İosip Broz Tito

İosip Broz Tito
serb-xorv. Јосип Броз Тито serb-xorv. Josip Broz Tito
Yuqoslaviyanın Prezidenti
14 yanvar 1953 – 4 may 1980
Qoşulmama Hərəkatının Baş katibi
1 sentyabr 1961 – 5 oktyabr 1964
Əvvəlki	vəzifə təsis edilib
Sonrakı	Camal Əbdül Nasir
Yuqoslaviya Federal İcraiyyə Şurasının sədri
29 noyabr 1943 – 29 iyun 1963
Əvvəlki	İvan Şubaşiç[d]
Sonrakı	Petar Stamboliç[d]
Şəxsi məlumatlar
Doğum adı	Josip Broz
Doğum tarixi	7 may 1892(1892-05-07)
Doğum yeri	Kumrovets[d], Xorvatiya və Slavoniya krallığı[d], Avstriya-Macarıstan
Vəfat tarixi	4 may 1980(1980-05-04)[…] (87 yaşında)
Vəfat yeri	Lyüblyana, Sloveniya Sosialist Respublikası[d], Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikası
Vəfat səbəbi	bir neçə orqan çatışmazlığı sindromu
Dəfn yeri	Güllər evi[d]
Partiya	Yuqoslaviya kommunistlər ittifaqı (1920–1980)
Fəaliyyəti	maşinist, müqavimət döyüşçüsü[d], esperantoçu[d], inqilabçı, locksmith, marşal, dövlət xadimi
Uşaqları	5 (Žarko Broz, Mišo Broz daxil olmaqla)
Dini	ateizm, Lapsed katolik[d]
Hərbi xidmət
Döyüşlər	Birinci Dünya müharibəsi, Rusiyada vətəndaş müharibəsi, İspaniya vətəndaş müharibəsi, Yuqoslaviya xalq azadlıq müharibəsi[d], İkinci Dünya müharibəsi
Rütbəsi	marşal
Təltifləri
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

İosip Broz (serb-xorv. Јосип Броз, Josip Broz; partiya təxəllüsü: Tito; 7 may 1892, Kumrovets^[d] – 4 may 1980^[…], Lyüblyana) — Yuqoslaviya inqilabçısı, siyasi, dövlət, hərbi və partiya xadimi, 1945-ci ildən 1980-ci ildə ölümünə qədər Yuqoslaviyanın faktiki lideri olmuşdur. 1937-ci ilin dekabrından Yuqoslaviya Kommunist Partiyasına rəhbərlik etmişdir. 1966-cı ildən Yuqoslaviya Kommunistlər İttifaqının sədri olmuşdur.

İkinci Dünya müharibəsi zamanı Tito işğal altındakı Avropada ən təsirli müqavimət hərəkatlarından biri hesab edilən Yuqoslaviya partizanlarının lideri idi. Prezidentliyi avtoritar xarakterinə və siyasi rəqiblərə qarşı repressiyalara görə tənqid olunsa da, bəzi tarixçilər onu xeyirxah diktator hesab edirlər. Həm Yuqoslaviyada, həm də xaricdə məşhur şəxsiyyət idi. Birləşdirici simvol sayılan Titonun daxili siyasəti Yuqoslaviya Federasiyası xalqlarının dinc yanaşı yaşamasını təmin edirdi. Qoşulmama Hərəkatının əsas liderlərindən biri kimi dünyanın diqqətini özünə çəkirdi və bu sahədə Hindistandan Cəvahirləl Nehru, Misirdən Camal Əbdül Nasir, İndoneziyadan Sukarno və başqaları ilə əməkdaşlıq edirdi.

1980-ci ildə Titonun ölümündən sonra Yuqoslaviya respublikaları arasında münaqişə ocaqları yaranmağa başladı. 1991-ci ildə Yuqoslaviya dağıldıqdan sonra yeni yaranan respublikalar arasında 1990-cı illərin sonlarına qədər davam edən bir neçə silahlı münaqişə başladı. Bu münaqişələrin nəticələri hələ də keçmiş Yuqoslaviya respublikalarının həyatına təsir göstərir.

