Pyotr Kropotkin

Pyotr Kropotkin
rus. Пётр Алексе́евич Кропо́ткин
Doğum tarixi	27 noyabr (9 dekabr) 1842(1842-12-09)
Doğum yeri	Moskva, Moskva quberniyası[d], Rusiya imperiyası
Vəfat tarixi	8 fevral 1921(1921-02-08)[…] (78 yaşında)
Vəfat yeri	Dmitrov, Moskva quberniyası[d], RSFSR[d]
Vəfat səbəbi	ağciyər iltihabı
Dəfn yeri	Novodeviçye qəbiristanlığı
İstiqaməti	anarxizm
Əsas maraqları	fəlsəfə, kooperasiya, əməkdaşlıq, əmək, güc, federalizm, coğrafiya, tarix, etika, sosial fəlsəfə, siyasi fəlsəfə
Təsirlənib	Mixail Bakunin, Pyer-Jozef Prudon
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Pyotr Alekseyeviç Kropotkin (rus. Пётр Алексе́евич Кропо́ткин, Rusca tələffüz: [ˈpʲɵtr ɐlʲɪkˈsʲejɪvʲɪt͡ɕ krɐˈpotkʲɪn]; 27 noyabr (9 dekabr) 1842, Moskva, Moskva quberniyası^[d] – 8 fevral 1921^[…], Dmitrov, Moskva quberniyası^[d]) — Rusiya inqilabçısı, anarxist siyasi filosofu, coğrafiyaşünası, geomorfoloqu, zooloq, antropoloqu, geoloqu, anarxo-kommunizmin tərəfdarı. O, Sibirin, Mərkəzi Asiyanın tektonik quruluşunun və buzlaşma dövrünün tədqiqatçısı olmuşdur. Tarixçi, filosof və publisist, təkamülçü, anarxo-kommunizm ideologiyasının yaradıcısı və anarxizmin ən nüfuzlu nəzəriyyəçilərindən biridir. Kropotkinlər knyaz nəsildəndir.

Topraq sahibi Kropotkinlər knyaz nəsildən olan Kropotkin Paj korpusunda təhsil almış, daha sonra Sibirdə zabit kimi xidmət edərək bir neçə geoloji ekspedisiyada iştirak etmişdir. O, 1874-cü ildə ictimai-siyasi fəaliyyətinə görə həbs olunmuş və iki il sonra həbsxanadan qaçmağı bacarmışdır. Növbəti 41 ili İsveçrə, Fransa (burada dörd ilə yaxın məhbus həyatı yaşamışdır) və İngiltərədə mühacirətdə keçirmişdir. Mühacirət dövründə mühazirələr oxumuş, anarxizm və coğrafiyaya dair çoxlu əsərlər nəşr etdirmişdir. Kropotkin 1917-ci il Rusiya inqilabından sonra Rusiyaya qayıtmış, lakin bolşevik dövlətinin yürütdüyü siyasətdən məyus olmuşdur.

Kropotkin mərkəzi hakimiyyətdən azad, özünüidarə edən icmaların və fəhlələr tərəfindən idarə olunan müəssisələrin könüllü birliklərinə əsaslanan demərkəzləşdirilmiş kommunist cəmiyyəti ideyasını müdafiə etmişdir. O, çoxlu kitab, buklet və məqalə yazmışdır. Bunlardan ən görkəmliləri "Çörəyin fəthi" (1892-ci il) və "Tarlalar, fabriklər və emalatxanalar" (1899-cu il) əsərləridir, "Qarşılıqlı kömək. Təkamülün amili" (1902-ci il) əsəri isə onun əsas elmi töhfəsi hesab olunur. O, "Britannika Ensiklopediyası"nın on birinci nəşri üçün anarxizm haqqında məqalə yazmış və anarxist etik fəlsəfəsinə dair bitməmiş bir əsər qoyub getmişdir.

Həyatı

Erkən illəri

Pyotr Kropotkin 9 dekabr (27 noyabr) 1842-ci ildə Moskvada, Ştatnı zolağı (hazırda Kropotkinski zolağı) 26 ünvanındakı evdə anadan olmuşdur. Atası knyaz Aleksey Petroviç Kropotkin (20 avqust 1805-ci il — 7 sentyabr 1871-ci il) general-mayor rütbəsində olmuş, üç quberniyada ailələri ilə birlikdə 1200-dən çox təhkimli kəndlisi olan mülklərə sahiblik etmişdir. Anası Yekaterina Nikolayevna Sulima (6 oktyabr 1811-ci il — 16 aprel 1846-cı il) Pyotr üç yaş yarım olarkən vərəmdən vəfat etmişdir. Pyotr ana tərəfdən 1812-ci il Vətən müharibəsinin iştirakçısı general Nikolay Sulimanın nəvəsidir. Atasının nəsli Ryuriklərdən başlayaraq Smolensk knyazlığının hökmdarlarına, anasının nəsli isə Zaporojye qoşunlarının getmanı İvan Sulimaya (vəfatı: 1635-ci il) bağlanmışdır.

Yekaterina Nikolayevna Kropotkina. Naməlum rəssamın portreti.

Pyotrdan əvvəl ailədə bu uşaqlar dünyaya gəlmişdir: Nikolay (7 iyul 1834-cü il — 1862-ci ildən tez olmayaraq); Yelena (22 dekabr 1835-ci il — 9 dekabr 1904-cü il; ərə getdikdən sonra Polovtsova); Aleksandr (10 avqust 1841-ci il — 25 iyul 1886-cı il).

Atası tezliklə donanmanın general-mayoru Mark Georgiyeviç (Yeqoroviç) Karandinonun qızı Yelizaveta Markovna Karandino ilə ikinci dəfə ailə həyatı qurmuş və bu nikahdan Matvey Mixayloviç Polivanov ilə ailə quran Polina (9 yanvar 1850-ci il — 19 yanvar 1924-cü il) adlı qızları dünyaya gəlmişdir. Kropotkinlər ailəsinin arxivində P. A. Kropotkinin Tambov quberniyasının Borisoglebsk və Meşovski rayonlarında əmlakının bölünməsi haqqında 28 sentyabr 1872-ci ildə onun dul arvadı Yelizaveta Markovna ilə uşaqları arasında bağlanmış müqavilədən çıxarış var. Burada qız Pelagiya adı ilə qeyd olunur.

Ögey ana Kropotkinin uşaqlarına qarşı laqeyd münasibət bəsləmiş, qısqanc və qisasçı xarakteri ilə Kropotkinin anasının xatirəsini silmək üçün böyük səylər göstərmişdir.

Atasının əsasən evdə olmaması səbəbindən Kropotkin və onun böyük qardaşı Aleksandr alman dayələri tərəfindən böyüdülmüşdür. Kropotkin onun qeydinə qalan və anasının xeyirxahlığı haqqında hekayələr danışan mülk xidmətçilərinə və təhkimli kəndlilərə qarşı davamlı bir rəhm hissəsi formalaşdırmışdır. O, ailənin Moskvadakı malikanəsində və Moskvadan kənarda, Kaluqa vilayətinin Nikolskoye kəndindəki mülkündə böyümüşdür.

Pyotr Kropotkin Paj korpusunda.

Orta təhsilini 1-ci Moskva gimnaziyasında almışdır. Səkkiz yaşında Kropotkin Çar I Nikolayın saray balında iştirak etmişdir. Uşağın geyimini bəyənən çar Kropotkini hərbi və saray təhsilini birləşdirən, çarın imperiya nümayəndələrini yetişdirən Sankt-Peterburqdakı elit məktəbə — Paj korpusuna seçmişdir. Kropotkin yeniyetmə yaşlarında Paj korpusuna daxil olmuş və qardaşı ilə 14 il davam edən məktublaşmaya başlamışdır. Bu məktublaşma onun intellektual və emosional inkişafını əks etdirir. Korpusa daxil olduğu vaxt Kropotkin artım təhkimçiliyin ləğvinə dair xalqçı mövqe nümayiş etdirmiş, atasına və məktəbdəki alçaldıcı rəftara qarşı üsyankar xarakter göstərmişdir. Kropotkin ilk gizli inqilabi yazılarına bu məktəbdə başlamış və Rusiya konstitusiyasını müdafiə etmişdir. Onda elmə, mütaliəyə və operaya maraq yaranmışdır. Əlaçı tələbə kimi Kropotkin 1861-ci ildə serjant-mayor rütbəsi almış və imperatorun şəxsi kamer-pajı kimi xidmət edərək saray həyatına qədəm qoymuşdur. Növbəti il ərzində imperiya siyasəti dəyişdikcə onun çara və saray həyatına olan münasibəti pisləşmişdir. Şəxsi həyatında o, cəmiyyət üçün faydalı bir həyat yaşamaq zərurəti ilə məşğul olmuşdur.

Sibirdə

Sibir ekspedisiyası zamanı Kropotkinin çəkdiyi rəsm. 1862–1865-ci illər.

Paj korpusunu bitirdikdən sonra könüllü olaraq Sibirdə kazak hissələrində hərbi xidməti seçmişdir. 8 oktyabr 1862-ci ildə 19 yaşlı Pyotr yasovul rütbəsində Zabaykal vilayətinin qubernatoru əvəzi general-mayor Boleslav Kukelin yanında xüsusi tapşırıqlar üzrə məmur vəzifəsinə Çita şəhərinə təyin edilmişdir. Kukelin komandanlığı altında Amur kazaklarının bir neçə il xidmət etmişdir. Bura topçuluğun texniki riyaziyyatını öyrənməyə, səyahət etməyə, təbiətdə yaşamağa və atasından maliyyə müstəqilliyi əldə etməyə imkan verən, lakin digərləri üçün arzuolunmaz olan bir xidmət yeri hesab olunurdu. Şərqi Sibirdə, Mançuriyada ekspedisiyalarda iştirak etmiş, İnqoda, Şilka, Amur çayları boyunca üzərək (1864–1865-ci illərdə) geoloji, oroqrafik, kartoqrafik və paleoqlyasioloji tədqiqatlar aparmışdır.

Kropotkin yoxsullara qarşı dərin rəhm hissinə əsaslanan möhkəm bir dünyagörüşü formalaşdırmış və azad kəndlilərin qürur və ləyaqətini təhkimçiliyin təhqirləri ilə qarşılaşdırmışdır. Kropotkin tabe olduğu Zabaykalye general-qubernatoru, ziyalı Boleslav Kukel haqqında rəğbətlə yazmışdır. Kukel Kropotkini həbsxana islahatları və şəhər özünüidarəetməsi layihələrinə cəlb etmiş, lakin bu layihələr mərkəzi hökumət tərəfindən yekunda rədd edilmişdir.

Kropotkin dekabristlər Dmitri Zavalişin və İvan Qorbaçevski, həmçinin sürgün olunmuş inqilabçı Mixail Mixailov ilə görüşmüşdür. Mixailov Kropotkinə Pyer-Jozef Prudonun bir oçerkini oxumağı tövsiyə edərək onu anarxizm ideyaları ilə tanış etmişdir. Kropotkinin qardaşı da onunla birlikdə yaşamaq üçün İrkutska gəlmişdir.

1863-cü ilin əvvəlində Kukelin vəzifəsindən kənarlaşdırılmasından sonra Kropotkin coğrafi tədqiqat işlərində təsəlli tapmışdır. 1864-cü ildə "tacir Pyotr Alekseyev" adı altında Böyük Xinqan dağlarından (2034 m) keçərək Staro-Tsuruxaytuy dərəsindən Blaqoveşçenskə doğru Mançuriyanı qərbdən şərqə qət etmişdir. İlxuri-Alin silsiləsində (1290 m) vulkanogen relyef aşkar etmişdir. Həmin ilin payızında "Ussuri" paroxodunda Q. F. Çernyayevin rəhbərliyi ilə Sunqari çayı boyunca mənsəbdən Girin şəhərinə qədər təşkil edilən ekspedisiyada iştirak etmişdir. Buryatların, yakutların və tunqusların ictimai quruluşuna dair materiallar toplamışdır.

1865-ci ildə Şərqi Sayan dağlarına ekspedisiya təşkil etmiş, İrkut çayının bütün axını boyunca (488 km, Anqaranın sol qolu) irəliləmişdir. O, Tunkin çökəkliyini və Oka çayının yuxarı axınını tədqiq etmiş, burada Xiqol dərəsində vulkan kraterləri kəşf etmişdir.

1866-cı ildə İmperator Rus Coğrafiya Cəmiyyətinin Şərqi Sibir şöbəsinin Olökma-Vitim ekspedisiyasına rəhbərlik etmişdir. Ekspedisiya Lensk qızıl mədənlərindən Çita şəhərinə rahat yolun çəkilməsində maraqlı olan qızıl sənayeçiləri tərəfindən maliyyələşdirilmişdir. 1866-cı ilin may ayında İrkutskdan yola düşən ekspedisiya Lena çayına çatmış və onun axını boyunca 1500 km aşağıya, Vitim çayının mənsəbinə doğru enmişdir. Oradan cənuba tərəf yönələrək Patom dağlığına (1771 m) qalxmış, buranı Juya çayının (337 km, Olökma hövzəsi) yuxarı axınında qət edərək Lensk qızıl mədənlərinə çatmış və cənuba doğru yoluna davam etmişdir. Mədənlər ərazisində Kropotkin keçmişdə Sibirdə buzlaq örtüyünün mövcudluğunu sübut etməyə xidmət edən buzlaq çöküntülərini kəşf etmişdir. Ekspedisiya Kropotkin silsiləsini (Pyotr Alekseyeviç tərəfindən kəşf edilmişdir, hündürlüyü — 1647 m, Juya və Vitim çayları arasında suayrıcı rolunu oynayır), Delyun-Uran (2287 m) və Şimali Muya (2561 m) silsilələrini qət edərək Muya çayına (288 km, Vitimin sol qolu) çatmışdır. Cənuba doğru hərəkətini davam etdirərək Cənubi Muya silsiləsinin kəşfini başa çatdırmış, Vitim yaylasını (1200–1600 m) və Yablonov silsiləsini (1680 m) keçmiş və Çita çayı boyunca eyniadlı şəhərə enmişdir. Çayın sol sahilində Çerski silsiləsinin şimal-şərq qolları kəşf edilmişdir.

"Moskovskiye vedomosti" qəzetində və daha çox onun bazar günü əlavəsi olan "Sovremennaya letopis" jurnalında, həmçinin "Russkiy vestnik", "Zapiski dlya çteniya" və digər mətbuat orqanlarında Sibir, Zabaykalye və Mançuriyaya dair səyahət qeydlərini dərc etdirmişdir. 1866-cı ildə uğursuzluqla nəticələnən Baykal üsyanında iştirak edən polyak siyasi sürgünlərinin vəziyyəti haqqında yazılar yazmışdır. İkisi də bu üsyanın yatırılmasında iştirak etməmişdir. Kropotkin general-qubernatordan məhbusların ölüm hökmünün təxirə salınması vədini almışdı, lakin bu vədə əməl olunmamışdır. Məyus olan Kropotkin və qardaşı 1867-ci ilin yazında hərbi xidməti tərk etmək qərarına gəlmişdilər. Sibirdə keçirdiyi vaxt ona kəndli ictimai təşkilatlanmasını qiymətləndirməyi öyrətmiş və inzibati islahatların sosial şəraitin yaxşılaşdırılması üçün səmərəsiz bir vasitə olduğuna onu inandırmışdır.

Tələbəlik illəri və elmi fəaliyyəti

1867-ci ilin payızının əvvəlində Kropotkin və qardaşı bütün ailəsi ilə birgə Sankt-Peterburqa köçmüşdülər. Həmin vaxt 24 yaşlı Pyotr Sankt-Peterburq Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsinin riyaziyyat şöbəsinə, eyni zamanda alim-coğrafiyaşünas və səyyah Pyotr Semyonov-Tyan-Şanskinin rəhbərlik etdiyi Daxili İşlər Nazirliyinin Statistika Komitəsində mülki xidmətə daxil olmuşdur. 1868-ci ildə İmperator Rusiya Coğrafiya Cəmiyyətinin (İRCC) üzvü, həmin ilin sonlarında isə İRCC-nin Fiziki coğrafiya şöbəsinin katibi seçilmiş, Olökma-Vitim ekspedisiyası haqqında hesabatına görə qızıl medalla təltif olunmuşdur. O, 1869-cu ildə İRCC-nin Sibir şöbəsinin müxbir üzvü olmuşdur.

