" behar zituzten izan; hau da, eraikin batek, bere garaierako puntuetan, "lodiera" ezberdina behar zuen izan, halako moduan non goragoko solairuen azalera txikiagoa izango baitzen beheragokoena baino. Horren ondorioz, eraikin garaiek harturiko itxura da hainbat "koskaz" osatuta egotearena. Antolaketa horren helburua zera zen, modua egotea eguzkiarenargia espaloietaraino iritsi ahal izateko. Art Déco estiloko Chrysler Building (1930) eraikinaren diseinuak (zenbat eta garaiago iritsi, hainbat eta estuago bilakatzen da eraikina, gailurrean daukan altzairuzko orratz batean amaitzeraino) baldintza horiek betetzen ditu. Eraikin horixe bera da, historialari eta arkitekto ugariren iritziz, New Yorkeko eraikinik onena, dituen apaingarri bereizgarri-bereizgarriak kontuan harturik[144]. Nazioarteko estiloko eraikinei dagokienez, Estatu Batuetako adibiderik argienak Lever House (1952) eta Seagram Building (1957) dira, azken hori Ludwig Mies van der Rohe arkitektoarena.
New York Hall of Science, Skyscraper Museum eta Staten Island Institute of Arts & Sciences zientzia museoak izan arren, famatuena Estatu Batuetako Historia Naturalaren Museoa da[147].
New Yorken munduko telebista, publizitate, musika eta hedabide industriaren talderik nagusietariko batzuk daude, adibidez Time Warner, News Corporation, Hearst Corporation edo Viacom. Estatu Batuetako hiru egunkari nazionaletako bi newyorkarrak dira: The Wall Street Journal eta The New York Times hain zuzen ere. Beste egunkari asko daude halaber: esaterako, The New York Daily News eta The New York Post.
↑Hispano edo latinoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
↑Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta dago, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
↑Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
↑Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
↑Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, udalerriko biztanleria osoaren gainean.
↑(Ingelesez)"Shanghai and New York—Similar, But Different". China.org(kontsulta data: 2026-10-2).
↑(Ingelesez)Shira Poliak."Adjusting To New York City" Additionally, the fast-paced lifestyle of New York City demands adjusting.. Sun Sentinel(kontsulta data: 2026-10-2).
↑(Ingelesez)Grumet, Robert Steven. (2009).The Munsee Indians: a history. Civilization of the American Indian series.. Norman: University of Oklahoma PressISBN978-0-8061-4062-9.(kontsulta data: 2026-10-3).
↑(Ingelesez)"Treaty of Breda". Encyclopædia Britannica.(kontsulta data: 2026-10-3).
↑(Ingelesez)Homberger, Eric. (2005).The Historical Atlas of New York City: A Visual Celebration of 400 Years of New York City's History. Owl Books,34or.ISBN978-0-8050-7842-8..(kontsulta data: 2026-10-3).
↑(Ingelesez)Waxman, Sarah. "History of Central Park, New York",NY.com. "New York's Central Park is the first urban landscaped park in the United States."or.(kontsulta data: 2026-10-4).
↑(Ingelesez)Lesser, Benjamin. (2012)."It's official: 1 World Trade Center is now New York's tallest skyscraper".. Daily News. New York(kontsulta data: 2026-10-4).
↑(Ingelesez)Durkin, Erin. (2014-05-26)."Councilman Ben Kallos wants city to publish government notices on its website".. New York Daily News. New York(kontsulta data: 2026-10-2).
.jpg)
Ameriketako Estatu Batuak
New York
Datu klimatikoak (New York (Central Park, 1981-2010)) 
New Yorkeko mapa), 35,6 urtekoa gizonezkoen artean eta 38,2 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 19,8 18 urtetik beherakoak ziren eta % 14,9 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 90,6 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 87,5 gizon zeuden adin-talde horretan.[81][82]
New York Estatu Batuetako hiririk jendetsuena da[83], hots, estatuaren eta gune metropolitarren % 40 da. Azken hamarkadan, hiriaren biztanleria handitzen ari denez, demografoek 2030. urterako 9,2 eta 9,5 milioi biztanle artean izango dituela uste dute[84][85].
_(cropped).jpg)
Datuak: Q60
Multimedia: New York City / Q60