Həyatı

Erkən həyatı

Titonun Kumrovetsdəki ata evi

İosip Broz 1892-ci il mayın 7-də Avstriya-Macarıstanın tərkibində olan Xorvatiyanın Kumrovets kəndində anadan olmuşdur. Sonralar 1893-cü ili doğum ili kimi göstərmişdir. Həmçinin almanların 25 may 1944-cü ildə ona qarşı həyata keçirdikləri uğursuz sui-qəsd cəhdinin xatirəsinə mayın 25-ni doğum günü kimi seçmişdir. Bu tarix sonralar Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikasında Titonun doğum günü ilə əlaqələndirilərək Gənclər Günü kimi qeyd olunurdu. İosip Broz doğulduqdan sonra Katolik Kilsəsində xaç suyuna salınmışdır.

Gələcək Yuqoslaviya liderinin atası Frano (Frans) Broz (xorv. Franjo Broz) milliyyətcə xorvat idi. Titonun doğulduğu vaxt ailəsi artıq üç əsr idi ki, Kumrovetsdə yaşayırdı. Franoya əcdadlarından 4 hektar torpaq və yaxşı bir ev miras qalmışdı, lakin o, bu mirası idarə etməkdə o qədər də bacarıqlı deyildi. İosipin anası Mariya Broz (sloven. Marija Broz) Kumrovetsdən 16 kilometr məsafədə yerləşən Podsreda kəndindən olan sloven qadın idi. Onun qızlıq soyadı Yaverşek (sloven. Javeršek) idi. Titonun qarışıq mənşəyinə baxmayaraq, bir çox tədqiqatçı onu etnik xorvat hesab edirdi. İosip Broz 15 uşaqlı ailənin yeddinci övladı idi. Qardaş və bacılarından bəziləri körpəlikdə və ya yeniyetmə yaşlarında vəfat etmişdi.

İosip Broz həyatının ilk illərini Podsredada, ana tərəfdən babası Martin Yaverşekin (sloven. Martin Javeršek) evində keçirmişdir. Babası ona xüsusi qayğı göstərirdi. İosip burada fortepianoda ifa etməyi öyrənmişdir. Məktəbdə təhsil almaq üçün Kumrovetsə qayıdanda sloven dilində xorvat dilindən daha yaxşı danışırdı.

1900-cü ilin iyul ayında səkkiz yaşlı İosip Broz Kumrovets ibtidai məktəbinə daxil olmuşdur. 1905-ci ildə təhsilini başa vurmuş, lakin cəmi dörd sinif bitirmişdir. Sonralar həyatı boyu yazılarında orfoqrafik səhvlərə yol verirdi. Məktəbi bitirdikdən sonra İosip əvvəlcə dayısının yanında, daha sonra isə ailə təsərrüfatında işləmişdir.

1907-ci ildə Frano Broz oğlunu işləmək üçün ABŞ-yə göndərməyə çalışmış, lakin ailə bilet pulunu toplaya bilməmişdir. Bundan sonra 15 yaşlı İosip əmisi oğlu Yuritsanın (xorv. Jurica Broz) hərbi xidmət keçdiyi Sisak şəhərinə yollanmışdır. Əvvəlcə İosip Yuritsanın köməyi ilə restoranda işə düzəlmişdir. Lakin çox keçmədən bu işin ona uyğun olmadığını düşünərək işdən çıxmışdır. Bundan sonra milliyyətcə çex olan mexanik Nikola Karas (çex. Nikola Karas) onu üçillik şagirdliyə qəbul etmişdir. Nikola Karas İosipə sənət öyrətməklə yanaşı, onu yaşayış yeri və yeməklə də təmin etmişdir. Atasının maddi imkanı olmadığı üçün İosip iş paltarının xərcini özü ödəmişdir. Sonralar İosipin kiçik qardaşı Stepan da Karasın şagirdi olmuşdur.