O, Herbert Spenser və Adolf Disterverq də daxil olmaqla bir çox mütəfəkkirin əsərlərini tərcümə etmiş, "Sankt-Peterburqskiye vedomosti" qəzeti üçün elmi felyetonlar yazmaqla dolanışığını təmin etmişdir. Bununla yanaşı, bir neçə il ərzində Dağlıq Asiyanın quruluşu və onun silsilələri ilə yaylalarının yerləşmə qanunauyğunluqları mövzusunda elmi tədqiqat işi aparmışdır.

Kropotkin bu tədqiqatı elmə verdiyi əsas töhfə hesab edirdi. O, Sibirin oroqrafiyasına dair baxışlarının hər bir ayrı silsilənin ətraflı təhlili ilə təsdiqləndiyi iri həcmli bir kitab yazmağı planlaşdırmış, lakin 1873-cü ildə tezliklə həbs olunacağını anladıqda müəllifi olduğu xəritəni tərtib etməklə və ona izahlı oçerk əlavə etməklə kifayətlənmişdir. Müəllif artıq Pyotr və Pavel qalasında məhbus olan zaman həm xəritə, həm də oçerk qardaşının nəzarəti altında Coğrafiya Cəmiyyəti tərəfindən nəşr edilmişdir. Həmin dövrdə özünün Asiya xəritəsini tərtib edən və Kropotkinin ilkin işlərinə bələd olan Avqust Peterman və Adolf Ştilerin atlası, həmçinin polad üzərində həkk olunmuş qravür ilə oroqrafiyanın dəqiqliklə əks olunduğu özünün kiçik cib atlası üçün bu sxemi qəbul etmişdir. Sonradan bu sxem kartoqrafların əksəriyyəti tərəfindən mənimsənilmişdir.

Onun İRCC-dəki digər əsərləri arasında müəllifi olduğu "Şimal dənizlərinə ekspedisiyanın təchiz edilməsi üzrə komissiyanın məruzəsi" ("İzvestiya İRCC", VII, 1871-ci il) böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu məruzədə Novaya Zelmlya adasından Berinq boğazına doğru böyük dəniz ekspedisiyasının təşkil edilməsi təklif olunurdu. Kropotkin bu kəşfiyyat ekspedisiyasına rəhbərlik etməyi planlaşdırmışdır, lakin Maliyyə Nazirliyi gəminin əldə olunması üçün vəsait ayırmamışdır. Bununla belə, qeyd olunan məruzə üçün ədəbiyyatı araşdıran Kropotkin Novaya Zelmlyadan şimalda, Şpitsbergenlə müqayisədə daha yüksək enlikdə yerləşən bir quru sahəsinin mövcud olması qənaətinə gəlmişdir. Buna Novaya Zelmlyadan şimal-qərbdə buzların tərpənməz vəziyyəti, buradakı üzən buz sahələrində tapılan daş və palçıq qalıqları, habelə digər kiçik əlamətlər dəlalət edirdi. Bundan əlavə, belə bir quru sahəsi mövcud olmasaydı, Berinq boğazından Qrenlandiyaya doğru hərəkət edən soyuq cərəyan mütləq Nordkap burnuna çatar və Qrenlandiyanın uzaq şimalında olduğu kimi Kola yarımadasının sahilərini buzla örtərdi.

Kropotkinin mövcudluğunu əvvəlcədən xəbər verdiyi bu quru sahəsi 1873-cü ildə, ehtimal ki, onun nəşrləri əsasında Payer və Veyprextin Avstriya ekspedisiyası tərəfindən kəşf edilmiş və kayzerin şərəfinə Frans-İosif Torpağı adlandırılmışdır.

1871-ci ilin yayında Kropotkin buzlaqları öyrənmək məqsədilə Coğrafiya Cəmiyyəti xətti ilə İsveç və Finlandiyaya elmi-tədqiqat səfərinə yola düşmüşdür, lakin ətraf aləmin ziddiyyətləri onu elmi fəaliyyəti ikinci plana keçirməyə məcbur etmişdir.

Payızda Moskvaya qayıtdıqdan sonra atasının vəfat etdiyini öyrənmişdir. Kropotkin Tambovda böyük bir mülk miras almışdır. Kropotkin Coğrafiya Cəmiyyətinin baş katib vəzifəsi təklifini rədd etmiş və bunun əvəzinə buz dövrü məlumatları və kəndlilərin həyatını yaxşılaşdırmaq marağı üzərində işləməyi seçmişdir.

Anarxizmə keçid və həbs

Kropotkin 1876-cı ildə.

Kropotkin yazılarında getdikcə daha inqilabi mövqe nümayiş etdirmişdir, lakin o, fəallığı ilə tanınmırdı. 1871-ci il Fransa–Prussiya müharibəsi və Sergey Neçayevin məhkəməsi onu hərəkətə keçməyə sövq etmiş, o və qardaşı bu hadisələrə həsr olunmuş iclaslarda iştirak etmişdilər. Geniş ailəsindən olan bir isveçrəlinin təşviqi və sosialist fəhlə hərəkatını öz gözləri ilə görmək istəyi ilə Kropotkin 1872-ci ildə xaricə səfər etmək üçün icazə almışdır. Üç ay ərzində Sürixdə Mixail Sajin ilə görüşmüş, Cenevrədə Nikolay Utinin marksist qrupu ilə çalışmış və sonra onlarla münasibətlərini kəsmiş, Yura Federasiyasından Ceyms Gilyom və Ademar Şvitsgebel ilə tanış olmuşdur. Yura Federasiyası Mixail Bakuninin tərəfdarları kimi marksistlərin nəzarətində olan Birinci İnternasionala daxilində əsas müxalifət idi. Qrupun bərabərlik prinsipi və söz azadlığı Kropotkini tez bir zamanda valeh etmiş və o, dərhal anarxizm ideyalarını qəbul etmişdir, lakin orada olduğu müddətdə aparıcı anarxist Bakunin ilə görüşə bilməmişdir. Kropotkin 1872-ci ilin may ayında qadağan olunmuş ədəbiyyatla Rusiyaya qayıtmazdan əvvəl Belçikadakı hərəkatı da ziyarət etmişdir. O, həmin il anarxizm ideyalarını qəbul etmişdir. O, Yura Federasiyası tərəfindən təqdim olunan anarxiyanın nəzəri şərhinin, dövlət sosializminin tənqidinin və təşviqatın inqilabi xarakterinin onun diqqətini kəskin şəkildə cəlb etdiyini bildirmişdir. Müəllif Yura dağlarında rastlaşdığı bərabərlik prinsiplərinin, habelə fəhlələr arasında formalaşan fikir və nitq müstəqilliyinin onun hissiyyatına getdikcə daha güclü təsir göstərdiyini vurğulamışdır. O, saatların əhatəsində keçirdiyi bir neçə günlük qalxışdan sonra dağları tərk edərkən sosializm haqqında baxışlarının tam formalaşdığını və artıq bir anarxistə çevrildiyini qeyd etmişdir.

Sankt-Peterburqa qayıtdıqdan sonra Rusiya Coğrafiya Cəmiyyətinin Fiziki coğrafiya şöbəsinin katibi vəzifəsini tərk etmədən Kropotkin "Çaykovskilər dərnəyi" kimi tanınan erkən narodnik təşkilatların ən mühümündən biri — "Böyük təşviqat cəmiyyəti"nin üzvü olmuşdur. O, dərnəyin fəaliyyətini inqilabi olmaqdan daha çox maarifləndirici hesab edirdi. Dərnəyin digər üzvləri ilə birlikdə Sankt-Peterburq fəhlələri arasında inqilabi təşviqat aparmış, "xalqa doğru" hərəkatının təşəbbüskarlarından biri olmuşdur. Kropotkin sosial inqilabın qaçılmazlığına və dövlətsiz sosial təşkilatlanmanın zəruriliyinə inanmışdır. Qrup üçün hazırladığı populist inqilabi proqramda şəhər fəhlələrinin və kəndlilərin rolu vurğulanmış, qrupun mötədil üzvləri isə diqqəti tələbələrə yönəltmişlər. Məhz bu səbəbdən o, şəxsi sərvətini qrupa verməkdən imtina etmişdir. Mütəxəssislərin öz imtiyazlarından imtina edəcəyinə inanmamış və onların cəmiyyət üçün faydalı həyat sürmədiklərini düşünmüşdür. Onun proqramı federativ aqrar icmaları və inqilabi partiyanı ön plana çəkmişdir. Təsirli çıxışlar edə bilən Kropotkin uğurlu təşkilatçı olmamışdır.

Kropotkinin 1873-cü ilin noyabr ayında yazdığı ilk siyasi memorandumunda dövlətsiz sosial yenidenqurma üzrə əsas planı, o cümlədən ümumi mülkiyyət, fabriklər üzərində fəhlə nəzarəti, cəmiyyətin ehtiyacları üçün birgə fiziki əmək və pulun əvəzinə əmək çeklərinin tətbiqi yer almışdır. O, adi insanların arasında yaşamağı və kütləvi narazılığı yönəltmək üçün təbliğatdan istifadə etməyi vurğulamış, Neçayevin qəsdçilik modelini rədd etmişdir. 1873-cü ilin sonlarında dərnək üzvlərinin həbsi başlamışdır. 21 mart 1874-cü ildə 31 yaşlı Pyotr Kropotkin Coğrafiya Cəmiyyətində yaxın keçmişdə buzlaşma dövrünün mövcudluğu haqqında sensasiyalı məruzə ilə çıxış etmişdir. Növbəti gün gizli inqilabi dərnəyə mənsubluğuna görə həbs edilmişdir. O, Pyotr və Pavel qalasındakı Trubetskoy bastionunun həbsxanasına salınmışdır. Lavrovun tərəfdarı kimi radikallaşan qardaşı da həbs olunaraq Sibirə sürgün edilmiş və təxminən on il sonra orada intihar etmişdir.

Keçmiş kamer-paj və zabit olan bir şəxsin təşviqat ittihamı ilə həbs olunması böyük əks-səda doğurmuşdur. Kropotkin Buzlaşma dövrü haqqında məruzəsini yeni təqdim etmiş və az əvvəl Coğrafiya Cəmiyyətinin Fizika və riyaziyyat şöbəsinin sədri seçilmişdi. Alimin elmdə əldə etdiyi nailiyyətlərin əhəmiyyəti o qədər böyük olmuşdur ki, cəmiyyətin xahişi ilə II Aleksandrın şəxsi sərəncamı əsasında ona qələm, kağız və həbsxanada işləmək imkanı verilmişdir. O, burada Yer haqqında elmlərin en mühümlərindən biri olan buzlaq nəzəriyyəsini əsaslandıran "Buzlaşma dövrü haqqında tədqiqatlar" əsərini yazmışdır. Kropotkin Frans-İosif Torpağının, Şimal Torpağının və Kropotkin baryerinin (Barents və Kara dənizlərinin şimalında, Frans-İosif Torpağından Şimal Torpağına qədər uzanan qütb adaları zənciri) mövcudluğunu əvvəlcədən xəbər vermiş və koordinatlarını hesablamışdır. Bunun sayəsində həmin torpaqlara ilk olaraq Rusiya ekspedisiyalarının yox, xarici ekspedisiyaların qədəm qoymasına baxmayaraq, Rusiyanın kəşf edilmiş bu ərazilər üzərində suverenliyi qorunub saxlanılmışdır.

Məhbusluq şəraiti və gərgin əqli əmək Kropotkinin sağlamlığını sarsıtmışdır. Sinqa xəstəliyinin əlamətləri ilə o, bacısının köməkliyi nəticəsində Nikolayev hərbi hospitalının "məhbus şöbəsi"nə köçürülmüşdür. Hospitalda növbətçilik üçün eyni polkdan iki zabit təyin edilmişdir. Bunlardan kiçik zabit yalnız məhbus şöbəsində növbətçilik edir və oradan ayrılmaq hüququna sahib olmurdu, baş zabit isə əsas binanın arxasındakı ikiölçülü korpus, yəni "məhbus şöbəsi" də daxil olmaqla bütün hospitala nəzarət edir və hərbi yoldaşına baş çəkmək üçün bura gəlirdi. 30 iyul 1876-cı ildə Kropotkin dostlarının köməyi ilə "məhbus şöbəsi"ndən qaçmışdır.

Emiqrasiya

Kropotkinin London Konqresindən əvvəl Malatestaya yazdığı məktubun hissələri. 27 fevral 1881-ci il.

Kropotkin Finlandiya, İsveç və Norveçdən keçərək Xristianiya şəhərindən Britaniya imperiyasının Hall şəhərinə gəmi ilə yola düşmüşdür. Rusiyanı tərk edərkən Kropotkin fəal axtarışlar dayandırıldıqdan bir neçə ay sonra başqa ad altında geri qayıtmağa ümid edirdi. O, əvvəlcə Britaniyaya gəlmiş, lakin burada çox qalmamışdır. İnqilabi maraqları onu İsveçrəyə çağırırdı və 1877-ci ilin yanvar ayında Londondan yola düşmüşdür. O, burada italiyalə anarxistlər Karlo Kafyero və Erriko Malatesta ilə görüşmüşdür. Belçika və Sürixi ziyarət etmiş, Sürixdə Fransa coğrafiyaşünası, sonradan yaxın dostuna çevrilən Elize Reklyu ilə tanış olmuşdur.

İsveçrədə Kropotkin əhalisinin əsasən saatçılıq sənəti ilə məşğul olduğu kiçik La-Şo-de-Fon şəhərində məskunlaşmışdır. Saatçılar anarxist təbliğatının ana auditoriyasını təşkil edir, eləcə də bu hərəkatın bəzi liderləri məhz saatçılardan çıxırdı.

Tarixi mənbələrdə Kropotkinin həmişə gərgin iş rejimində çalışdığı, müxtəlif elmi mətbuat orqanları üçün yazdığı, bildiyi çoxlu xarici dillərdən dövrün aylıq jurnalları üçün tərcümələr etdiyi qeyd olunur, lakin nəşr etdirdiyi fransızca qəzetlə yanaşı, vaxtının böyük hissəsini anarxist yığıncaqlarındakı tez-tez etdiyi çıxışlar alırdı. O, görkəmli natiq hesab olunurdu.

1877-ci ildə müəllif Pol Lui Mari Brus və Jan-Lui Pindi ilə birlikdə Beynəlxalq Fəhlə Assosiasiyasının Fransa Federasiyasının orqanı olan "L'Avant-garde" qəzetini təsis etmiş, bu mətbuat orqanı 1878-ci ilin aprel ayından etibarən "Kollektivist və anarxist orqan"a çevrilmişdir.

18 mart 1877-ci ildə, Fransa Kommunasının altıncı ildönümündə [[Yura Federasiyası]nın digər üzvləri ilə birlikdə Bern şəhərində keçirilən nümayişdə iştirak etmişdir. Sentyabr ayında İsveçrə Yurasının nümayəndəsi sifəti ilə Belçikada anarxistlərin iki konqresində, 6–8 sentyabr 1877-ci il tarixlərində Vervyedə, 9–15 sentyabr 1877-ci il tarixlərində isə Gentdə iştirak etmişdir. Burada Belçika polisi onu həbs etməyə cəhd göstərmişdir, lakin o, gizlənməyi və Londona çatmağı bacarmışdır. Oradan Kropotkin Parisə yola düşmüş və fransalı sosialistlər ilə görüşmüşdür.

1878-ci ilin yazında, Kommunanın növbəti ildönümündən sonra Parisdə bir sıra repressiyalar həyata keçirilmiş, bu səbəbdən Kropotkin təsadüfən həbsdən yayınaraq Fransanı tərk etmişdir. O, yenidən İsveçrəyə qayıdaraq Cenevrədə məskunlaşmışdır.

