सामग्रीमा जानुहोस्

मानव विकास सूचकाङ्क अनुसार देशहरूको सूची

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
विश्वको नक्सा
मानव विकास सूचकाङ्कको प्रतिनिधित्व गर्ने विश्वको मानचित्र (सन् २०२२ को तथ्याङ्क, सन् २०२४ मा, प्रकाशित)
  •   अति उच्च (≥ ०.८००)
  •   उच्च (०.७००–०.७९९)
  •   मध्यम (०.५५०–०.६६९)
  •   न्यून (≤ ०.५४९)
  •   तथ्याङक अनुपलब्ध
विश्वको नक्सा
मानव विकास सूचकाङ्कले ०.०५० को वृद्धिमा देश वा क्षेत्रहरूको विश्व मानचित्रको अङ्क प्रस्तुत गर्दछ (सन् २०२२ को तथ्याङ्कमा आधारित, सन् २०२४ मा प्रकाशित)
  •   ≥ ०.९५०
  •   ०.९००–०.९५०
  •   ०.८५०–०.८९९
  •   ०.८००–०.८४९
  •   ०.७५०–०.७९९
  •   ०.७००–०.७४९
  •   ०.६५०–०.६९९
  •   ०.६००–०.६४९
  •   ०.५५०–०.५९९
  •   ०.५००–०.५४९
  •   ०.४५०–०.४९९
  •   ०.४००–०.४४९
  •   ≤ ०.३९९
  •   तथ्याङक अनुपलब्ध

मानवको जीवनस्तरमा गुणात्मक परिवर्तन आउनु नै मानव विकास हो भने मानव जीवनमा परिवर्तन ल्याउने उक्त पक्षहरुलाई मानव विकास सूचकाङ्क भनिन्छ। यस सूचकाङ्कले कुनै खास देशमा स्वास्थ्य, शिक्षा र आयका आधारमा मानव विकास सूचकाङ्क सङ्कलन गर्दछ। संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय विकास कार्यक्रमले वार्षिक मानव विकास प्रतिवेदनमा १८९ देशका मानव विकास सूचकाङ्क सङ्कलन गर्ने गरेको छ।[१]

कुल ग्राहस्थ उत्पादन जस्ता विशुद्ध आर्थिक उपायहरू भन्दा मानव विकासको अधिक व्यापक मापदण्ड हुने लक्ष्यका साथ सन् १९९० मा पहिलो पटक मानव विकास सूचकाङ्क प्रकाशित भएको थियो।सूचकाङ्कमा मानव विकासका तीन आयामहरू जस्तै लामो र स्वस्थ जीवन, ज्ञान र सभ्य जीवनस्तर समावेश छन्। देशहरूले प्रत्येक आयाममा कसरी प्रदर्शन गर्छन् भन्ने परिमाण गर्न विभिन्न सूचकहरू प्रयोग गरिन्छ। सन् २०२० को प्रतिवेदनमा प्रयोग गरिएका सूचकहरूमा प्रतिव्यक्ति आय, जीवन प्रत्याशा, कुल ग्रहस्थ उत्पादन आदी पर्दछन्। यी सूचकहरू स्वास्थ्य सूचकाङ्क, शिक्षा सूचकाङ्क र आय सूचकाङ्क बनाउन प्रयोग गरिन्छ प्रत्येकको मूल्य ० देखि १ को बीचमा हुन्छ। तीन सूचकाङ्कको ज्यामितीय मान, सूचकाङ्कको उत्पादनको घन मूल, मानव विकास सूचकाङ्क हो। ०.८०० भन्दा माथिको मानलाई धेरै उच्च, ०.७०० देखि ०.७९९ उच्च, ०.५५० देखि ०.६९९ सम्म मध्यम र ०.५५० भन्दा कम को बीचमा वर्गीकृत गरिएको छ।[१][२][३]

मानव विकास सूचकाङ्क गणना गर्न प्रयोग गरिने तथ्याङ्क प्रायजसो संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय निकायहरू र संयुक्त राष्ट्र शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक संगठन (युनेस्को), संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय आर्थिक तथा सामाजिक मामिला विभाग, विश्व बैङ्क, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष तथा आर्थिक सहयोग तथा विकास सङ्गठन जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूबाट प्राप्त हुन्छ। उन्नत तथ्याङ्क र पद्धति अद्यावधिकका कारण, मानव विकास प्रतिवेदनहरूमा मानव विकास सूचकाङ्क मानहरू तुलना गर्न सकिँदैन। प्रत्येक प्रतिवेदनले केही अघिल्लो वर्षका लागि मानव विकास सूचकाङ्क पुन: गणना गर्दछ।[४]