İosipin sosialistlərə rəğbət bəsləyən ustası onu da sosialist hərəkatına cəlb etmişdir. 1909-cu ildə Karasın dəstəyi ilə Broz 1 May bayramı münasibətilə keçirilən tədbirlərdə iştirak etmişdir. Sosialist qəzeti olan Slobodna Reçi (xorvat dilində "Azad söz") əvvəlcə oxumağa, sonralar isə yaymağa başlamışdır. 1910-cu ilin sentyabrında üçillik şagirdlik müddətini başa vurduqdan sonra Zaqrebə köçmüş və burada Sisakda qurduğu əlaqələr sayəsində iş tapa bilmişdir. Zaqrebdə Metallurgiya İşçiləri İttifaqına qoşulmuş və ittifaqın təşkil etdiyi nümayişdə iştirak etmişdir. Həmçinin Xorvatiya və Slavoniya Sosial Demokrat Partiyasına üzv olmuşdur.

İosip Broz (dairə ilə işarələnib) Kamnikdə fabrikdə fəhlələr arasında 1911-ci il

1910-cu ilin dekabrında Broz Kumrovetsə qayıtmışdır. Lakin 1911-ci ilin əvvəlində yenidən iş axtarmaq üçün doğma kəndini tərk etmişdir. Bir neçə ay ərzində yaşayış və iş yerini bir neçə dəfə dəyişmiş, Lyublyana, Triest və yenidən Kumrovetsdə yaşamışdır. 1911-ci ilin yazında Zaqrebə qayıtmış, burada velosiped təmiri emalatxanasında işləmiş və 1 May bayramı münasibətilə keçirilən tədbirlərdə iştirak etmişdir. Lyublyanada qısa müddət işlədikdən sonra 1911-ci ilin mayından 1912-ci ilin mayınadək Kamnikdəki fabriklərdən birində çalışmışdır. Fabrik bağlandıqdan sonra Çexiyanın Çenkov kəndində yerləşən fabrikdə işə düzəlmişdir. Çenkovda olarkən İosip işəgötürənin yerli işçiləri ölkənin digər bölgələrindən gətirilən daha ucuz işçi qüvvəsi ilə əvəz etmək cəhdinə qarşı keçirilən tətilə qoşulmuşdur. Nəticədə tətilçilər iş yerlərini qoruyub saxlaya bilmişlər.

Daha sonra Broz Pilsenə köçmüş, burada bir müddət "Şkoda" fabriklərində çalışmış və ardınca Münhenə getmişdir. Mannheymdəki "Benz" avtomobil fabrikində işləmiş, həmçinin Rur bölgəsinə səfər etmişdir. 1912-ci ilin oktyabrında böyük qardaşı Martinin ailəsi ilə birlikdə yaşadığı Vyanaya gəlmişdir. Burada əvvəlcə Qridlin fabriklərində işləmiş, daha sonra "Daymler"in Viner-Noyştadt şəhərindəki fabrikinə keçmişdir. Həmin fabrikdə avtomobillərin sınaq yürüşləri ilə məşğul olmuşdur. Bu illərdə qılıncoynatma və rəqs etməyi öyrənmişdir. Həmçinin alman dilini mənimsəmiş və çex dilində səlis danışmağa başlamışdır.

Avstriya-Macarıstan ordusunda xidməti və Birinci Dünya müharibəsi

1913-cü ilin mayında Broz ikiillik hərbi xidmət üçün Avstriya-Macarıstanın İmperator və Kral Ordusuna çağırılmışdır. Hərbi qeydiyyat zamanı onun doğum tarixi səhvən 5 mart 1892-ci il kimi göstərilmişdir. Əvvəlcə Vyanada xidmətə göndərilsə də, sonradan öz istəyi ilə 25-ci Zaqreb Domobran piyada alayına keçirilmişdir. 1913–1914-cü illərin qışında Broz xizək sürmə təlimi keçmiş, daha sonra Budapeştdəki unter-zabit məktəbinə göndərilmişdir. Məktəbi bitirdikdən sonra 22 yaşında baş unter-zabit rütbəsi almışdır. Bununla da alayın ən gənc unter-zabiti olmuşdur. Titonun bioqrafı Cəsper Ridlinin sözlərinə görə, Broz bütün Avstriya-Macarıstan ordusunda bu rütbəni alan ən gənc hərbçi idi.