Kropotkin burada Tomskdan İsveçrəyə təhsil almağa gəlmiş ukraynalı yəhudi tələbə Sofiya Ananyeva-Rabinoviç ilə tanış olmuş və onlar 1878-ci ildə evlənmişdilər. Evlilikdən az sonra onlar Cenevrədən Klarana köçmüşdülər. Roman ölkələri Kropotkinin fəaliyyətinin əsas meydanına çevrilmişdir. O, əsas qüvvəsini fransız dilində aparılan təbliğat və təşviqata yönəltmişdir. 1879-cu ildə Kropotkin Cenevrədə iki həftədə bir nəşr olunan "Le Révolté" (Qiyamçı) inqilabi qəzetinin nəşrinə başlamışdır. Bu qəzetdə anarxo-kommunizmə dair şəxsi baxışlarını, yəni əmək məhsulunun görülən işə görə yox, ehtiyaca uyğun olaraq kommunal şəkildə bölüşdürülməsi ideyasını dərc etdirmişdir. İdeyanın yaradıcısı olmasa da, bu fəlsəfənin ən nüfuzlu müdafiəçisinə çevrilmişdir. Kropotkinin təşviqatı nəticəsində bu fəlsəfə 1880-ci ildə Yura proqramının tərkib hissəsi olmuşdur. "Le Révolté" qəzeti həmçinin 1880-ci ildə Kropotkinin ən tanınmış bukleti olan "Gənclərə müraciət" əsərini nəşr etmişdir.

1877-ci il Gent konqresindən əvvəl Kropotkin və Antiavtoritar İnternasionalın digər üzvləri La-Şo-de-Fonda görüşmüş və "inqilabi birliklərini" yenidən təşkil etmək barədə razılığa gəlmişdilər. Ceyms Gilyom, Ademar Şvitsgebel, Jan-Lui Pindi, Pol Lui Mari Brus]], Andrea Kosta, Vinyas, Moraqo, Kafyero və Malatesta kimi şəxslərin yer aldığı güman edilən bu kiçik qrupun məktublaşma katibi vəzifəsinə Kropotkin təyin olunmuşdur. Saxlanılmış bir neçə məktub istisna olmaqla, bu qrup və onun 1879–1881-ci illərdəki fəaliyyəti haqqında məlumatlar böyük ölçüdə itirilmişdir.

1880–1881-ci illərdə Belçika sosialistlərinin müraciətindən sonra Yohan Mostun inqilabi sosialistləri də daxil olmaqla bir neçə sosialist fraksiyasının London konqresində İnternasionallı yeni əsaslar üzərində yenidən qurmağa və ya davam etdirməyə çalışması ilə Kropotkin və bu qrup üçün yeni vəziyyət yaranmışdır. Antiavtoritar İnternasionalın bəzi anarxistləri İnternasionalın hələ də mövcud olduğunu hesab edərək bu ideyaya şübhə ilə yanaşmışlar. Tarixçi Karolin Kamın qeyd etdiyinə görə, Kropotkin də İnternasionalın əməl təbliğatına yönəlmiş gizli bir təşkilata çevrilməsi ideyasına nisbətən qarşı çıxmış, öz ideyalarından bəzilərini çatdırmaq üçün bu dövrdə "Qiyam ruhu" əsərini yazmışdır. Bu məsələdə o, həm ideyanın, həm də konqresin fəal tərəfdarı olan Malatesta ilə qarşı-qarşıya gəlmişdir.

Şəxsi şəhadətinə əsasən, Kropotkin yekunda iştirak etməyə razılıq vermiş və Yura federasiyası ilə Lion İnqilabi federasiyası adından cıxış etmişdir. Konqresin bir neçə bəndinə qarşı çıxsa da, onun qətnamələrinin lehinə səs vermək qərarına gəlmişdir. Ümumilikdə o, konqresdə mərkəzi rol oynamışdır. Tarixşünaslıq baxımından bu konqres Qara İnternasionalın yaranması kimi qiymətləndirilir.

Daha sonra o, İsveçrəyə qayıtmış, buradakı "Le Révolté" qəzetində redaktorluq fəaliyyətini bərpa etmiş və konqres haqqında hesabatlarını nəşr etdirmişdir. Bu hesabatlarda fransız və alman fraksiyaları ilə aralarında yaşanan münaqişələri qeyd etməmişdir. Kropotkin məqalələrində bütün fəhlələri yeni bərpa olunmuş Beynəlxalq Fəhlələr Assosiasiyasına qoşulmağa çağırmışdır. Həmin dövrdə Kropotkin "əməliyyatla təbliğat" konsepsiyasının tərəfdarı olmuşdur. O, 1880-ci il 25 dekabr tarixində nəşr olunan "Le Révolté" qəzetindəki yazısında şifahi, yazılı, xəncər, tüfəng və ya dinamitlə həyata keçirilən daimi üsyanı müdafiə edərək qanunilikdən kənar olan hər bir vasitənin qəbul olunduğunu bildirmişdir. "Le Révolté" qəzetində işıq üzü görən məqalə imzasız yayımlanmış, sözügedən sitat eyni zamanda Karlo Kafyeroya da aid edilmişdir.

Bir neçə gün sonra, 23 avqust 1881-ci ildə Federal Şuranın dekretinə əsasən, xüsusilə "Le Révolté" qəzetində yer alan və fəaliyyət yoluyla təbliğatı tərifləyən "Fəaliyyət" məqaləsi əsas gətirilərək İsveçrədən qovulmuşdur. Xüsusilə kəskin xarakter daşıyan bu məqalə tarixçilər arasında mübahisə mövzusudur. Bir tərəfdən Karolin Kam müəllifin Kropotkin ola bilməyəcəyini iddia edir, digər tərəfdən isə Martin A. Miller, Jan Metron (qismən) daxil olmaqla digər tarixçilər və Maks Nettlaunun şəxsən təsdiq etdiyi Kropotkinin öz əsərlərinin nəşri məqalənin müəllifinin məhz o olduğunu müdafiə edirlər. Uri Eyzensveyq də Kamın qiymətləndirməsi ilə razılaşmır.

1881-ci ildə Jorj Favonun müdaxilə etməsinə baxmayaraq, İsveçrə hökuməti Rusiya diplomatiyasının təzyiqi ilə ilə Qustav Adorun göstərişi nəticəsində Kropotkinə təhlükəli inqilabçı kimi ölkə hüdudlarını tərk etməyi əmr etmişdir. Londonda qısa müddət qaldıqdan sonra, o, beynəlxalq konqresdə zorakı əməllərin və fəaliyyət yoluyla təbliğatın lehinə çıxış etmişdir. Kropotkin Fransaya köçmüşdür.

Fransada

İsveçrədən qovulduqdan sonra Kropotkin həyat yoldaşının bu ölkədəki təhsilini başa vurması üçün Cenevrə yaxınlığındakı Tonon-le-Ben şəhərinə (Fransa) köçmüşdür. Fransada olduğu müddətdə müxtəlif bölgələrdə bir sıra anarxistlərlə, o cümlədən Vyana şəhərində Jak Zuyda və Oqüst Ebersoldun da daxil olduğu "Narazılar" qrupunun əsas üzvlərindən biri olan Pyer Martenlə görüşmüşdür. Onun Tonona köçməsi ilə paralel olaraq baş verən yeni siyasi hadisələr, xüsusən də 1878–1880-ci illərdə kommunarların əfvi və onların mühacirətdən, yaxud sürgündən qayıtması inqilabi, xüsusilə də anarxist dairələrə yeni bir təkan vermişdir.

Kropotkin məhkəmə prosesi zamanı. "Le Monde illustré" nəşrində.

1882-ci il ərzində Fransada, xüsusən də Lionda və ətraf bölgələrdə vəziyyət getdikcə gərginləşmişdir. Şəhərdə hökm sürən şiddətli aclığın daha da kəskinləşdirdiyi bu prosesdə Fransa dövləti ilə anarxistlər qarşıdurma mövqeyinə tərəf yönəlmişdilər. İlin birinci yarısında iki anarxist fəhlə öz rəhbərlərini güllələmiş və bu hadisə anarxist mətbuatında rəğbətlə qarşılanmışdır. Avqust ayında Cenevrədə keçirilən Qara İnternasionalın konqresi və ertəsi gün başlayan Monso-le-Min iğtişaşları ilə 1882-ci ilin yayında hadisələr daha da sürətlənmişdir. Lionun özündə bu iğtişaşlar və üsyanlar repression və həbs dalğaları ilə qarşılanmış, Lion İnqilabi Federasiyası "Qara dəstə"nin arxasında durmaqda ittiham olunmuşdur. Oktyabr ayında Fanni Madinyer və ən azı iki başqa anarxist bu repressiya dalğasının qisasını almaq üçün Assommuar partlayışını törətmiş, bu da öz növbəsində yeni və daha miqyaslı təqiblərə gətirib çıxarmışdır. Partlayışdan sonra həyata keçirilən həbslər və reydlər Fransa üzrə yüzlərlə anarxistə təsir göstərmişdir. Bu tədbirlər təqsirləndirilən şəxslərin günahını sübut etməyin çətin olduğu partlayışların özü ilə bağlı ittihamlara yox, İnternasionalı qadağan edən Düfor qanununun yenidən tətbiq edilməsinə əsaslanmışdır.

Kropotkin 1882-ci ilin dekabr ayının ortalarında məhkəmə prosesinə cəlb edilmişdir. O, "[...] məqsədi işin dayandırılmasına, mülkiyyət, ailə, vətən, din hüququnun ləğvinə təhrik etmək və beləliklə, ictimai sülhə qarşı hücum etmək olan beynəlxalq bir cəmiyyətlə əlaqəli olmaq və ya onunla əlaqəli hərəkət etmək"də ittiham olunurdu. həyat yoldaşının qardaşının məhz həmin gün evdə vəfat etdiyi çox çətin şəraitdə həbs olunmuşdur. Növbəti ay o, Qara İnternasionalla əlaqədə ittiham olunan anarxistləri bir araya gətirən "66-ların məhkəməsi" prosesində əsas təqsirləndirilənlərdən biri olmuşdur. Digər əsas təqsirləndirilənlər Tussen Borda, Jozef Bernar və Emil Qotye idi. Bu proses Fransa hakimiyyətinin Düfor qanunundan istifadə etməklə ölkədə anarxistlərin artımının qarşısını almaq cəhdi olmuşdur. Prokuror öz ittihamlarını sübut etmək üçün London konqresinə və Kropotkinin orada iştirakına istinad etmişdir. Özünü cəsarətlə və təmkinlə müdafiə etdiyi təsirli çıxışlarına baxmayaraq, tarixçi Martin A. Millerin qeyd etdiyinə görə, andlılar məhkəməsində keçirilmədiyi üçün bu proses ona məkumluqdan yayınmaq üçün az şans yaratmışdır. Kropotkin proses zamanı mübarizə yoldaşı Aleksandr Tresso tərəfindən oxunan anarxist bəyannaməsinin həmmüəlliflərindən biri olmuşdur. Yekunda o, Düfor qanunu ilə nəzərdə tutulmuş maksimal cəzaya (5 il azadlıqdan məhrumetmə) məkum edilmiş və apellyasiya şikayəti verməmək qərarına gəlmişdir. Rusiya imperiyası hökumətinin təzyiqi ilə Kropotkin həmin dövrdə artım mövcud olmayan "İnternasionala mənsubluq" ittihamı ilə beş illik həbs cəzasına və əlavə olaraq 10 illik ev həbsinə məkum olunmuşdur.

Fransa parlamentinin solçu deputatlarının etirazı, habelə Herbert Spenser, Viktor Hüqo, Kamil Flammarion, Alcernon Çarlz Suinbern və başqaları tərəfindən imzalanmış görkəmli ictimai xadimlərin petisiyası nəticə verməmişdir. 1883-cü ilin mart ayının ortalarında Kropotkin Lion prosesi üzrə digər 22 məhbusla birlikdə Klervo həbsxanasına köçürülmüş və burada elmi fəaliyyətini davam etdirmişdir. Ziyalıların və fransız qanunvericilərinin ictimai kampaniyası onun azadlığa buraxılmasını tələb etmişdir. O, həbsxanada olarkən Reklyu Kropotkinin "Le Révolté" qəzetindəki yazılarından ibarət və onun inqilab haqqında fikir mənbəyinə çevrilən "Bir qiyamçının sözləri" kitabını nəşr etdirmişdir.

Kropotkinin səhhəti sinqa və malyariya xəstəlikləri səbəbindən pisləşmişdi, lakin həbs müddəti ərzində onun qeydinə qalan həyat yoldaşının səyləri sayəsində saxlanma şəraiti tezliklə yaxşılaşmış və işləmək imkanı yaranmışdır. Klervoda Kropotkin ingilis dilində "Coğrafiya nə olmalıdır" məqaləsini yazmışdır (ilk dəfə 1885-ci ildə "The Nineteenth Century" ("On doqquzuncu əsr") jurnalında nəşr olunmuşdur). 1886-cı ilin yanvarının ortalarında solçu deputatların və bir sıra ictimai xadimlərin etirazları sayəsində Kropotkin azadlığa buraxılmışdır. Həbsxana təcrübəsindən o, "Rusiya və Fransa həbsxanalarında (1887) kitabından ilham almışdır. O, burada Fransa həbsxanalarında tətbiq olunan özəl podratçılara fayda verən əmək sistemini təsvir etmişdir. Kropotkin residivizmin yüksək nisbətinin, xüsusən də "insandakı cəmiyyətdə həyata daha yaxşı uyğunlaşan bütün keyfiyyətləri öldürdüyünə" görə həbsxana prinsipinin özündə olduğunu düşünürdü.

Birləşmiş Krallıqda

Kropotkin Avropanın digər ölkələrinə qısamüddətli səfərləri istisna olmaqla, 1917-ci ilə qədər İngiltərədə qalmış və Londonun Harrou rayonunda məskunlaşmışdır.

Kropotkin 1885-ci ildə "Le Révolté" jurnalında dərc olunmuş məqalələrin toplusu olan "Paroles d'un révolté" əsərini nəşr etmişdir. 1886-cı ilin sonlarında Şarlott Vilson ilə birlikdə Londonda ilk ingilis anarxist dövrü mətbuatı olan və otuz ilə yaxın müddətdə dəstəklədiyi "Freedom" adlı anarxist aylıq qəzetinin həmtəsisçisi olmuşdur. Növbəti il onun ilk və yeganə övladı Aleksandra Kropotkina anadan olmuşdur. Həmin illərdə o, "Rusiya və Fransa həbsxanalarında" və "Çörəyin fəthi" daxil olmaqla bir neçə kitab nəşr etdirmişdir. Onun Londondakı intellektual əhatəsinə Vilyam Morris və Vilyam Batler Yeyts, habelə rusəsilli dostları Sergey Stepnyak-Kravçinski və Nikolay Çaykovski daxil idi. Kropotkin "Geographical Journal" və "Nature" jurnalları ilə əməkdaşlıq etmişdir.

Kropotkin burada "Britannika Ensiklopediyası" ilə əməkdaşlığını davam etdirmiş, 1875–1911-ci illərdə bu ensiklopediya üçün Rusiyanın coğrafiyasına dair "Russia" (1908-ci il nəşri), "Cossacks" (1911-ci il nəşri) və digər məqalələri yazmışdır. Ən böyük dəyərə malik olanı isə böyük ölçüdə yesaul Kropotkinin şəxsi tədqiqat və kəşflərinə əsaslanan "Siberia" (1902-ci il nəşri) məqaləsidir. Knyaz Kropotkin "Çembers Ensiklopediyası" ilə də fəal əməkdaşlıq etmişdir. 1897-ci ildə Kropotkin Kanadaya səfər etmiş və Kanada ilə Sibirin geoloji qohumluğu fikrini irəli sürmüşdür. O, Kraliça Viktoriyanın himayəsi altında olduğu üçün Kral Britaniya Coğrafiya Cəmiyyətinin üzvü olmaqdan imtina etmişdir.

Londonda olduğu və sindikalist anarxizmə marağının artdığı dövrdə bu istiqamətləri dəstəkləyən çıxışlar etmək üçün Muxtariyyət klubuna gedib-gəlmişdir. O həmçinin, Almaniya anarxist hərəkatı daxilindəki münaqişə — Qardaşlar müharibəsi zamanı vacib rol oynamış, bu münaqişədə əvvəlcə nisbətən təmkinli, sonradan isə daha açıq şəkildə Jozef Poykertin fraksiyasını dəstəkləmişdir.

Bioqraflar Corc Vudkok və İvan Avakumoviçin qeyd etdiyinə görə, 1890-cı ildən sonra Kropotkin təbliğatçı obrazından daha çox elmi guşənşinə çevrilmişdir. O, sosial, etik və elmi məsələlərə yönəldikcə əsərlərindəki inqilabi ehtiras zəifləmişdir. O, Elmin İnkişafı üzrə Britaniya Assosiasiyasına qoşulmuşdur. "Freedom" qəzeti ilə əməkdaşlığı davam etdirmişdir, lakin artıq onun redaktoru olmamışdır.