देशहरूको मानव विकासको मापनका धेरै सीमितताहरू रहेका छन्। असमानता र प्रशासन सहभागिता जस्ता अन्य मानव विकासका आयामहरूलाई यसले विचार गर्दैैैन।[५][६] यो मानिसहरूको ठूलो समूहको औसत पनि हो र यसले विभिन्न क्षेत्र, जातीय समूह वा लिङ्गका लागि विकासको तथ्याङ्क देखाउन सक्दैन। एक सीमितताको समाधान गर्न असमानता-समायोजित मानव विकास सूचकाङ्क, सन् २०१० को प्रतिवेदनमा पेश गरिएको थियो जसमा असमानता-समायोजित मानव विकास सूचकाङ्क मानव विकासको वास्तविक भएको बताइएको थियो।[७] देशहरू भित्र विकासात्मक भिन्नताहरू प्रतिबिम्बित गर्न सन् २०१८ मा नेदरल्यान्डको राडबुड विश्वविद्यालयको विश्वव्यापी तथ्याङ्क प्रयोगशालाद्वारा एक उपराष्ट्रिय मानव विकास सूचकाङ्क पेश गरिएको थियो जहाँ मानव विकास सूचकाङ्कलाई १६०० भन्दा बढी क्षेत्रहरूका लागि अन्तर्राष्ट्रिय रुपमा तुलनात्मक तरिकाले गणना गरिएको थियो।[८]

आयाम र सूचकहरू

[सम्पादन]

मानव विकास सूचकाङ्क पहिलो पटक सन् १९९० मा प्रकाशित भएको थियो जसमा कुल ग्राहस्थ उत्पादन जस्ता विशुद्ध आर्थिक उपायहरू भन्दा मानव विकासको अधिक व्यापक मापन हुने लक्ष्य राखिएको थियो। सूचकाङ्कले मानव विकासका तीन आयामलाई समेटेको छः लामो र स्वस्थ जीवन, ज्ञान र सभ्य जीवनस्तर। देशहरूलाई प्रत्येक आयाममा कसरी प्रदर्शन गर्छन् भनेर मापन गर्न विभिन्न सूचकहरू प्रयोग गरिन्छ। सन् २०२२ को प्रतिवेदनमा प्रयोग गरिएका सूचकहरू जन्मको समयमा जीवन प्रत्याशा; बच्चाहरूको लागि पढाईको अपेक्षित वर्षहरू; वयस्कहरूको लागि पढाईको औसत वर्ष; र प्रति व्यक्ति कुल राष्ट्रिय आय थिए। सूचकहरूमा एक स्वास्थ्य सूचकाङ्क पनि समावेश छ जसमा प्रत्येक ० र १ को बीच मानसँग एक शिक्षा सूचकाङ्क र एक आय सूचकाङ्क सिर्जना गर्न प्रयोग गरिन्छ। तीन सूचकहरूको ज्यामितीय माध्य अर्थात् सूचकहरूको गुणनफलको घन मूल मानव विकास सूचकाङ्क हो। ०.८०० भन्दा माथिको मानलाई अति उच्च, ०.७०० र ०.७९९ लाई उच्च, ०.५५० देखि ०.६९९ लाई मध्यम र ०.५५० भन्दा तलको मानलाई निम्नको रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ।[१][३]

मानव विकास सूचकाङ्क गणना गर्न प्रयोग गरिने तथ्याङ्कहरू प्रायः संयुक्त राष्ट्र शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक सङ्गठन (युनेस्को), संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय आर्थिक तथा सामाजिक मामिला विभाग, विश्व बैंक, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष र आर्थिक सहयोग तथा विकास सङ्गठन जस्ता संयुक्त राष्ट्रसङ्घका नियोगहरू र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूबाट प्राप्त हुन्छन्। सुधारिएको डेटा र पद्धति अद्यावधिकहरूको कारण, मानव विकास मानहरू मानव विकास प्रतिवेदनहरूमा तुलनीय छैनन्; यसको सट्टा, प्रत्येक प्रतिवेदनले अघिल्लो वर्षहरूको लागि मानव विकास सूचकाङ्कको पुन: गणना गर्दछ।[९]

World map
सन् २०१० देखि २०२२ सम्मको औसत वार्षिक मानव विकास सूचकाङ्क वृद्धि (सन् २०२२ मा प्रकाशित)
  •   ≥ १.४%
  •   १.२%…१.४%
  •   १%…१.२%
  •   ०.८%…१%
  •   ०.६%…०.८%
  •   ०.४%…०.६%
  •   ०.२%…०.४%
  •   ०%…०.२%
  •   −०.५%…०%
  •   −१%…−०.५%
  •   < −१%
  •   तथ्याङ्क छेन
मानव विकास सूचकाङ्कका आयाम तथा सूचकाङ्कहरू[१०]
आयामहरू सूचकहरू आयाम सूचकाङ्क
लामो र स्वास्थ्य जीवन जन्मको समयमा जीवन प्रत्याशाजीवन प्रत्याशा सूचकाङ्क
ज्ञान विद्यालय शिक्षाको अपेक्षित वर्षहरू
विद्यालय शिक्षाको औसत वर्षहरू		शिक्षा सूचकाङ्क
सभ्य जीवनस्तर खुद राष्ट्रिय आय प्रति व्यक्ति (क्रय शक्ति समता $)खुद राष्ट्रिय आय सूचकाङ्क