Broz mülki həyatda öyrəndiyi qılıncoynatma bacarıqlarından orduda da uğurla istifadə etmişdir. 1914-cü ildə alay çempionatında qalib gəlmiş, həmin ilin mayında isə Budapeştdə keçirilən ümumordu qılıncoynatma çempionatında ikinci yeri tutmuşdur.

1914-cü ilin avqustunda Avstriya-Macarıstan Birinci Dünya müharibəsinə qoşulmuşdur. Bununla əlaqədar 25-ci Zaqreb Domobran piyada alayı Serbiya sərhədinə göndərilmişdir. Burada unter-zabit Broz əsgərləri üsyana çağırdığına görə həbs edilərək Uyvidek (indiki Novi Sad) şəhərindəki Petrovaradin qalasına salınmışdır. Sonralar Tito bu həbslə bağlı ziddiyyətli məlumatlar vermişdir. Bioqraflarından birinə verdiyi müsahibədə rusların tərəfinə keçmək niyyətini bildirdiyinə görə həbs olunduğunu söyləmişdir. Digər tərcümeyi-halında isə həbsinin texniki səhv nəticəsində baş verdiyini qeyd etmişdir. Brozun həbsi ilə bağlı üçüncü versiyaya görə, o, məğlubiyyət əhvali-ruhiyyəsi yaydığı üçün həbs edilmişdir. Belə ki, gələcək Yuqoslaviya lideri şəxsi söhbətlərindən birində müharibədə Avstriya-Macarıstan ordusunun məğlub olacağına ümid etdiyini bildirmişdir. Lakin qısa müddət sonra həbsdən azad edilmiş və ona bəraət verilmişdir.

1915-ci ilin əvvəlinə qədər 25-ci alay Serbiya cəbhəsində döyüşmüş, daha sonra Şərq cəbhəsinə, Qalisiya bölgəsinə göndərilmişdir. Rusiya cəbhəsində Broz kəşfiyyatçı kimi xidmət etmişdir. Kəşfiyyat əməliyyatlarında özünü cəsur hərbçi və bacarıqlı komandir kimi göstərmişdir. Bir dəfə onun komandanlıq etdiyi kəşfiyyat dəstəsi cəbhə xəttini keçərək 80 rus əsgərini əsir götürmüş və itki vermədən öz mövqelərinə qayıtmışdır. Kəşfiyyat sahəsində göstərdiyi şücaət və təşəbbüskarlığa görə Broz cəsarət medalına layiq görülmüşdür. Lakin bu barədə məlumatlar yalnız onun ölümündən sonra, 1980-ci ildə dərc edilmişdir.

Rusiya əsirliyində. 1917-ci il inqilabı

1915-ci ilin yazında Dnestr çayı üzərində, Mitkeu (Bukovina) kəndi yaxınlığında baş verən döyüşdə unter-zabit Broz rus qoşunlarının cəbhə xəttini yarmaq cəhdinin qarşısını alarkən Rusiya ordusunun çərkəz süvarisi tərəfindən nizə ilə belindən ağır yaralanmış və əsir düşmüşdür. Brozun əsir düşməsinin dəqiq tarixi mənbələrdə müxtəlif şəkildə göstərilir. Əksər mənbələrdə bu hadisənin 25 mart 1915-ci ildə baş verdiyi qeyd olunur. Lakin ingilis jurnalist Riçard Vestə görə Broz martın 21-də əsir düşmüşdür. Cesper Ridli isə bu hadisənin aprelin 4-də baş verdiyini göstərir.

Əsir düşdükdən sonra Broz Volqa sahilində yerləşən Sviyajsk şəhərində 13 ay keçirmişdir. Burada Sviyajsk Uspensk monastırının binasında yerləşən hərbi hospitalda sətəlcəm və tif xəstəliklərindən müalicə almışdır. Hospitalda olduğu müddətdə rus dilini öyrənmişdir. Bu işdə ona iki yerli məktəbli qız kömək etmişdir. Onların sayəsində rus ədəbiyyatının klassikləri Lev Tolstoy və İvan Turgenevin əsərləri ilə də tanış olmuşdur.