Kropotkinin bir neçə kitabı jurnal məqalələri kimi başlanmışdır. Onun anarxo-kommunist sosial həyata dair yazıları "Le Révolté" qəzetinin fransız varisində dərc edilmiş, daha sonra təkmilləşdirilərək 1892-ci ildə "Çörəyin fəthi" kitabına çevrilmişdir. Mərkəzləşdirilmiş sənayeləşmə meyillərinə qarşı istehsalın və sənayenin mərkəzsizləşdirilməsinə dair yazıları 1899-cu ildə "Tarlalar, fabriklər və emalatxanalar" əsərində toplanmışdır. Darvinizmə qarşı heyvanlarda əməkdaşlıq instinktinə dair 1890-cı illər boyunca apardığı tədqiqatlar "Nineteenth Century" jurnalında məqalələr seriyasına, daha sonra isə geniş tərcümə olunan "Qarşılıqlı kömək. Təkamülün amili" kitabına çevrilmişdir. Çarlz Darvinin əsərinin əksi kimi nəzərdə tutulan kitabda növlərarası və ya növdaxili əməkdaşlıq nümunələri təqdim olunur. Darvinə bağlı olduğu halda, Kropotkin sonradan sosial darvinizm adlanan konsepsiyaya qarşı çıxmışdı.

Həmin dövrdə Kropotkin libertarian hərəkatın əsas nəzəriyyəçisi kimi qəbul olunmuş və "elmi anarxizm"in əsasını qoymaq istəmişdir. Anarxistləri fəhlə kütlələrindən getdikcə daha çox təcrid edən fəaliyyət yoluyla təbliğatın uğursuzluğu onu azlığın inqilabi zorakılığına dair mövqeyinə yenidən baxmağa məcbur etmişdir. Müəllif 1890-cı ildə "Le Révolté" qəzetində nəşr olunan yazısında əsrlərin tarixinə əsaslanan bir quruluşun bir neçə kiloqram partlayıcı ilə məhv edilə bilməyəcəyini qeyd etmişdir.

Bundan sonra o, yeni yaranmaqda olan inqilabi sindikalizmə üz tutmuş və inqilabın hər şeydən əvvəl xalq hərəkatı olduğunu vurğulamışdır. Müəllif kütləvi sindikalizmin yaradılmasını tövsiyə etmiş, 27 sentyabr 1890-cı ildə "La Révolte" qəzetində işıq üzü görən məqaləsində istismarçıların milyonlarla qızılına qarşı milyonlarla proletarı əhatə edən nəhəng birliklər yaratmağın, xalqla birlikdə olmağın zəruriliyini bildirmişdir.

1897-ci ildə Torontoda keçirilən elmi konqresdən sonra Kropotkin Kanadaya səyahət etmişdir. Buradakı təcrübəsi ona ölkəyə mühacirət etmək istəyən rus duxoborlarına məsləhət verməyə imkan yaratmışdır. O, 1899-cu ildə onların mühacirətini asanlaşdırmağa kömək etmişdir. Kropotkin ABŞ-yə gedərək Yohan Most, Emma Qoldman və Bencamin Takker ilə görüşmüşdür. Onilliyin sonuna yaxın amerikalı naşirlər onun "Bir inqilabçının xatirələri" və "Tarlalar, fabriklər və emalatxanalar" əsərlərini nəşr etmişdilər. 1901-ci ildə Louell İnstitutunun dəvəti ilə Rusiya ədəbiyyatı haqqında mühazirələr oxumaq üçün yenidən Birləşmiş Ştatlara səfər etmiş və bu mühazirələr sonradan nəşr olunmuşdur. O, "Böyük Fransa inqilabı" (1909-cu il), "Rusiyada terror" (1909-cu il) və "Müasir elm və anarxizm" (1913-cü il) əsərlərini nəşr etdirmişdir.literature that were later published. 1912-ci ildə Avropa, Amerika və Avstraliya anarxistləri Kropotkinin anadan olmasının 70 illik yubileyini təntənəli şəkildə qeyd etmişdilər.

1914-cü ildə, Birinci Dünya müharibəsinin başlanğıcında Kropotkin "Russkiye Vedomosti" qəzetinin səhifələrində Antanta tərəfdarı olan qətiyyətli mövqe nümayiş etdirmişdir. Müharibə başladıqdan dərhal sonra o, bir sıra anarxistlər və inqilabçı-sindikalistlərlə, əsasən "Temps Nouveaux" nəşrinin redaksiya heyətinin üzvləri və müəllifləri ilə birlikdə müharibədə "Dördlər ittifaqı" ölkələrini dəstəkləməyə çağıran "On altıların manifesti"ni imzalamışdır. O, bəyannaməni Jan Qrav ilə birlikdə həmmüəllif kimi tərtib etmişdir. Mətni başqaları ilə yanaşı Kristian Kornelissen, Şarl-Anj Lezan, Fransua Le Leve və ya Şarl Malato kimi xadimlər imzalamışdılar. Bu addımla onlar Müttəfiqlərin tərəfində yer alaraq Almaniyanın təcavüzünə qarşı açıq mövqe nümayiş etdirmişdilər. Yüzə yaxın digər anarxist xadim də bəyannaməyə öz dəstəyini ifadə etmişdir. Həmin bəyannamə mövcud vəziyyətin təhlilini Almaniyanın təcavüzkar tərəf olması və bu müharibədə onun qələbəsinin Avropada militarizm və avtoritarizmin zəfərini təcəssüm etdirəcəyi inamına əsaslandırırdı. Bu baxışa görə, Almaniya "dövlətçiliyin qalası" hesab olunurdu. 1789-cu il inqilabının və Kommunanın vətəni hesab oluman Fransa ilə müqayisədə Almaniyanın qələbəsi libertarian ideyaların inkişafına, eləcə də Avropada konfederativ və mərkəzsizləşdirilmiş cəmiyyətə doğru irəliləyişə mane olacaqdı.

Sonradan, 1881-ci və 1916-cı illərdə "Russkiye Vedomosti" qəzetində Kropotkinin müharibəyə dəstəyini ifadə etdiyi "Cari hadisələr haqqında məktublar" məqalələri dərc olunmağa başlamışdır. Rus anarxistlərinin Kropotkinin mövqeyi ilə bağlı sükut səddi onun 15 avqust 1917-ci ildə Dövlət Müşavirəsindəki çıxışından sonra yarılmışdır. O, mübahisələrə son qoymağa, müşavirənin "sol" və "sağ" cinahlarını birləşməyə çağırmış, vahid vətənin mövcudluğunu və həm solçuların, həm də sağçıların ehtiyac yarandıqda onun uğrunda sonadək mübarizə aparmalı olduğunu bildirmişdir.

Bu, onun müharibə əleyhinə olan anarxist hərəkatını parçalamış və onun "sosializm fədaisi" kimi nüfuzuna xələl gətirmişdir. Hərəkatda çoXluğu təşkil edən və aralarında Erriko Malatesta, Emma Qoldman, Aleksandr Berkman, Rudolf Rokker, Volin və Ferdinand Domela Niuvenhöysün də yer aldığı "antimilitarislər" müharibəni "kapitalist rejiminin və dövlətlərin mövcudluğunun qaçılmaz nəticəsi" kimi qiymətləndirərək bu mövqeyə qarşı çıxmışdılar. Bəziləri Kropotkini "hökumət anarxisti" adlandıraraq tənqid etmişdilər. Kropotkin illər sonra bu qərarının yanlış olduğunu bildirmişdir.

Rusiyaya qayıdış

Kropotkin Haparandadan keçəndə. 1917]-ci il.

Fevral inqilabından sonra 74 yaşlı Kropotkin Rusiyaya qayıtmışdır. O, 30 may 1917-ci ildə, saat 02:30-da Petroqradın Finlandiya vağzalına gəlmişdir. Burada onu hərbi nazir Aleksandr Kerenski və Fevral inqilabından sonra Petroqrad Fəhlə və Əsgər Deputatları Sovetinin deputatı olmuş köhnə dostu Nikolay Çaykovski gözləyirdi. Mətbuat yaşlı mühacirin gəlişini geniş şəkildə işıqlandırmışdır. Qayıtması münasibətilə Kropotkin hem fərdi şəxslərdən, həm də ictimai və dövlət təşkilatlarından təbriklər almışdır.

İyunun 17-də Semyonov polkunun əsgərlərinin salamlamasına cavab verən Kropotkin əvvəlki müdafiəçilik məqalələri və məktubları ruhunda onları "birinci olaraq, inqilabımızın bizə verdiklərini qorumaq, Almaniya və Avstriya imperatorlarının əziz azadlığımızı əlimizdən almasına imkan verməmək, ikinci olaraq isə hər kəsə zəhməti müqabilində rifah təmin edəcək, onların tam inkişafı və yeni ictimai həyatın qurulmasında şüurlu iştirakı üçün geniş imkanlar yaradacaq yeni həyat formalarının qurulmasına başlamağa" çağırmışdır.

Fevral inqilabından sonra yaranan komitələr, klublar və cəmiyyətlər P. A. Kropotkinin adından dəstək almağa çalışırdılar. İyunun 22-də əlil döyüşçülərdən ibarət könüllü dəstənin formalaşdırılması üzrə Komitə onu özünün fəxri üzvü seçmişdir.

Andlı Vəkillər Şurasının sədri Nikolay Karabçevskinin xatirələrinə görə, rusiyalı hərbi əsirlərə qarşı törədilmiş vəhşiliklərinin araşdırılması üzrə komissiyanın sədri kimi, onların ehtiyacları üçün xeyriyyə məqsədilə təşkil olunmuş bu cür konsert-mitinq tədbirlərində iki dəfə iştirak etmək imkanı olmuşdur. Onlardan birində Kropotkin də iştirak etmişdir. Karabçevski həmin tədbirə sədrlik etmiş və Mariinski teatrının salonunu doldurmuş tamaşaçıların gurultulu alqışları altında Kropotkini təqdim etmişdir. Kropotkinin nitqi müttəfiqlərin, xüsusilə də ingilislərin həmrəy ruh yüksəkliyinin tərifinə həsr olunmuşdu. Semyonovanın qeyd etdiyi kimi, xoşxasiyyətli və ahıl bir insanın nitqi çoxlarını sevindirmişdi, çünki bəzi insanlar əvvəllər "anarxist" anlayışını yalnız vəhşi görkəmlə əlaqələndirirdilər.

İyulun 3–4-də Petroqradda bolşeviklər tərəfindən təşkil olunmuş silahlı çıxış-nümayiş keçirilmişdir. 1917-ci ilin iyununda Sovetlərin 1-ci Ümum-Rusiya qurultayında seçilmiş Ümumrusiya İcraiyyə Komitəsi (ÜİK) paytaxtdakı hadisələri "bolşevik qəsdi" elan etmiş və Müvəqqəti Hökumətin "məhdudiyyətsiz səlahiyyətlərini və məhdudiyyətsiz hakimiyyətini" tanımışdır. İyul böhranı ikihakimiyyətliliyə son qoymuşdur. Yeni hökumətə Aleksandr Kerenski rəhbərlik etmişdir. Petroqrad fövqəladə vəziyyət rejimində elan olunmuşdur. Bolşeviklərin həbsi başlanmış, silahlı qiyamın təşkilində və Almaniyanın xeyrinə casusluqda ittiham olunan Vladimir Lenin gizlənməyi bacarmışdır. İyul böhranından sonra Kerenski Kropotkinə Müvəqqəti Hökumətin tərkibinə daxil olmağı təklif etmişdir. Kerenski barışmaz tərəfləri barışdırmaq üçün fövqəladə səylər göstərirdi. O, Kropotkini Müvəqqəti Hökumətə daxil olmağa inandırmağa çalışır, ona istənilən nazir postunu seçməyi təklif edirdi.

Kropotkin bu təklifdən imtina etmişdir. O, "başmaqçı peşəsini daha namuslu və faydalı" hesab etdiyini bildirmişdir. O həmçinin, Müvəqqəti Hökumət tərəfindən təklif olunan 10 min rubl məbləğində illik təqaüddən də imtina etmişdir. Kropotkin Fevral inqilabından və rus anarxistləri ilə — "hər şeyə icazə prinsipini əsas götürmüş kobud, arsız gənclərlə" görüşdən məyus olmuşdur, lakin ümumilikdə o, Müvəqqəti Hökuməti dəstəkləyirdi.

Kropotkin 1917-ci ildə.

1917-ci ilin avqustunun ortalarında Kropotkin Müvəqqəti Hökumətin rəhbəri Kerenskinin təşəbbüsü ilə Müvəqqəti Hökumətin mövqelərini möhkəmləndirmək üçün çağırılmış Dövlət Müşavirəsində iştirak etmişdir. Müşavirə Moskvada, Böyük Teatrdakı 12 (25) – 15 (28) avqust 1917-ci il tarixlərində keçirilmişdir. Müşavirənin işinə "azadlıq hərəkatının" xadimləri, P. A. Kropotkin, Yekaterina Breşko-Breşkovskaya, German Lopatin, Georgi Plexanov və Nikolay Morozov cəlb olunmuşdular. Kropotkin dinc, təkamül yolu ilə inkişafın tərəfdarı kimi çıxış etmişdir. O, inqilab naminə herkesi səmimi-qəlbdən sinfi sülhə çağırır, "bütün rus xalqını" müharibəni "qələbəyə qədər" davam etdirməyə səsləyirdi. Kropotkinin Dövlət Müşavirəsindəki iştirakını Pyotr Alekseyeviçə böyük hörmətlə yanaşan və onu anarxizmin sütunlarından biri hesab edən ukraynalı anarxo-kommunist Nestor Maxno pisləmişdir.

Oktyabrın 16-da "Narodnoye delo" mədəni-maarif cəmiyyəti Vladimir Korolenko, Fyodor Şalyapin, İvan Bunin və Nikolay Çaykovski ilə yanaşı, Kropotkini də təsisçi üzvlər sırasına dəvət etmişdir. Kropotkin Moskvada yaşamış və Oktyabr inqilabına şahid olmuşdur. İnqilabdan iki gün əvvəl anarxist Aleksandr Atabekyan "P. A. Kropotkinə açıq məktub" dərc etdirərək onu zəhmətkeşləri həm kəskin sinfi mübarizədən, həm də "küçə bolşevizmindən" qorumalı olan anarxik sosial inqilaba rəhbərlik etməyə çağırmışdır.

Moskva silahlı üsyanı oktyabrın 25-də (noyabrın 7-də) başlamış və yalnız noyabrın əvvəlində bolşeviklər şəhəri ələ keçirə bilmişdilər. Kropotkin həmin vaxt Bolşaya Nikitskaya küçəsində yaşayırdı və inqilabi hadisələrin canlı şahidi olmuşdur.

Oktyabr inqilabından sonra o, Rusiyada vətəndaş müharibəsində bolşeviklərin tərəfini tutaraq onlara tənqidi dəstək verən rus anarxistləri arasında yer almışdır. 1918-ci ildə o, Vladimir Bonç-Bruyeviçin vasitəçiliyi ilə Leninlə görüşmüş və onların söhbəti səmimi mühitdə keçmişdir.

Buna baxmayaraq, Kropotkin Oktyabr inqilabına birmənalı yanaşmamışdır. O, burjuaziyanın devrilməsi faktının özünü və sovetlər formasında hakimiyyətin formal bərqərar olunmasını alqışlamış, lakin yeni hakimiyyətin mərkəzdə toplanması meyilinin kəskinləşməsi fonunda bu hakimiyyətə yiyələnən partiyanın onu heç kimlə bölüşmək istəməyəcəyindən, ən əsası isə xalqa vermək istəməyəcəyindən əsaslı şəkildə ehtiyat edirdi. Onun fikrinə görə, inqilab ümumxalq, ümumsinfi bir işə çevrilməli idi. 1919-cu ildə Ukraynada Nestor Maxnonun rəhbərliyi ilə baş verən üsyan zamanı kəndlilər və fəhlələr sənaye məhsulları ilə kənd təsərrüfatı məhsulları arasında kütləvi mübadilə sistemini təşkil edərkən "Çörəyin fəthi" əsərində irəli sürülən prinsiplərin əməli tətbiqini tələb etmişdilər.