सूची

[सम्पादन]

मानव विकास प्रतिवेदनमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घका सबै १९३ सदस्य राष्ट्रहरू,[११] साथै हङकङ र प्यालेस्टाइन राज्यको तथ्याङ्क समावेश गरिएको छ। यद्यपि, मानव विकास सूचकाङ्क संयुक्त राष्ट्रसङ्घका दुई सदस्य राष्ट्रहरू उत्तर कोरिया र मोनाकोका लागि गणना गरिएको छैन, यी दुई देशका लागि सूचकाङ्कका केही अवयवहरू मात्र गणना गरिन्छ। कुक टापु, द होली सी (भ्याटिकन सिटी) र नियु संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय प्रणालीका तीन राज्य पक्ष मात्र हुन् जसलाई प्रतिवेदनमा समावेश गरिएको छैन।[१२] कुलमा, मानव विकास सूचकाङ्क १९२ देशहरू र एक क्षेत्रको लागि उपलब्ध छ।[१३]

सन् २०२२ मा १ देखि ६९औँ स्थानमा रहेका देशहरुलाई 'अति उच्च' मानव विकास सूचकाङ्कको दर्जा दिइएको छ। ७० देखि ११८ सम्मका देशहरूलाई "उच्च"; ११९ देखि १५९ सम्म सम्मका देशहरूलाई "मध्यम"; र १६० देखि १९३ सम्मका देशहरूलाई "न्यून" मानव विकास सूचकाङ्क नामित गरिएको छ।

यो सन् २०२३ को तथ्याङ्कमा आधारित छ।[१४]

क्षेत्र तथा समूह

[सम्पादन]

मानव विकास प्रतिवेदनले विभिन्न देशहरूको लागि पनि मानव विकास सूचकाङ्क प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्दछ।[१८] यसमा संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम क्षेत्रीय वर्गीकरणमा आधारित क्षेत्रीय समूहहरू जस्तै मानव विकास सूचकाङ्क समूहहरू जसमा हाल दिइएको मानव विकास सूचकाङ्क कोष्ठक, आर्थिक सहयोग तथा विकास सङ्गठन सदस्यहरू र विभिन्न संयुक्त राष्ट्र समूहहरू समावेश छन्। [१९]

क्षेत्र तथा समूहका अनुसार मानव विकास सूचकाङ्कको तालिका[२०]
क्षेत्र तथा समूह सन् १९९० सन् २००० सन् २०१० सन् २०२० सन् २०२१ सन् २०२२ %

वार्षिक वृद्धि

(सन् १९९०–२०२०)

आर्थिक सहयोग तथा विकास सङ्गठन ०.७९५०.८४००.८७५०.८९७०.८९९ ०.९०६ +०.४०%
उति उच्च मानव विकास ०.७८४०.८२६०.८६८०.८९५०.८९६ ०.९०२ +०.४४%
युरोप र मध्य एसिया ०.६६४०.६८१०.७४६०.७९३०.७९६ ०.८०२ +०.५९%
पूर्वी एसिया तथा प्रशान्त क्षेत्र ०.५०७०.५९२०.६८४०.७४८०.७४९ ०.७६६ +१.३१%
उच्च मानव विकास ०.५५७०.६२५०.७०००.७५३०.७५४ ०.७६४ +१.०१%
दक्षिण अमेरिका र क्यारिबियन ०.६३३०.६८९०.७३३०.७५५०.७५४ ०.७६३ +०.५९%
विश्व ०.६०१०.६४५०.६९७०.७३५०.७३२ ०.७३९ +०.६७%
साना टापु तथा विकासोन्मुख देशहरू ०.६०१०.६४९०.६९३०.७३२०.७३० ०.७३० +०.६६%
अरब क्षेत्र ०.५५५०.६१८०.६७६०.७०८०.७०८ ०.७०४ +०.८२%
विकासोन्मुख देश ०.५१३०.५६९०.६३८०.६८७०.६८५ ०.६९४ +०.९८%
दक्षिण एसिया ०.४४२०.५०००.५७६०.६३८०.६३२ ०.६४१ +१.०१%
मध्यम मानव विकास ०.४५३०.५०६०.५८२०.६४२०.६३६ ०.६४० +१.१७%
उप-साहारा अफ्रिका ०.४०७०.४३००.५०३०.५४९०.५४७ ०.५४९ +१.००%
अल्पविकसित देश ०.३५७०.४०८०.४८७०.५४२०.५४० ०.५४२ +१.४०%
नयून मानव विकास ०.३५६०.३९९०.४७७०.५१९०.५१८ ०.५१७ +१.२७%