Hospitalın yerləşdiyi Sviyajsk Uspensk monastırının binası

Sağaldıqdan sonra Uraldakı əmək düşərgəsinə göndərilmişdir. 1917-ci ilin fevralında isə azad edilmişdir. Həmin ilin aprelində yenidən həbs olunsa da, qaçmağa müvəffəq olmuş və 16–17 iyul tarixlərində Petroqradda keçirilən nümayişlərdə iştirak etmişdir.

Finlandiyaya gedərkən Broz saxlanılmış və Petropavlovsk qalasında üç həftə həbsdə qalmışdır. Daha sonra yenidən Kunqura göndərilmiş, lakin yolda qatardan qaçmağa nail olmuşdur.

Rusiyada vətəndaş müharibəsində iştirak etmiş və Qırmızı Orduya qoşulmuşdur. 1918-ci ilin iyununda rus qadınla evləndikdən sonra ağların hakimiyyəti altında olan Omskda mexanik kimi işə düzəlmişdir. 1920-ci ilin yanvarında Rusiyanı tərk etmişdir.

Yuqoslaviyanın kommunist hərəkatında iştirak

İosip Broz Lepolqav həbsxanasında dindirilmədə, 1928

1920-ci ildə artıq Serblər, Xorvatlar və Slovenlər Krallığının tərkibində olan vətəninə qayıtdıqdan sonra Broz Yuqoslaviya Kommunist Partiyasına (YKP) üzv olmuşdur. Elə həmin ilin sonunda Kommunist Partiyasının fəaliyyəti qadağan edilmiş, 1921-ci ildə isə partiya repressiyalara məruz qalaraq dağıdılmışdır.

1925–1926-cı illərdə İosip Broz Kralevitsadakı gəmiqayırma zavodunda işləmiş və burada rəhbərlik etdiyi Kommunist Partiyası təşkilatını yaratmışdır. 1926-cı ildə Zaqrebə qayıtmış və burada həmkarlar ittifaqı hərəkatında iştirak etməyə başlamışdır. 1927-ci ildə Kommunist Partiyasının Zaqreb şəhər komitəsinin təşkilat katibi olmuşdur.

Dəfələrlə təqiblərə və həbslərə məruz qalmışdır. 1928-ci ilin avqustunda növbəti dəfə həbs edilmiş və kommunist təbliğatı aparmaqda ittiham olunmuşdur. 1929-cu il fevralın 21-də 5 il 7 ay müddətinə katorqaya məhkum edilmişdir. 1934-cü ildə azad edildikdən sonra Kommunist Partiyasının rəhbərliyinə daxil olmuşdur.

1934–1936-cı illərdə Moskvada Kominterndə fəaliyyət göstərmiş və SSRİ Xarici İşçilər Nəşriyyatının direktoru vəzifəsində çalışmışdır. 1937-ci ilin dekabrında Yuqoslaviyaya qayıtmış və SSRİ-də güllələnmiş Yuqoslaviya Kommunist Partiyasının baş katibi Milan Qorkiçin yerinə YKP-nin rəhbərliyinə seçilmişdir. 1938-ci ilin avqustunda, 1939-cu ilin yanvarında və həmin ilin sentyabr–noyabr aylarında yenidən Moskvaya səfər etmişdir.

Kommunist Partiyasında fəaliyyəti dövründə Broz "Tito" təxəllüsünü götürmüşdür. Bir versiyaya görə, Broz partiya üzvlərinə tapşırıqlar verərkən nəyi və necə etməli olduqlarını qısa şəkildə izah edirdi. Bu zaman xorvat dilində "ti" ("sən") və "to" ("bunu") sözlərindən tez-tez istifadə etməsi "Tito" təxəllüsünün yaranmasına səbəb olmuşdur. Lakin Broz özü bu versiyanı təkzib edərək Titonun heç bir xüsusi məna daşımayan adi xorvat soyadı olduğunu bildirmişdir. Titonun həyatı boyu 30-dan çox təxəllüsdən istifadə etdiyi güman edilir.