N. İ. Maxnonun xatirələrinə görə, 1918-ci ildə o, müəllimi hesab etdiyi Kropotkinlə görüşmüşdür. Maxno Kropotkindən Ukrayna kəndliləri arasında inqilabi fəaliyyətlə bağlı məsləhət almaq istəmiş, lakin Kropotkin qəti şəkildə məsləhət verməkdən imtina edərək bu məsələnin böyük risklə bağlı olduğunu və onu yalnız Maxnonun özünün həll edə biləcəyini bildirmişdir. Bəzi məlumatlara görə, 1921-ci ilə, yəni Pyotr Kropotkinin vəfat etdiyi və Nestor Maxnonun Rumıniyaya getdiyi ilədək Kropotkinin ailəsinin maddi təminatını məhz Maxno həyata keçirmişdir.

"Qırmızı terror"un ən qızğın dövründə Kropotkin Leninə məktub yazaraq onunla görüşməyi xahiş etmişdir. O, Böyük Fransa inqilabının təcrübəsinə istinad edərək "qırmızı terror"un və ÇK-nın qeyri-məhdud hakimiyyətinin dağıdıcı nəticələrə səbəb ola biləcəyi barədə xəbərdarlıq etmişdir. Kropotkinin fikrinə görə, rus xalqının böyük yaradıcı və qurucu potensialı olmuşdur. Müharibə və inqilabın yaratdığı dəhşətli dağıntılar şəraitində bu qüvvələr həyatın yeni, sosialist prinsiplər əsasında qurulmasına yenicə başlamışdı, lakin terror nəticəsində polis təhqiqatına həvalə edilmiş vəzifələr həmin quruculuq prosesini iflic edən, dağıdıcı fəaliyyətə başlamış və bununla da quruculuq işinə tamamilə yararsız şəxsləri ön plana çıxarmışdı. Kropotkin hesab edirdi ki, polis yeni həyatın qurucusu ola bilməz, halbuki həmin dövrdə polis hər bir şəhər və kənddə dövlət hakimiyyətini təmsil edən əsas qüvvəyə çevrilirdi. O, bunun Rusiyanı hara apardığını sual edərək nəticənin "ən zərərli irticaya" gətirib çıxaracağını bildirmişdir.

Dmitrovda

Kropotkinin dəfn mərasimi. Tabutun yanında Emma Qoldman, Aleksandr Berkman, Qriqori Petroviç Maksimov, Aron Baron dayanırlar.

Bolşeviklər Kropotkinə Kremldə mənzil və Kreml payı təklif etmişdilər. Xalq maarif komissarı Anatoli Lunaçarski onun həyat yoldaşı Sofiya Qriqoryevnaya məktub yazaraq, dövlət hakimiyyətindən gələn köməyi rədd etməməsi üçün Kropotkinə təsir göstərməsini xahiş etmişdir, lakin Kropotkin bu köməkdən qətiyyətlə imtina etmişdir. Məskunlaşdığı "keçmiş burjuaların" evləri müsadirə edildiyinə görə Kropotkin üç dəfə mənzilini dəyişməli olmuşdur. 1881-ci ilin iyulunda Kropotkin həyat yoldaşı ilə birlikdə Xalq Komissarları Şurasının sədri V. İ. Ulyanov-Lenin tərəfindən imzalanmış "mühafizə" vəsiqəsi alaraq Moskva ətrafındakı Dmitrov şəhərində məskunlaşmışdır.

1919-cu ildə Emma Qoldman Kropotkini ziyarət etmişdir. Kropotkin Moskvada Leninlə görüşmüş və dövrün siyasi məsələlərini müzakirə etmək üçün onunla məktublaşmışdır. O, fəhlə kooperativlərini müdafiə etmiş, bolşeviklərin girov götürmə siyasətinə və hakimiyyətin mərkəzləşdirilməsinə karşı çıxış etmiş, eyni zamanda qərbli yoldaşlarını öz hökumətlərinin Rusiyaya hərbi müdaxilələrini dayandırmağa səsləmişdir. Kropotkinin Rusiya inqilabına təsiri yekunda az olmuşdur, lakin həyatının son dörd ilində Rusiyadakı siyasi və anarxist məhbuslar, habelə müdaxilə əleyhinə olan Rusiya inqilabı naminə apardığı təbliğat işləri Birinci Dünya müharibəsində Qərb dövlətlərini dəstəkləməsi səbəbindən itirdiyi nüfuzun bir hissəsini bərpa etmişdir.

Lev Tolstoyun dostu, keçmiş qəza zadəganlar rəhbəri qraf Mixail Olsufyev keçmiş Dvoryanskaya, sonradan Sovetskaya (hazırda Kroptkinskaya) küçəsindəki boş qalmış evi rəmzi məbləğə ona satmışdır. Çətin həyat şəraitinə baxmayaraq, Kropotkin fəal ictimai fəaliyyətini davam etdirmiş, Dmitrov Kooperativlər İttifaqı ilə sıx əməkdaşlıq etmiş, yeni kitabı — "Etika" üzərində işi davam etdirmişdir. Sergey Markovun "Kropotkin Dmitrovda. 1919-cu il" şeiri "anarxistlər knyazı"nın həyatının Dmitrov dövrünə həsr olunmuşdur.

1921-ci ilin əvvəlində Kropotkin pnevmaniya xəstəliyinə kəskin şəkildə tutulmuşdur. Lenin təcili olaraq xalq səhiyyə komissarı Nikolay Semaşko və Vladimir Bonç-Bruyeviçin rəhbərliyi ilə ən yaxşı həkimlər qrupunu Dmitrova göndərmişdir.

1921-ci il fevralın 8-də P. A. Kropotkin 78 yaşında "səhər saat 03:10-da sakintəhər vəfat etmişdir". Fevralın 9-da mərkəzi qəzetlər ilk səhifələrində Moskva Fəhlə, Kəndli və Qırmızı Ordu Deputatları Soveti Rəyasət Heyətinin "inqilabi Rusiyanın mütləqiyyətə və burjuaziya hakimiyyətinə qarşı yaşlı, təcrübəli mübarizinin" ölümü barədə matəm elanını dərc etmişdilər. Ailəsi dövlət səviyyəli dəfn mərasimi təklifini rədd etmişdir. Bunun əvəzinə, anarxist fəallardan ibarət bir komissiya, o cümlədən onun şəxsi katibi Nikolay Lebedov dəfn mərasimini təşkil etmişdir.

Fevralın 10-da Dmitrova xüsusi matəm qatarı gəlmiş, cənazə yerləşdirilən tabut Moskvaya gətirilərək Böyük Dmitrovka küçəsində yerləşən İttifaqlar Evinin Sütunlu zalında (Moskva Zadəganlar Məclisinin keçmiş binası) vida üçün qoyulmuşdur. Bu, çoxillik sovet ənənəsinin əsasını qoymuşdur. Kropotkinlə vida mərasimi iki gün davam etmiş — Moskva zavodları, fabrik və idarələrindən yüzlərlə nümayəndə heyəti, minlərlə sadə insan gəlmişdir. Tabutun yanında fəxri qarovulda anarxistlər, o cümlədən öz rəhbərləri hesab etdikləri şəxsin dəfn mərasimi üçün şərəf sözü ilə həbsxanadan buraxılmış məhbuslar durmuşdular. Fevralın 13-də P. A. Kropotkinin Novodeviçye qəbiristanlığında dəfn mərasimi keçirilmişdir.

Kropotkinin Moskvadakı dəfn mərasimi ilə bolşeviklər zəifləmiş rus anarxist hərəkatına öz fiqurlarını yad etmək üçün rəsmi və təmkinli bir fürsət vermişdilər. 20 min nəfərin iştirak etdiyi bu yürüş Rusiyada dövrün son böyük anarxist nümayişi idi, çünki hərəkat və Kropotkinin yazıları həmin ilin sonlarında tamamilə yatırılmışdır.

Fəlsəfəsi

Anarxizmin ilk nəzəri əsasları bir neçə il əvvəl Şarl Furye, Pyer-Jozef Prudon, Ceyms Giyom və Mixail Bakunin tərəfindən işlənib hazırlanmışdır. Bu nəzəriyyələr ümumiləşdirilmiş şəkildə fəhlə cəmiyyətləri tərəfindən idarə olunan istehsal vasitələrinin kollektivləşdirilməsini, hər kəsin gördüyü işə uyğun əməkhaqqı almasını, dinə qarşı düşmənçilik mövqeyini, eləcə də dövlət və hökumətin özünüidarəetmə və konfederativliklə (federalizmlə) əvəzlənməsini təsdiqləyir.

Kropotkinin əsərlərinin mərkəzi mövzusu qarşılıqlı yardım, azad razılaşma və əməkdaşlıq prinsipləri əsasında təşkil olunmuş istehsalçı və istehlakçı qruplarının azad konfederasiyası ilə əvəzlənən hər cür hökumət formasının ləğv edilməsinə aiddir. Müəllif "fərdiləşmə" konsepsiyasını qarşı qoyduğu "burjua fərdiyyətçiliyinə" qarşı çıxaraq, anarxist fərdiyyətçiliyindən fərqli şəkildə iqtisadiyyatın kollektivləşdirilməsini kiçik, özünütəminedən kommunaların yaradılması ətrafında strukturlaşdırmışdır.

Onun sosial əməkdaşlıq haqqında düşüncəsi sosial darvinizmin əks-simmetrik görüntüsü olan naturalist şərhə ("Qarşılıqlı yardım Təkamülün amili", 1902) əsaslandığı halda, kiçik kommunaların yaradılmasına olan inamı texniki tərəqqiyə, xüsusən də elektrik enerjisinin gəlişinə bəslənən ümidlə üst-üstə düşürdü ("Tarlalar, fabriklər və emalatxanalar", 1910). Bu tezislər 1970-ci illərdə Mürrey Bukçin tərəfindən yenidən mənimsənilmişdir.

Kropotkin çoxsaylı əsərlərin, eyni zamanda "Le Révolté" və ya "Les Temps nouveaux" kimi qəzetlərdə yayımlanan məqalələrin müəllifidir. O, həmçinin daha geniş xalq kütlələrinə çatmaq imkanı verən müxtəlif mövzularda bir neçə on səhifəlik kiçik broşürlər nəşr etdirmişdir.

Kapitalizmin tənqidi

Kropotkin feodalizm və kapitalizmin iqtisadi sistemlərinin yanlış hesab etdiyi cəhətlərini tənqid etmişdir. O, bu sistemlərin yoxsulluq və süni qıtlıq yaratdığını, həmçinin imtiyazları təşviq etdiyini bildirmişdir. Alternativ olaraq, qarşılıqlı yardım və könüllü əməkdaşlığa əsaslanan daha demərkəzləşdirilmiş iqtisadi sistem təklif etmişdir. Müəllif bu cür təşkilatlanma meyllərinin həm təkamüldə, həm də insan cəmiyyətində artıq mövcud olduğunu müdafiə etmişdir.

Kropotkin kapitalizmin marksist tənqidi ilə, o cümlədən əməyin dəyər nəzəriyyəsi ilə qismən razılaşmamış, yerinə yetirilən işlə əmtəələrin dəyəri arasında zəruri bir əlaqənin olmadığını hesab etmişdir. Onun muzdlu əmək təsisatına hücumu təkcə əməkdən artıq dəyərin mənimsənilməsinə yox, daha çox işəgötürənlərin işçilər üzərində bərqərar etdiyi hakimiyyətə əsaslanmışdır. Kropotkin bu hakimiyyətin dövlətin istehsal vasitələrinin xüsusi mülkiyyətini qoruması sayəsində mümkün olduğunu iddia etmişdir. Bununla belə, Kropotkin artıq dəyər imkanının özünü də bir problem kimi görmüş və müəyyən bir sənaye sahəsinin işçiləri həmin artıq dəyəri ümumi rifah üçün yenidən bölüşdürmək əvəzinə özlərinə saxlayacaqları təqdirdə, cəmiyyətin yenə də ədalətsiz olacağını vurğulamışdır.

Dövlət sosializminin tənqidi

Kropotkin kommunist cəmiyyətinin yalnız sosial inqilab vasitəsilə bərqərar ola biləcəyinə inanmış və bunu xalqın bütün ictimai sərvətə yiyələnməsi, habelə bəşəriyyətin inkişafına uzun müddət mane olan bütün qüvvələrin ləğv edilməsi kimi təsvir etmişdir, lakin o, marksizm və blankizm tərəfindən təklif olunanlar kimi dövlət hakimiyyətinin saxlanılmasını nəzərdə tutan inqilabi üsulları tənqid etmiş, hər hansı mərkəzi hakimiyyətin sosial inqilabın tələb etdiyi köklü dəyişikliklərlə bir araya sığmadığını müdafiə etmişdir. Kropotkin dövlət mexanizmlərinin bir sinfin digər sinif üzərindəki hakimiyyətini qoruyub saxlamaq prinsipinə dərin köklərlə bağlı olduğunu, bu səbəbdən fəhlə sinfinin emansipasiyası üçün istifadə edilə bilməyəcəyini bildirmişdir. Bunun əvəzinə o, həm xüsusi mülkiyyətin, həm də dövlətin eyni vaxtda ləğv edilməsinin vacibliyini vurğulamışdır.

Müəllif sosial inqilabın nəticəsində baş verəcək iqtisadi dəyişikliyin son dərəcə nəhəng və dərin olacağını, bu gün mülkiyyət və mübadiləyə əsaslanan bütün münasibətləri köklü şəkildə dəyişdirəcəyini qeyd etmişdir. Bu baxımdan, gələcəyin cəmiyyətində meydana gəlməli olan müxtəlif sosial formaları hər hansı bir fərdin əvvəlcədən müəyyənləşdirməsinin qeyri-mümkünlüyü diqqətə çatdırılmışdır. Kropotkinə görə, bu prosesə kənardan müdaxilə edən hər bir hakimiyyət həyata keçirilməli olan təbii əməyə yalnız maneə və buxov olacaq, eyni zamanda nifaq və ədavət mənbəyinə çevriləcəkdir.

Kropotkin inqilabdan sonrakı hər hansı bir hökumətin müxtəlif təbəqələrdən ibarət əhalini təşkilatlandırmaq üçün yerli biliklərdən məhrum olacağını hesab etmişdir. Müəllif iddia etmişdir ki, onların cəmiyyət baxışı şəxsi intiqam, xudbinlik və ya məhdud ideallarla hüdudlanacaqdır. Nizam-intizamı təmin etmək, hakimiyyəti qorumaq və istehsalı təşkil etmək üçün dövlət növbəti inqilabi hərəkatları yatırtmaq və fəhlələrə nəzarət etmək məqsədilə zorakılıq və məcburiyyət vasitələrinə əl atmalı olacaqdır. Fəhlələrin özlərini təşkilatlandırmaq üçün dövlət bürokratiyasından asılı vəziyyətə düşməsi isə onların özünüidarəetmə təşəbbüslərinin inkişafına mane olacaqdır. Bu vəziyyət siniflərin yenidən formalaşmasına, məzlum fəhlə qüvvəsinin yaranmasına və yekun olaraq yeni bir inqilaba gətirib çıxaracaqdır. Bu səbəbdən Kropotkin dövlətin saxlanılmasının hər bir həqiqi sosial inqilabı iflic edəcəyini qeyd etmiş, "inqilabi hökumət" ideyasının ziddiyyətli bir məfhum olduğunu müdafiə etmişdir.

İnqilab və hökumət anlayışlarının bir-biri ilə uzlaşmadığını bildirən müəllif, hökumətin diktatura, monarxiya və ya parlament kimi adlandırılmasından asılı olmayaraq, bu iki anlayışdan birinin digərini məhv etməli olduğunu vurğulamışdır. O, azad xalq təşəbbüsü olmadan davamlı heç bir şeyin yaradıla bilməyəcəyini və hər bir hökumətin bu təşəbbüsü məhv etməyə meyilli olduğunu nəzərə çatdırmışdır. Kropotkin hətta ən yaxşı niyyətli diktatorun belə bütün inqilabi hərəkatın süqutuna yol açacağını qeyd etmişdir.