टिप्पणी

[सम्पादन]

      सन्दर्भ सामग्रीहरू

      [सम्पादन]
      1. 1 2 3 "Human Development Index (HDI) | Human Development Reports", hdr.undp.org, United Nations Development Programme, अन्तिम पहुँच १५ डिसेम्बर २०२०।
      2. ↑ "Human Development Report 1990", hdr.undp.org (संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम), १ मे १९९०, पृ: iii,iv,5,9,12, आइएसबिएन 0-1950-6481-X, अन्तिम पहुँच १५ डिसेम्बर २०२०।
      3. 1 2 "Human Development Report 2019 – Technical notes", hdr.undp.org, संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम, पृ: 2–4, अन्तिम पहुँच १५ डिसेम्बर २०२०।
      4. ↑ "Human Development Report 2020: Reader's Guide", hdr.undp.org, संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम, अन्तिम पहुँच १५ डिसेम्बर २०२०।
      5. ↑ Jahan, Selim, "The Human Development Index – what it is and what it is not | Human Development Reports", hdr.undp.org, United Nations Development Programme, अन्तिम पहुँच १५ डिसेम्बर २०२०।
      6. ↑ "Frequently Asked Questions | Why does the HDI not include dimensions of participation, gender and equality?", hdr.undp.org, United Nations Development Programme, अन्तिम पहुँच १५ डिसेम्बर २०२०।
      7. ↑ "Human Development Report 2010", hdr.undp.org (न्युयोर्क: संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम), २०१०, पृ: ८७, आइएसबिएन 978-0-230-28445-6, अन्तिम पहुँच २३ फेब्रुअरी २०२०।
      8. ↑ Iñaki, Permanyer; Jeroen, Smits, "The Subnational Human Development Index: Moving beyond country-level averages | Human Development Reports", hdr.undp.org, संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम, अन्तिम पहुँच १५ डिसेम्बर २०२०।
      9. ↑ "Human Development Report 2020: Reader's Guide", hdr.undp.org, United Nations Development Programme, मूलबाट १६ अप्रिल २०२१-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच १५ डिसेम्बर २०२०।
      10. ↑ "Human Development Index (HDI)", UNDP, मूलबाट १० जुन २०२२-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ९ सेप्टेम्बर २०२२।
      11. ↑ Nations, United, "Member States" (अङ्ग्रेजीमा), United Nations, मूलबाट २०२४-१०-२७-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २०२३-०४-०६।
      12. ↑ "A World Tour of the States not recognized by the UN", मूलबाट ६ डिसेम्बर २०२२-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ६ डिसेम्बर २०२२।
      13. ↑ Rank and index on pages 272-276. Change in rank and percentage growth on pages 277-280. Human Development Report 2021-22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World, United Nations Development Programme, ८ सेप्टेम्बर २०२२, पृ: 272–280, आइएसबिएन 978-9-211-26451-7, मूलबाट ८ सेप्टेम्बर २०२२-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ८ सेप्टेम्बर २०२२।
      14. ↑ Human Development Report 2025 - A matter of choice: People and possibilities in the age of AI, United Nations Development Programme, ६ मे २०२५, मूलबाट ६ मे २०२५-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ६ मे २०२५।
      15. ↑ पछिल्लो प्रतिवेदनमा सन् २०११ अघि मानव विकास सूचकाङ्क उपलब्ध छैन
      16. ↑ सन् २०२२ भन्दा पहिले मानव विकास सूचकाङ्क उपलब्ध छैन
      17. ↑ सन् २०२२ भन्दा पहिले मानव विकास सूचकाङ्क उपलब्ध छैन
      18. ↑ "Developing regions | Human Development Reports", hdr.undp.org, संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम, अन्तिम पहुँच ३० मार्च २०२१।
      19. ↑ "Human Development Report २०२०: Reader's Guide | Human Development Reports", hdr.undp.org, संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रम, अन्तिम पहुँच ३० मार्च २०२१।
      20. ↑ Human Development Report 2021-22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World, United Nations Development Programme, ८ सेप्टेम्बर २०२२, पृ: 280, आइएसबिएन 978-9-211-26451-7, मूलबाट ८ सेप्टेम्बर २०२२-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ८ सेप्टेम्बर २०२२।

      बाह्य सूत्रहरू

      [सम्पादन]
      "https://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=मानव_विकास_सूचकाङ्क_अनुसार_देशहरूको_सूची&oldid=1389012" बाट अनुप्रेषित