1940-cı ilin oktyabrında Zaqrebdə keçirilən Yuqoslaviya Kommunist Partiyasının V gizli konfransında Titonun partiyanın baş katibi kimi mövqeyi möhkəmləndirilmişdir.

İkinci Dünya müharibəsi illərində

Tito 1942-ci ildə

1941-ci ildə nasist Almaniyası Yuqoslaviyanı işğal etdikdən sonra kommunistlər müqavimət hərəkatı təşkil etdilər. Yuqoslaviya Xalq Azadlıq Ordusunun əsasını təşkil edən partizan dəstələri yaradıldı. 1941-ci il iyulun 4-dən etibarən Tito bu dəstələrə rəhbərlik etməyə başladı. Yuqoslaviya partizan hərəkatı Avropanın ən uğurlu müqavimət hərəkatlarından biri idi. Partizanlar ölkənin geniş ərazilərinə nəzarət edirdilər.

Müharibənin ilk aylarında işğalçılara qarşı mübarizədə Yuqoslaviya kommunistləri çetnik dəstələri ilə əməkdaşlıq etməyə çalışırdılar. 1941-ci ilin avqust–sentyabr aylarında partizanlar və çetniklər bir sıra birgə əməliyyatlar keçirmişdilər. Sentyabr ayında Tito ilə çetniklərin lideri Draqolyub Mixailoviç arasında görüş keçirilmişdir. Lakin ideoloji ziddiyyətlər tezliklə özünü göstərmiş və onsuz da möhkəm olmayan ittifaq qarşıdurmaya çevrilmişdir. 1941-ci ilin noyabrından etibarən çetniklərlə kommunist partizanları arasında vətəndaş müharibəsi başlamışdır. Çetniklər müttəfiq qoşunlarının ölkəyə gəlməsini gözləməyi və yalnız bundan sonra almanlara qarşı müharibəyə qoşulmağı məqsədəuyğun hesab edirdilər. Tito və partizanları isə alman işğalçılarına qarşı dərhal mübarizəyə başlamağın tərəfdarı idilər.

İtaliyanın təslim olmasından sonra Yuqoslaviya Xalq Azadlıq Ordusunun (YXAO) bölmələri əvvəllər italyanların işğalı altında olan əraziləri ələ keçirməyə çalışmışdır. Mühacirətdəki Yuqoslaviya hökuməti Mixailoviçlə münasibətlərini kəsmiş və Titonu ali baş komandan kimi tanımışdır. ABŞ və Böyük Britaniya YXAO-ya hərbi yardım göstərməyə başlamışdır. Müttəfiq qüvvələr Xorvatiyadakı düşmən hədəflərinə hava zərbələri endirməklə də partizanlara kömək edirdilər.

1944-cü il mayın 25-də YXAO komandanlığının yerləşdiyi Drvar şəhərinə alman hava-desant qüvvələri endirilmişdir. Titonu əsir götürmək və ya öldürmək məqsədi daşıyan "At gedişi" əməliyyatı uğursuzluqla nəticələnmişdir.

1944-cü ilin sentyabrında Tito ilə sovet rəhbərliyi arasında Sovet qoşunlarının Yuqoslaviya ərazisinə müvəqqəti daxil olmasına dair razılıq əldə edilmişdir. Qırmızı Ordu bölmələri ilə birlikdə YXAO ölkənin azad edilməsində iştirak etmişdir. Nasist Almaniyası üzərində qələbəyə verdiyi töhfəyə görə Tito 1945-ci il sentyabrın 9-da SSRİ-nin Qələbə ordeni ilə təltif edilmişdir. Sonradan təltifi ləğv edilən Leonid Brejnev nəzərə alınmazsa, Tito bu ordenlə təltif edilmiş sonuncu şəxs olmuşdur.