Mərkəzləşdirilmiş yanaşma əvəzinə Kropotkin demərkəzləşdirilmiş təşkilatlanmanın zəruriliyini önə çəkmişdir. O, dövlətin ləğv edilməsinin avtoritar nəzarət üsullarına əl atmadan əks-inqilabı zərərsizləşdirəcəyinə inanmışdır. Müəllifin fikrinə görə, qələbə qazanmaq üçün giyotinlərdən daha üstün bir şey, yəni düşmənlərin idarəetmə alətlərini sıradan çıxaran geniş inqilabi ideya tələb olunur. O, bunun yalnız təfəkkür cəsarəti, aydın və əhatəli məqsədlər, hakimiyyətin inkarı fonunda xalqdan doğan qurucu qüvvə və yenidənqurma işində ümumi təşəbbüskarlıq sayəsində mümkün olduğunu müdafiə etmişdir. Bundan əlavə, Kropotkin həmin dövrdə marksistlər arasında məşhur olan dialektik sosial texnologiya metodunu mövhumat kimi qiymətləndirmişdir.

Kropotkin bu tənqidi baxışını Oktyabr inqilabından sonra bolşeviklərin hakimiyyətinə də tətbiq etmişdir. O, öz fikirlərini 1919-cu ildə Qərbi Avropa fəhlələrinə ünvanladığı məktubda ümumiləşdirərək inqilab imkanlarını dəstəkləmiş, lakin Rusiyadakı mərkəzləşdirilmiş nəzarətin prosesi uğursuzluğa məhkum etdiyi barədə xəbərdarlıq etmişdir. Kropotkin 1920-ci ildə Vladimir Leninə yazdığı məktubda bürokratik təşkilatlanmanın nəticəsi kimi qiymətləndirdiyi ağır şəraitdən bəhs etmiş və onu yerli, demərkəzləşdirilmiş təsisatların fəaliyyətinə şərait yaratmağa çağırmışdır. Həmin ilin sonlarında edam qərarlarının elan edilməsindən sonra Kropotkin Leninə növbəti məktubunu göndərərək tətbiq olunan terror siyasətini kəskin tənqid etmiş və bunu lüzumsuz dağıdıcı addım kimi qiymətləndirmişdir.

Libertarian kommunizm

Kropotkin kommunist iqtisadi təşkilatlanmanın tam azadlıq və məcburi hakimiyyətin yoxluğu ilə müşayiət olunduğu libertarian kommunizmin həqiqi banisidir. Onun təfəkkürü Lui Blan tərəfindən irəli sürülmüş "Hər kəsdən bacarığına görə, hər kəsə ehtiyacına görə" prinsipinə əsaslanır. Bundan əlavə, o, muzdlu əməyin və pulun ləğv edilməsini, onların ehtiyaca görə sərbəst istifadə (bölüşdürmə) ilə əvəzlənməsini müdafiə edir.

Kommunist cəmiyyətində Kropotkin tələbatdan asılı olaraq planlı istehsalı təşkil edir. O, istehlak məsələsini "Bol olan şeylərdən sərbəst istifadə, nadir olan şeylər üçün simplifies rasionallaşdırma" formulu ilə həll etməyi təklif edir. Hər bir müstəqil kommunanın prioritet məqsədi həyatı xoş etmək, ən ibtidaisindən ən incəsinə qədər ehtiyacları ödəmək üçün özünütəminetmə və bolluq olmalıdır.

1892-ci ildə nəşr olunan "Çörəyin fəthi" kitabı Kropotkinin libertarian düşüncənin praktiki tətbiqinə ən çox təsir göstərmiş əsəridir. Alternativ cəmiyyətin təsviri ilə yanaşı, o, dövlətin qeyri-qanuniliyini və lüzumsuzluğunu sübut etməyə çalışır ("Dövlət", 1906). Kropotkin kommunaların və onların federasiyasının vacibliyini vurğulamaqla fikrini davam etdirir ("Dövlət və onun tarixi rolu", 1906; "Kommuna", "Birlik vasitəsi kimi federasiya").

Mutualizmə və fəhlə kooperativizminə qarşı çıxaraq, muzdlu əmək sisteminin ləğv edilməsini təklif edir ("Çörəyin fəthi / Kollektivist muzdlu əmək", 1892; "Muzdlu əmək", 1889).

Müəllif "ədalət" anlayışının nisbiliyini ("Ədalət adlandırılan qisas təşkilatı", 1901), eləcə də Fransa və Rusiyada bir neçə il keçirdiyi həbsxana sistemini və məbsədləri tənqid edir ("Həbsxanaları yaxşılaşdırmaq mümkün deyil", 1887; "Həbsxanalar", 1888; "Rusiya və Fransa həbsxanalarında", 1886).

Kropotkinin libertarian kommunizmini Prudonun mütualist və Bakuninin kollektivist tezisləri ilə qarşılaşdırmaq mümkündür. "Üsyan ruhu" əsərində Kropotkin bir xalqı ümumi narazılıq vəziyyətindən üsyan vəziyyətinə necə keçirmək, özünün "sosial inqilab" adlandırdığı prosesi necə alovlandırmaq barədə düşünür. Tarixi baxış aşkar səbəblərdən (yoxsulluq, mövcud siyasi rejimin rədd edilməsi) əmələ gələn qətiyyətli bir qiyam təsəvvürü yaratsa da, ümumi təkan azlığın qeyri-müəyyən bir hərəkəti ilə başlayır. O, bu hərəkətin müəlliflərini "itirilmiş keşikçilər" adlandırır.

Əməkdaşlıq və rəqabət

1902-ci ildə Kropotkin heyvanların və insanların sağ qalmasına dair alternativ baxış təqdim edən "Qarşılıqlı yardım. Təkamülün bir amili" adlı kitabını nəşr etdirmişdir. Həmin dövrdə Frensis Qalton kimi sosial darvinizm tərəfdarları şəxslərarası rəqabət və təbii iyerarxiya nəzəriyyəsini irəli sürürdülər, lakin Kropotkin Çarlz Darvin anlamında rəqabət əvəzinə əməkdaşlığa verilən təkamül üstünlüyünün insan da daxil olmaqla növlərin uğur qazanmasını təmin etdiyini müdafiə etmişdir.

Əsərin son fəslində müəllif heyvanlar aləmində növlərin böyük əksəriyyətinin cəmiyyət halında yaşadığını və yaşamaq uğrunda mübarizədə, yəni darvinist mənada yalnız yaşayış vasitələri uğrunda yox, eləcə də əlverişsiz təbii şəraitə qarşı mübarizədə birləşməyi ən yaxşı vasitə hesab etdiklərini bildirmişdir. Kropotkinin fikrinə görə, fərdi mübarizənin minimuma endirildiyi və qarşılıqlı yardım təcrübəsinin en yüksək səviyyəyə çatdığı növ nümunələri həmişə ən çoxsaylı, ən firavan və gələcək tərəqqiyə ən açıq olanlardır. Əldə edilən qarşılıqlı mühafizə, qocalığa çatmaq və təcrübə toplamaq imkanı, yüksək intellektual inkişaf və ictimai vərdişlərin artması növün qorunmasını, yayılmasını və növbəti tərəqqisini təmin edir. Əksinə, ictimailəşməyən növ nümunələri isə məhvə məhkumdur.

Geniş yayılmış yanlış qənaətin əksinə olaraq, Kropotkin təbiətdə canlılar arasında xudbinliyin və ya rəqabətli mübarizənin, yəni "qarşılıqlı mübarizə"nin mövcudluğunu inkar etməmişdir. O, eyni növün fərdləri arasında əməkdaşlığı və ictimailəşməni sağ qalmaq üçün ən yaxşı vasitə kimi görmüşdür.

Bioloq Stiven Cey Quld Kropotkinin baxışlarının müasir bioloji anlayışlarla üst-üstə düşdüyünü müdafiə etmişdir. O, Kropotkinin müşahidələri ilə razılaşaraq qeyd etmişdir ki, müəllif rəqabətli mübarizə konsepsiyasını inkar etməsə də, bu çərçivədə əməkdaşlıq əlaqələrinin tez-tez gözəldən qaçırıldığını vurğulamışdır. Quld həmçinin bildirmişdir ki, əgər əməkdaşlıq fərdin sağ kalmaq şansını artırırsa, onun təbii seçmə tərəfindən istisna edilməsi üçün heç bir əsas yoxdur, əksinə, təşviq olunmalıdır.

Kropotkin insanlarda rəqabət meyllərinin varlığını inkar etməmiş, lakin bunları bəşər tarixinin hərəkətverici qüvvəsi hesab etməmişdir. O, münaqişəyə can atmağın yalnız ədalətsizliyi, eləcə də insan yaradıcılığını boğan və onun əməkdaşlığa olan təbii meylinə mane olan dövlət və ya Rusiya Pravoslav Kilsəsi kimi avtoritar təsisatları məhv etmək cəhdlərində ictimai baxımdan faydalı olduğunu hesab etmişdir.

Kropotkin qarşılıqlı təşkilatlanmadan doğan faydaların insanları qarşılıqlı çəkişmələrdən daha çox həvəsləndirdiyini iddia etmişdir. Onun ümidi uzunmüddətli perspektivdə qarşılıqlı təşkilatlanmanın fərdləri istehsala yönəldəcəyi idi. Anarxo-primitivistlər və anarxo-kommunistlər hədiyyə iqtisadiyyatının yoxsulluq dövrəsini qıra biləcəyinə inanırlar. Onlar səfər etdiyi ovçu-yığıcı qrupların qarşılıqlı yardım tətbiq etdiyinə inanan Kropotkinin mülahizələrinə əsaslanırlar.

Qarşılıqlı yardım

"Çörəyin fəthi"nin fransızca nəşri.

Kropotkinin təfəkkürü üç əsas istiqamət ətrafında formalaşır. O, ilk növbədə, libertarian cəmiyyətdə istehsal və istehlak necə təşkil olunmalıdır sualı əsasında çıxış edir. İstehsal vasitələrinin və əldə olunan nemətlərin müsadirəsi, sonra isə kollektivləşdirilməsi, eləcə də iqtisadiyyatın səmərələşdirilməsi və özünütəminedən kommunaların yaradılması vasitəsilə (kommuna şəhərlər və kəndlər arasındaki fərqləri aradan qaldırır, sənaye mərkəzsizləşməsini təmin edir). Bundan əlavə, kapitalizmdən fərqli olaraq, o, fərdi maksimum mənfəət prinsipini rədd edərək, daha ədalətli və bərabərlikçi olan "hər kəsə ehtiyacına görə" prinsipini önə çəkir ki, bu da qarşılıqlı yardıma (ikinci istiqamət) əsaslanır.

Qarşılıqlı yardım rəqabətə əsaslanan sosial darvinizmə birbaşa qarşı çıxmaq deməkdir. Kropotkin əməkdaşlıq və qarşılıqlı köməyin "insan təbiəti"ndə ümumi və vacib təcrübələr olduğunu iddia edir. Əgər tamahkarlıq ucbatından həmrəylikdən imtina edilərsə, bu zaman sosial iyerarxiyalaşmaya və despotizmə sürüklənmə baş verir. Mənəvi və etik anlayış baxımından, onun fikrinə görə, yalnız azadlıq, həmrəylik və ədalətə əsaslanan mənəviyyat insan təbiətinin bir hissəsi olan dağıdıcı instinktləri üstələməyə qadirdir. Bu məqsədlə elm fövqəltəbii və ya iqtisadi prinsiplərə deyil, etik əsaslara uyğunlaşmalıdır. Sosial strukturların araşdırılması azad cəmiyyətin inkişafının əsası olan insan ehtiyaclarını dərk etməyin açarıdır.

Reno Qarsiyanın "İnsan təbiəti və anarxiya" adlı doktorluq dissertasiyasında bildirdiyinə görə, Kropotkinin istifadə etdiyi "insan təbiəti" anlayışı cəmiyyətin köklü dəyişməsi yollarını cızmaq istəyən hər bir mühakimə üçün çıxılmaz vəziyyət yaratmaqdan uzaq olaraq, bu istiqamətdə fəaliyyət göstərmək üçün çoxlu alətlər təqdim edir. Həm coğrafiyaçı, həm də təkamülçü olan Kropotkin, hər cür essensialist (mahiyyətçi) qapanmanın əksinə olaraq, insan təbiətini qlobal təbiətə, daha dəqiqi növlərin təkamülünün kooperativ irsinə tərəf yönəldir. Sosial darvinizm və ya sosiobiologiya kimi dağıdıcı reduksionizmlərin təsirlərinə qarşı çıxmaq üçün insanın yaşamalı olduğu kontekstlərə uyğun olaraq davamlı şəkildə yenidən işlənən bu irsə söykənmək lazımdır.

Kropotkin 1892-ci ildə nəşr olunan "Çörəyin fəthi" adlı kitabında könüllü əməkdaşlıq sistemi daxilində həyata keçirilən qarşılıqlı mübadiləyə əsaslanan iqtisadi model təklif etmişdir. O, sosial, mədəni və sənaye baxımından ehtiyac duyduğu bütün əmtəə və xidmətləri istehsal edə biləcək qədər inkişaf etmiş bir cəmiyyətdə hər kəsin ictimai məhsuldan ehtiyacı olanı götürməsinə mane olacaq imtiyazlı bölgü, qiymətqoyma və ya pul mübadiləsi kimi heç bir maneənin qalmayacağını müdafiə etmişdir. Müəllif əmtəə və xidmətlər üçün pulun və ya mübadilə vasitələrinin vaxtı gəldikdə tamamilə ləğv olunmasını dəstəkləmişdir.

Kropotkin Mixail Bakuninin kollektivist iqtisadi modelini sadəcə fərqli adlı muzdlu əmək sistemi hesab etmiş və belə bir quruluşun kapitalist muzdlu əmək sistemi ilə eyni tipli mərkəzləşmə və bərabərsizlik yaradacağını bildirmişdir. O, fərdin əmək məhsullarına verdiyi töhfənin dəyərini müəyyən etməyin qeyri-mümkünlüyünü vurğulamış, belə bir qiymətləndirmə aparmaq mövqeyində duran hər kəsin əməkhaqqını müəyyənləşdirdiyi şəxslər üzərində hakimiyyət bərqərar edəcəyini qeyd etmişdir.

Kirkpatrik Seylin fikrinə görə, Kropotkin xüsusilə "Qarşılıqlı yardım" və daha sonra "Tarlalar, fabriklər və emalatxanalar" əsərləri ilə həmin dövrdə geniş yayılmış fərdi anarxizm və qanunsuzluq anarxizminin məntiqsiz məhdudiyyətlərindən uzaqlaşmağı bacarmışdır. Bunun əvəzinə müəllif qarşılıqlı yardım nəzəriyyəsini işləyib hazırlayarkən kəşf etdiyi müstəqil kooperativ icma modellərinə əsaslanaraq kommunal anarxizm baxışını təqdim etmişdir. Bu model ənənəvi anarxizm kimi mərkəzləşdirilmiş hökumətə və dövlət səviyyəsindəki qanunlara qarşı çıxsa da, müəyyən kiçik miqyasda icmaların, kommunaların və kooperativlərin mərkəzləşdirilmiş nəzarət olmadan çiçəklənə biləcəyini, insanları zəngin maddi həyat və geniş azadlıq sahələri ilə təmin edə biləcəyini nümayiş etdirmişdir.

Özünütəminetmə

Kropotkinin diqqəti yerli istehsala yönəltməsi onun ölkələrin öz mallarını istehsal etməklə və öz ərzağını yetişdirməklə özünütəminetməyə can atmalı olduğu, beləliklə də idxaldan asılılığı azaltmalı olduğu barədə baxışını formalaşdırmışdır. Bu məqsədlərə çatmaq üçün o, yerli ərzaq istehsalını artırmaqdan ötrü suvarma sistemlərinin və istixanaların tətbiqini müdafiə etmişdir.

Zorakılıq

Kropotkin üçün zorakılıq arzulanan bir vasitədən daha çox, kənardan məcbur edilən və qaçılmaz olan bir hal kimi görünür. 1880-ci ildə o, "Le Révolté" qəzetində qətlə çağırış edərək bildirmişdir ki, "fəaliyyətimiz şifahi, yazılı, xəncər, tüfəng və ya dinamitlə həyata keçirilən daimi üsyan olmalıdır. Üsyankar kimi zərbə endirmək məqamı gəldikdə, biz ardıcıl davranır və hər bir silahdan istifadə edirik. Qanunilikdən kənar olan hər bir vasitə bizə uyğundur".

Buna baxmayaraq, 1890-cı illərin təcrübəsinə əsaslanaraq müəllif 1905-ci ildə "Britannika Ensiklopediyası" üçün yazdığı məqalədə fəaliyyət yoluyla təbliğat dövrünə toxunaraq fikirlərini yumşaltmışdır. O qeyd etmişdir ki, 1890-cı ilə yaxın anarxistlərin təsiri tətil hərəkatlarında, səkkiz saatlıq iş günü uğrunda ümumi tətil ideyasını inkişaf etdirdikləri 1 May nümayişlərində və ordudakı antimilitarist təbliğatda hiss olunmağa başlayarkən, onlar kəskin təqiblərə məruz qalmışlar. Anarxistlər bu təqiblərə zorakılıq aktları ilə cavab vermiş, bu da öz növbəsində yuxarıdan daha çox edam, aşağıdan isə yeni qisas addımları ilə müşayiət olunmuşdur. Nəticədə ictimaiyyətdə zorakılığın anarxizmin mahiyyəti olması təəssüratı yaranmışdır, lakin anarxizm tərəfdarları bu fikri rədd edərək bildirirlər ki, əslində zorakılıqdan hər bir qrup öz fəaliyyətinin repressiyalarla məhdudlaşdırıldığı və fövqəladə qanunlarla qanundankənar elan edildiyi dərəcədə istifadə edir.

Kropotkin zorakılığın anarxizm olmadığını, əksinə, ölüm cəzasının, bütün bastiliyalardan ibarət həbsxana sisteminin və bir insanın başqasını cəzalandırmaq hüququnun ləğvini tələb edərək insanlararası münasibətlərdə zorakılığı aradan qaldırmağa çalışan yeganə ardıcıl cərəyanın anarxistlər olduğunu vurğulamışdır. Zorakı üsyanı müdafiə etməsinə baxmayaraq, Kropotkin inqilabi prosesdə terrorun tətbiqini pisləmişdir. Müəllifin fikrinə görə, təşkilatlanmış və qanuniləşdirilmiş terror əslində xalq üçün zəncir tökməyə xidmət edir. O, inqilabların ruhu olan fərdi təşəbbüsü məhv edir, güclü və itaətkar hökumət ideyasını əbədiləşdirir, həmçinin inqilabi məhkəməni ələ keçirərək ondan öz partiyasının mənafeyi naminə hiyləgərlik və ehtiyatla istifadə edəcək şəxsin diktaturasına zəmin hazırlayır.

Din

Kropotkin keçmişdə dini əxlaqı kəskin tənqid etməsinə baxmayaraq, Lev Tolstoyun xristian anarxizmini anarxizmdəki dörd əsas təfəkkür məktəbindən biri kimi qəbul etmişdir. Kropotkin və Tolstoy şəxsən heç vaxt görüşməsələr də, qarşılıqlı hörmətə əsaslanan münasibət saxlamışdılar. Kropotkin Avropada anarxizmin mənşəyini anabaptistlər və hussilər kimi müxtəlif xristian hərəkatlarında görmüş, italyan katolik yepiskopu Marko Cirolyamo Vida və alman anabaptist ilahiyyatçısı Hans Denk kimi xadimlərin adlarını çəkmişdir.

Kropotkin İsa Məsih və Budda şəxsiyyətləri, eləcə də onların əxlaqi təlimləri ilə yanaşı, xristianlıq və buddizmə də rəğbət bəsləmişdir. O, xristianlığın qardaşlıq və qarşılıqlı yardım müdafiəsində yeni bir şey təqdim etmədiyini hesab etsə də, bağışlamaq barədə xristian və buddizm təlimini bir yenilik kimi qiymətləndirmişdir. Xristianlıqdan əvvəlki intiqamçı mədəniyyətlərin əxlaqından fərqli olaraq, Məsihin təlimi təqib və intiqamı rədd edir. Kropotkinin fikrincə, "xristianlığın həqiqi əzəməti" "düşmənlərinizdən intiqam almayın" sözlərində əks olunmuşdur. O həmçinin, xristian tanrısını intiqamçı hesab etdiyi və möminlərdən itaət tələb edən bütpərəst allahları ilə müqayisədə bir irəliləyiş kimi görmüşdür. Müəllif "Etika" əsərində ilahi müəllimin millətindən və ya sosial vəziyyətindən asılı olmayaraq bütün insanlara, xüsusən də ən aşağı təbəqədən olanlara bəslədiyi sevginin bəşəriyyəti şər gücündən xilas etmək naminə ən ali qəhrəmanlıq fədakarlığına, yəni çarmıxda ölümə gətirib çıxardığını qeyd etmişdir.

Mükafatları

Kropotkin 1865-ci ildə "Çjunqa çayından yuxarı Çinin Girin şəhərinə qədər, eləcə də Arqun çayındakı Tsuruxaytuyevsk keşikçi məntəqəsindən Mançuriyanın Mergen şəhərinə və oradan Blaqoveşşenskə səyahətinə görə" İmperator Rus Coğrafiya Cəmiyyətinin Fiziki Coğrafiya Şöbəsi üzrə Kiçik qızıl medalına layiq görülmüşdür.

Şəxsi həyatı

İnsanla onun dünyası arasında heç bir uçurum yox idi. O, hər şeydə hiss etdiyi, inandığı və yazdığı kimi danışırdı və hərəkət edirdi. Kropotkin bütöv bir insan idi.

Rudolf Roker

Kropotkin 1878-ci ilin oktyabrında İsveçrədə ukraynalı yəhudi tələbə Sofiya Qriqoryevna Rabinoviç ilə evlənmişdir. O, Kropotkindən on ildən çox gənc idi. Sofiya "Ananyev" ləqəbini daşıyan inqilabçının qızı olmuşdur. Uşaqlıq illərini atasının sürgün olunduğu Tomsk şəhərində keçirmişdir. Pyotr Kropotkin ilə Cenevrədə tanış olmuşdur. Onların arasında nikah kilsə ayinləri keçirilmədən, tam hüquq bərabərliyi prinsipləri əsasında, hər üç ildən bir ləğv edilməsi və ya uzadılması nəzərdə tutulan üçillik müqavilə şəklində bağlanmışdır. Sözügedən müqavilə həyat yoldaşları tərəfindən fasiləsiz olaraq 14 dəfə uzadılmış, nəticədə onların nikahı Pyotr Kropotkinin 78 yaşında vəfatına qədər, yəni 43 il davam etmişdir. Kropotkin tənqid və rəy mənbəyi kimi əsasən ona istinad edirdi. Sofiyanın nəşr olunmuş "4 237 nömrəlinin arvadı" adlı hekayəsi Klervo həbsxanasında həyat yoldaşı ilə bağlı şəxsi təcrübəsinə əsaslanırdı. O, 1941-ci ildə vəfat etməzdən əvvəl Moskvada Kropotkinin əsərlərinə həsr olunmuş arxiv yaratmışdır. Kropotkin şəxsi həyatı barədə danışmağı sevməzdi.

Cütlüyün yeganə övladı Aleksandra 1887-ci ildə Londonda anadan olmuşdur. O, 1912-ci ildə Vilyam Somerset Moemin sevgilisi olmuşdur. Moem özünün "Mister Harrinqtonun alt paltarları" (1928) hekayəsində onu Anastasiya Aleksandrovna Leonidova adı altında təsvir etmişdir. Fevral inqilabından sonra, 1915-ci ilin yayında həyat yoldaşı, hüquqşünas və ədibi Boris Fyodoroviç Lebedev (1877–1948-ci illər) ilə birlikdə Britaniyadan Rusiyaya gəlmişdir. 1921-ci ildə atasının vəfatından sonra RSFSR-dən mühacirət etmişdir. ABŞ-də ikinci dəfə jurnalist L. Hammondla evlənmişdir. Çukovski Aleksandranın atasının doktrinalarına heç də bağlı olmayan, sağlam, yumruyanaq bir qız olduğunu və ingilis aksenti ilə danışdığını qeyd etmişdir.

Şəxsiyyət kimi Pyotr Kropotkin öz əqidəsinə uyğun gələn müstəsna dürüstlüyü və mənəvi xarakteri ilə tanınırdı. İdeoloji rəqibi Henri Hindman Kropotkinin cazibəsini və səmimiyyətini xatırlayırdı. Stepnyak-Kravçinski yazmışdır ki, bu xüsusiyyətlər Kropotkinin natiqlik gücünə öz töhfəsini vermişdir. Müfəkkir kimi Kropotkin iqtisadiyyat və ya siyasətdən daha çox mənəviyyat məsələlərinə diqqət yetirir, başqalarına təzyiq göstərmədən öz prinsiplərinə uyğun davranırdı. Praktikada bu, onu əməl inqilabçısından daha çox "inqilabçı humanist" edirdi. O həmçinin, fövqəladə dərəcədə xeyirxahlığı və nümunəvi, prinsiplərə əsaslanan bir inqilabi həyat sürmək üçün maddi rahatlıqlardan imtina etməsi ilə seçilirdi. Cerald Rankl yazmışdır ki, "Kropotkin öz elmi və müqəddəsanə həyat tərzi ilə hərəkata, demək olar ki, möhtərəmlik gətirmişdi".

Soyadın yazılışı

İnqilabdan əvvəlki bütün rəsmi sənədlərdə Pyotr Alekseyeviçin, eləcə də qardaşı Aleksandrın soyadının "Krapotkin" kimi qeyd olunduğu barədə rəy mövcuddur. 1917-ci il inqilabına qədər hər iki variant — həm "a", həm də "o" harfi ilə yazılış qarşıya çıxırdı. "Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğəti"ndə soyad "Kropotkin" kimi verilmişdir. "Britannika Ensiklopediyası"nda da soyad "o" harfi ilə yazılmışdır.

İnqilabçının 8 fevral 1921-ci ildə vəfatı haqqında qəzet nəşrlərinin əksəriyyətində onun soyadı "Krapotkin" kimi qeyd olunurdu. Yalnız "Bednota" qəzetinin "Mübarizəçinin xatirəsinə" adlı xəbərində soyad "o" hərfi ilə işlədilmişdir. Moskva Fəhlə və Kəndli Deputatları Sovetinin plenumu tərəfindən 15 fevral 1921-ci ildə "Yoldaş Pyotr Alekseyeviç Kropotkinin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi haqqında" qərar qəbul edildikdən sonra tarixşünaslıqda müasir yazılış forması möhkəmlənmişdir. Buna baxmayaraq, küçə adları yazılmış bir çox lövhələrdə indiyədək soyadın fərqli yazılışı saxlanılmaqdadır. Hələ 1918-ci ildə, inqilabçının sağlığında onun şərəfinə adlandırılmış Seliger gəmilərindən biri 1945-ci ilə qədər gövdəsində "Krapotkin" adını daşımışdır. Bəzi isveçli müəlliflər də onun soyadını "Krapotkin" şəklində qeyd etmişdilər.

Mirası

Öz dövründə anarxistlərin aparıcı nəzəriyyəçisi kimi Kropotkin onların ən sistemli doktrinasını anlaşıqlı bir dildə yazmış və anarxo-kommunist sosial doktrinasının inkişafına rəhbərlik etmişdir. Onun ixtiraçılıq və praqmatikliklə seçilən əsərləri ən çox oxunan anarxist kitabları və broşürləri olmuşdur. Bu əsərlərin başlıca Avropa və Şərq dillərinə tərcümələri həm Nestor Maxno və Emiliano Sapata kimi inqilabçılara, həm Patrik Geddes və Ebenezer Hovard kimi anarxist olmayan islahatçılara, həm də yazıçılar Ba Czin və Ceyms Coys kimi geniş ziyalı təbəqəsinə təsir göstərmişdir. Kropotkinin nüfuzunun böyük hissəsi 1914-cü ildən əvvəlki intellektual yazılarına söykənirdi. Ölkəyə qayıtmasına baxmayaraq, onun Rusiya inqilabına təsiri çox az olmuşdur.

Emma Qoldman Kropotkini özünün "böyük müəllimi" və XIX əsrin ən böyük zəkaları və şəxsiyyətləri sırasında görürdü. Bioqraf Stiven Osofski yazmışdır ki, tarixçi Pol Avriç Kropotkini ən öncül libertarian nəzəriyyəçi və anarxist hərəkatının ən nüfuzlu fiquru hesab edir, Aleksandr Qrey isə bildirmişdir ki, Kropotkin "müasir anarxistlər arasında ehtimal ki, ən səciyyəvi, şübhəsiz ki, ən cazibədar və rəğbət doğuran şəxsiyyət idi".

Şərəfinə adlandırılmış küçələr

Dmitrov şəhərində, Kropotkinskaya küçəsində P. A. Kropotkinin abidəsi.

Moskva:

• Kropotkinski döngəsi (keçmiş Ştatnı döngəsi), 26 — Pyotr Kropotkinin anadan olduğu və uşaqlıq illərini keçirdiyi evdir. 1925–1939-cu illərdə binada P. A. Kropotkin muzeyi fəaliyyət göstərmişdir. Binanın üzərində xatirə lövhəsi quraşdırılmışdır.
• Malı Lyovşinski döngəsi, 4 (1855-ci ilədək) — ev günümüzədək qorunub saxlanılmamışdır.
• Malı Vlasyevski döngəsi, 8-1855-1857-ci illərdə burada yaşamış, daha sonralar atasının yanına gəlmişdir; ev günümüzədək qorunub saxlanılmamışdır.
• Leontyevski döngəsi, 26 — Rusiyaya qayıtdıqdan sonra bir müddət burada yaşamışdır.
• Moskvadakı Kropotkinski döngəsi (onun adını daşıyan meydan, sahilboyu küçə və küçənin inqilabdan əvvəlki adları 1994-cü ildə bərpa edilmişdir).

Minsk:

• Kropotkin küçəsi — Minsk şəhərinin Mərkəzi rayonunda yerləşən küçədir.

Obyektlər

Pyotr Kropotkinin anadan olmasının 175-ci ildönümü şərəfinə açıqca.

• Krasnodar diyarında yerləşən Kropotkin şəhəri (1921-ci ildən).
• İrkutsk vilayətində yerləşən Kropotkin qəsəbəsi (1930-cu ildən).
• Krımın Razdolnenski rayonunda yerləşən Kropotkino kəndi (1948-ci ildən).
• Moskva metropoliteninin "Kropotkinskaya" stansiyası (1935-ci ildə açıldığı andan 1957-ci ilədək "Sovetlər Sarayı" adlandırılmışdır).
• Tverdə P. A. Kropotkin adına kitabxana (1920-ci ildən; bundan əvvəl Tver Kooperativlər Vasitəçilik Birliyinin kitabxanası olmuşdur).
• Buryatiya ərazisində Vulkanlar vadisində yerləşən sönmüş Kropotkin vulkanı.
• Müxtəlif şəhərlərdə 72 küçə.
• Kropotkin dağı (Barens dənizi, Şpitsbergen).
• Kropotkin dağı (Antarktida, Kraliça Mod Torpağı) — 1961-ci ildə aşkar edilmiş və xəritəyə salınmış, adı 1965-ci ildən gec olmayaraq verilmişdir.
• Kropotkin buzlaq qalxanı (Barens dənizi, Frans-İosif Torpağı, Aleksandra Torpağı adası) — adı 1953-cü ildə sovet geoloqları tərəfindən verilmişdir.
• Kropotkin buzlağı (Kara dənizi, Novaya Zemlya) — adı 1913-cü ildə Q. Y. Sedovun ekspedisiyasının iştirakçıları tərəfindən verilmişdir.
• Kropotkin buzlağı (Kara dənizi, Severnaya Zemlya, Bolşevik adası) — adı 1950-ci illərin əvvəllərində verilmişdir.

Muzeylər

9 dekabr 1923-cü ildə Moskvada Kropotkinin anadan olduğu Ştatnı döngəsi, 26 ünvanındakı evdə onun xatirə muzeyi açılmışdır. Ekspozisiyada Kropotkin knyaz nəslinin tarixinə dair materiallar, Pyotr Alekseyeviçin rəsmləri, xəritələri və elmi əsərləri, həmçinin "Çaykovçular" dərnəyi üzvlərinin fotoşəkilləri təqdim olunmuşdur. Xüsusi maraq doğuran bölmələrdən biri onun İngiltərədəki iş otağının tərtibatını əks etdirən kabinet olmuşdur. Həyat yoldaşı Sofiyanın vəfatından sonra 1939-cu ildə muzey ləğv edilmiş və kolleksiyası dağıdılmışdır. Kitablar Lenin adına Kitabxanaya, əlyazmalar isə Mərkəzi Dövlət Tarix Arxivinə, Dövlət Tarix Muzeyinin Qədim Əlyazmalar və Nəşrlər şöbəsinə və Dmitrov rayon diyarşünaslıq muzeyinə verilmişdir.

2014-cü ildə Dmitrovda alimin və mütəfəkkirin yaşadığı evdə P. A. Kropotkinin ev-muzeyi açılmışdır.

Digər

Bromlidəki Kropotkinin evinə qoyulmuş xatirə lövhəsi.

Bromlidə Kropotkinin yaşadığı evin (6 Crescent Road, Bromley BR1 3PW) üzərində 1989-cu ildə xatirə lövhəsi quraşdırılmışdır.

1968-ci ildə Moskvanın "Tsentrnauçfilm" kinostudiyasında Kropotkin haqqında ilk sənədli film — "Pyotr Kropotkin" ("Knyaz-üsyançı" ilkin adı ilə) yaradılmışdır. Filmin rejissoru E. Q. Pokrovski, ssenari müəllifi M. Arlazorov, elmi məsləhətçisi isə N. M. Pirumova olmuşdur. 1988-ci ildə "Tsentrnauçfilm" kinostudiyasında Kropotkin haqqında "Üsyankar knyaz" filmi yaradılmışdır. Filmin rejissoru Vladimir Ernestoviç Tomberq olmuşdur. 2004-cü ildə Dmitrovda Kropotkinin abidəsi ucaldılmışdır. Abidənin heykəltəraşı Aleksandr Rukavişnikov olmuşdur.

İrkutsk vilayətində onun adını daşıyan dağ silsiləsi var. 1965-ci ildə və ya daha əvvəl Antarktidanın Kraliça Mod Torpağında, 1961-ci ildə Sovet Antarktida Ekspedisiyası tərəfindən aşkar edilərək xəritəyə salınmış dağa onun şərəfinə Kropotkin adı verilmişdir.

2013-cü ilin fevralında Kiyevdə Kropotkinin xatirəsinə həsr olunmuş aksiya keçirilmişdir. Hər iki şəxs arasında xarici görünüş baxımından güclü oxşarlıq olması ilə əlaqədar Mixail Qruşevskinin abidəsinin üzərinə Kropotkinin adı yazılmış lövhə qoyulmuşdur.

14 aprel 2021-ci ildə Kropotkin şəhərində Pyotr Alekseyeviç Kropotkinə həsr olunmuş abidənin açılış mərasimi keçirilmişdir.

Jan Tengeli heykəllər silsiləsi çərçivəsində "Pyotr Kropotkin" adlı heykəl yaratmışdır.

Əsərləri

• Петропавловская крепость.
• Собрание сочинений в 2 т. М.: изд. Сытина, 1918.
• Поездка в Окинский караул. 1867.
• Речи бунтовщика. 1885.
• В русских и французских тюрьмах. 1887.
• Хлеб и воля. 1892.
• Современная наука и анархия. 1892.
• Государство и его роль в истории. 1896.
• Анархия, её философия, её идеал. 1896.
• Поля, фабрики и мастерские. 1899.
• Записки революционера. 1902.
• Взаимопомощь как фактор эволюции. 1902.
• Идеалы и действительность в русской литературе. 1905.
• Нравственные начала анархизма. 1906.
• В русских и французских тюрьмах. 1906.
• Век ожидания. 1907.
• Великая французская революция 1789–1793. 1909.
• Этика. 1921 (Из задуманного автором двухтомника был закончен только первый).
• "Дневник Кропоткина" Москва-Петроград: Государственное издательство. 1923.
• Общий очерк орографии Восточной Сибири // Записки Императорского Русского Географического общества по общей географии. 1875. Том 5.
• Доклад комиссии по снаряжению в северные моря (в соавторстве). 1871.
• Исследования о ледниковом периоде. Том 1. 1876; Том 2 (не издан до настоящего времени).
• The Desiccation of Eur-Asia // Geographical Journal. 1904. Volum 23. № 6.
• Mutual aid: a factor of evolution. N. Y.: New York University Press. 1972 (1st edition 1902).
• Статьи по географии России для "Британской энциклопедии": 9, 10 и 11 издания, 1875–1911.

Kitabları

• Mutual Aid: A Factor of Evolution. Dover Publications. [2012]. Originally published : London : Heinemann, 1902.
• "В русских и французских тюрьмах".
• "Великая французская революция".
• "Взаимная помощь как фактор эволюции".
• "Государство и его роль в истории".
• "Записки революционера".
• "Идеалы и действительность в русской литературе".
• "Поля, фабрики и мастерские" (в сокращении).
• "Поля, фабрики и мастерские" (Москва, 1908).
• "Поля, фабрики и мастерские" (Петербург — Москва, "Голос труда", 1921).
• "Речи бунтовщика".
• "Современная наука и анархия".
• "Хлеб и воля".
• "Этика. Происхождение и развитие нравственности".
• "Анархия" (сборник, 2002).
• "Век ожидания" (сборник статей, 1925).
• "Этика" (избранные труды, 1991).

Məqalələri

• "Анархическая работа во время революции".
• "Анархия, её философия, её идеалы".
• "Век ожидания".
• "Коммунизм и анархия" (1902).
• "Нравственные начала анархизма".
• "Нужен ли анархизм в России?" (1904).
• "Об актах личного и коллективного террора".
• "Парижская коммуна".
• "Политические права" (глава из книги "Речи бунтовщика").
• "Представительная демократия" (отрывок из книги "Речи бунтовщика").
• "Революционная идея в революции".
• "Справедливость и нравственность".
• "Что же делать?".
• "Что такое анархия?".

Məktubları

• Письма П. А. Кропоткина, 1857–1920.

Mənbə

Ədəbiyyat

• Avrich, Paul. Anarchist Portraits. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. 1988. 53–106. ISBN 0-691-04753-7. OCLC 17727270.
• Cahm, Caroline. Kropotkin and the Rise of Revolutionary Anarchism 1872–1886. Cambridge University Press. 1989. ISBN 0-521-36445-0. OCLC 19553164.
• Crowder, George. Petr Alekseevich Kropotkin // Dinega, Alyssa W. (redaktor). Russian Literature in the Age of Realism (English). 277. Detroit, MI: Gale. 2003. 191–198. Şablon:Gale.
• Eisenzweig, Uri. Fictions de l'anarchisme [Fictions of anarchism] (fransız). France: C. Bourgois. 2001. ISBN 2-267-01570-6.
• Green, Lara. "The Transnational Life and Death of Peter Kropotkin, 1881-1921: Terrorism, the Anarchist Body, and the Russian Revolution". Anarchist Studies (English). 30 (1). 2022: 83–. ISSN 0967-3393. Şablon:Gale.
• Marshall, Peter. Peter Kropotkin: The Revolutionary Evolutionist // Demanding the Impossible: A History of Anarchism. London: HarperCollins. 1992. 309–338. ISBN 978-0-00-217855-6.
• Nettlau, Max. Histoire de l'anarchie. Martin-Zemliak tərəfindən tərcümə olunub. Paris: Laville Éditions. 2011. ISBN 979-1090134027.
• Osofsky, Stephen. Peter Kropotkin (English). Boston: Twayne Publishers. 1979. ISBN 978-0-8057-7724-6. OCLC 4497420.
• Kropotkin, Peter; Walter, Nicolas. Memoirs of a Revolutionist (ingilis). New York: Dover. 1971. ISBN 978-0-486-22485-5.
• Woodcock, George. The Explorer // Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements (English) (2nd). Harmondsworth: Penguin Books. 1986. 153–182. ISBN 978-0-14-022697-3. OCLC 489971695.
• Вадим Дамье, Дмитрий Рублев. Петр Кропоткин: Жизнь анархиста. М.: Альпина нон-фикшн. 2022. ISBN 978-5-00139-566-9.

Əlavə ədəbiyyat

İlkin mənbələr

• Order of the Federal Council expelling Prince Peter Kropotkin from Swiss territory, 23 August 1881.
• Anarchist brochure The trial of Lyon (in French), giving the defences of some of the accused, including Kropotkin, early 1883 (?)
• Records of the trial of the 66 by La Gazette des tribunaux (in French), the main French source on trial proceedings during that period, issues from 10 to 20 January 1883
• Sentence of the French authorities against him at the Trial of the 66, Lyon Criminal Court, 19 January 1883 (in French)

Kitablar

• Butterworth, Alex. The World That Never Was: A True Story of Dreamers, Schemers, Anarchists, and Secret Agents (ingilis). Knopf Doubleday Publishing Group. 9 avqust 2011. ISBN 978-0-307-38675-5. OCLC 676726867.
• Davis, Mike. The Coming Desert: Kropotkin, Mars and the Pulse of Asia // Old Gods, New Enigmas: Marx's Lost Theory (ingilis). London: Verso Books. 2018. ISBN 978-1-78873-217-8. OCLC 1014051592.
• Engelbert, Arthur. Help! Gegenseitig behindern oder helfen. Eine politische Skizze zur Wahrnehmung heute. Würzburg: Königshausen & Neumann. 2012. ISBN 978-3-8260-5017-6. OCLC 822991908.
• Joll, James. The Anarchists. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. 1980. ISBN 978-0-674-03641-3. OCLC 6016024.
• MacLaughlin, Jim. Kropotkin and the Anarchist Intellectual Tradition. London: Pluto Press. 4 noyabr 2023. doi:10.2307/j.ctt19qgdvc. ISBN 9780745335131. JSTOR j.ctt19qgdvc. OCLC 937451696.
• Maíz, Jordi, redaktorKropotkin. Cien años después. Madrid: Fundación de Estudios Libertarios Anselmo Lorenzo. 2021. ISBN 978-84-123507-1-5. OCLC 1264877365.
• Miller, Martin A. Kropotkin (ingilis). University of Chicago Press. 1976. ISBN 978-0-226-52594-5. OCLC 1035901653.
• Morris, Brian. Kropotkin: The Politics of Community. Oakland, California: PM Press. 2004. ISBN 9781629635057. OCLC 1030892242.
• Walter, Nicolas. "Kropotkin, Peter". 2004. 42326.
• Woodcock, George; Avakumović, Ivan. The Anarchist Prince: A Biographical Study of Peter Kropotkin (ingilis). Kraus Reprint. 1950. OCLC 242229.

• Акай Л. Каков же настоящий Кропоткин?
• Баландин Р. К.. Анархия — это свобода // Кропоткин П. А. Анархия: Сборник / Сост. и предисловие Р. К. Баландина. — М.: Айрис-пресс, 2002.
• Брешковская Е. К. Три анархиста: П. А. Кропоткин, Мост и Луиза Мишель
• Будницкий О. В. П. А. Кропоткин и проблема революционного терроризма
• Грузман Г. Князь П. А. Кропоткин — кузнец интеллектуальной славы России. // Загубленные гении России.
• Гордон А. В. Кропоткин в российской рецепции Великой Французской революции
• Гроссман-Рощин И. К критике основ учения П. А. Кропоткина
• Дамье В., Рублёв Д. Экономические взгляды Петра Кропоткина и вызовы XXI века // Неприкосновенный запас. — 2009. — № 5(67).
• Дамье В. Петр Кропоткин: судьба революционера
• Дамье В. Развитие анархо-коммунизма Кропоткина
• Дамье В. Элизе Реклю, Пётр Кропоткин и анархистский коммунизм
• Дамье В. Кропоткин и биология аутопоэзиса
• Кропоткин, Петр Алексеевич  // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
• Маркин В. А. "Неизвестный Кропоткин". — "Олма-пресс", 2002. — ISBN 5-224-02746-2.
• Мкртичян А. А. П. А. Кропоткин и Западная Европа // Новая и новейшая история. 1991. № 2.
• Пирумова Н. М. Пётр Кропоткин. — М.: Наука, 1972.
• Постников А. В. Картография в творчестве П. А. Кропоткина // П. А. Кропоткин и современность. М., 1993. — С. 80–92.
• Рахманинова М. Д. Кропоткин и Штирнер: современность как точка встречи полюсов анархизма // Вопросы философии. — 2013, № 4. — С. 99–111.
• Старостин Е. В. Библиографический указатель: "П. А. Кропоткин" — Москва: 1980. Выпуски 1 и 2.
• Сухов А. Д. П. А. Кропоткин в истории русской философии // Философские науки. 2013. № 4. — С. 33–45
• Сухов А. Д. П. А. Кропоткин как философ: [монография] / Российская акад. наук, Ин-т философии. — Москва: ИФ РАН, 2007. — 144 с.
• Труды международной научной конференции, посвящённой 150-летию со дня рождения П. А. Кропоткина. Москва, Дмитров, С.-Петербург, 9–15 декабря 1992. — Вып. 1–4. — М., 1995–2002.
• Ударцев С. Ф. Кропоткин. Из истории политической и правовой мысли. М.: Юридическая литература. 1989. ISBN 5-7260-0100-1.
• Шуб Д. Политические деятели России (1850-х—1920-х гг.) Кропоткин и Ленин
• Jensen Albert Peter Krapotkin, hans liv och idéer. Revolutionens förkämpar. — Stockholm: Axel Holmström, 1921.
• Müller Gotelind China, Kropotkin und der Anarchismus. — Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2001.

Dövri məqalələr

• Afinogenov, Greg. "What should the action be?". London Review of Books (ingilis). 45 cild no. 9. 4 may 2023. ISSN 0260-9592.
• Alan, Barnard. "Mutual Aid and the Foraging Mode of Thought: Re-reading Kropotkin on the Khoisan". Social Evolution & History. 3 (1). mart 2004: 3–21. CiteSeerX 10.1.1.515.4372.
•  Kisholm, Hyu, redaktorKropotkin, Peter Alexeivich // Britannika Ensiklopediyası. 15 (XI). Cambridge University Press. 1911. səh. 928.
• Efremenko, Dmitry; Evseeva, Yaroslava. "Studies of Social Solidarity in Russia: Tradition and Modern Trends". The American Sociologist. 43 (4). 2012: 349–365. doi:10.1007/s12108-012-9165-2. ISSN 0003-1232. JSTOR 23319618.
• Gould, Stephen Jay. "Kropotkin was no crackpot". Natural History. No. 106. iyun 1988. 12–21. 3 mart 2025 tarixində arxivləşdirilib.
• "Prince P. A. Kropotkin". Nature (ingilis). 106 (2675): 735–736. fevral 1921. Bibcode:1921Natur.106..735.. doi:10.1038/106735a0. ISSN 1476-4687.

Xarici keçidlər

• Əsərləri və ya müəllifi olduğu işlər: Pyotr Kropotkin İnternet arxivində
• Pyotr Kropotkin tərəfindən əsərlər LibriVox-da (açıq audi-kitablar)
• Kropotkin Museum
• Kropotkin Petr Alekseevich: virtual Museum of P. A. Kropotkin at the Wayback Machine (archived 11 sentyabr 2024)
• Kropotkin.site — труды П. А. Кропоткина, литература о его научном и идейном наследии
• Pyotr Kropotkin "Rodovid" layihəsində. Bəşəriyyətin nəsil ağacı.

• Коллекции Президентской библиотеки имени Б. Н. Ельцина: П. А. Кропоткин (1842–1921)
• Усадьба Кропоткиных в Урусово (Липецкая область)
• Последние годы князя П. А. Кропоткина в России
• Дом-музей П. А. Кропоткина
• Виртуальный музей П. А. Кропоткина
• Работы П. А. Кропоткина в библиотеке А. Бирюкова
• Прижизненные издания трудов П. А. Кропоткина
• Посмертные издания трудов П. А. Кропоткина. Статьи в Encyclopaedia Britannica
• Труды П. А. Кропоткина на сайте Тверской епархии
• Петр Кропоткин на сайте Проекта1917
• Библиография по естественным наукам
• Ярослав Леонтьев, Наталья Портнова. 100 лет со дня смерти "апостола анархизма" князя Петра Кропоткина. Программа "Цена революции" на радиостанции "Эхо Москвы". 7 февраля 2021 года
• Ярослав Леонтьев, Дмитрий Рублев. Загадки судьбы Петра Кропоткина. Программа "Цена революции" на радиостанции "Эхо Москвы". 14 февраля 2021 года