Yuqoslaviyaya rəhbərliyi

İosip Broz Tito 1949-cu ildə

Marşal İosip Broz Tito 1960-cı ildə

Ölkə azad edildikdən sonra Demokratik Federativ Yuqoslaviya yaradılmış və Tito onun baş naziri və xarici işlər naziri olmuşdur. Lakin SSRİ ilə münasibətlər tədricən pisləşmişdir. Yuqoslaviya Kommunist Partiyasının rəhbərliyi ölkənin Balkan Federasiyasına daxil olmasını istəyən Stalinin tələblərinə tabe olmaqdan imtina etmişdir. Nəticədə SSRİ ilə Yuqoslaviya arasında dövlətlərarası və partiyalararası münasibətlər kəsilmişdir. 1949-cu ildə Sovet rəhbərliyi Yuqoslaviya ilə dostluq, qarşılıqlı yardım və müharibədən sonrakı əməkdaşlıq haqqında müqaviləni ləğv etmişdir. Həmçinin Yuqoslaviya rəhbərliyini nüfuzdan salmağa yönəlmiş təbliğat kampaniyasına başlanılmışdır.

Sovet təbliğatında Yuqoslaviyada "faşist tipli antikommunist polis rejimi"nin mövcud olduğu iddia edilirdi. Sovet nəşrlərində bu dövrdə "Tito–Rankoviçin qanlı dəstələri" haqqında yazılar dərc olunurdu. Bəzi məlumatlara görə, Sovet xüsusi xidmət orqanları Titoya qarşı sui-qəsd hazırlayırdı. Lakin Stalinin ölümü ilə əlaqədar bu plan ləğv edilmişdir.

Bu dövrdə Yuqoslaviya ABŞ və digər NATO ölkələri ilə yaxınlaşmışdır. ABŞ Yuqoslaviyaya hərbi yardım göstərmiş, ölkəni çoxlu sayda təyyarə, tank və digər silahlarla təmin etmişdir. 1953–1954-cü illərdə Yuqoslaviya Yunanıstan və Türkiyə ilə hərbi əməkdaşlığı da nəzərdə tutan müqavilələr imzalamışdır.

1953-cü ildə Tito ölkənin prezidenti seçilmiş və ömrünün sonuna qədər bu vəzifədə çalışmışdır.

1955-ci ildə Nikita Xruşşovun Yuqoslaviyaya səfərindən sonra Sovet-Yuqoslaviya münasibətləri bərpa olunmağa başlamışdır. Buna baxmayaraq, Titonun rəhbərlik etdiyi Yuqoslaviya Kommunist Partiyası SSRİ-nin ideoloji və siyasi təzyiqlərinə müqavimət göstərməyə davam etmişdir. Yuqoslaviya rəhbərliyi sosialist quruculuğunun özünəməxsus modelini irəli sürmüşdür. Tito 1956-cı ildə Sovet qoşunlarının Macarıstana müdaxiləsini dəstəkləsə də, 1968-ci ildə Varşava Müqaviləsi Təşkilatı qüvvələrinin Çexoslovakiyaya müdaxiləsini pisləmişdir.

1970-ci illərin ortalarında Titonun həyat yoldaşı Yovanka dövlət əleyhinə fəaliyyətdə ittiham olunmuşdur. Bir versiyaya görə, Tito onu bir sıra cinayətlərdə, o cümlədən SSRİ-nin xeyrinə casusluq etməkdə, dövlət sirlərini yaymaqda və dövlət çevrilişi hazırlamaqda ittiham etmişdir.

Digər versiyaya görə, ittihamlar əsassız olmuş və Stane Dolantsla Nikola Lyubiçiçin başçılıq etdiyi bir qrup yüksəkvəzifəli şəxs tərəfindən qondarılmışdır. Məhkəmə prosesinin siyasi problemlərə səbəb ola biləcəyi nəzərə alınaraq Yovanka Belqradın mərkəzində yerləşən, hər cür şəraiti olan iqamətgahda təcrid edilmişdir. Yovankanın bacısı Nadya isə təhdid edilərək baş verənlər barədə danışmaması üçün xəbərdar olunmuşdur. Slobodan Miloşeviçin hakimiyyəti dövründə də Yovankanın təcrid vəziyyəti davam etmişdir. O, uzun illər faktiki olaraq ev dustaqlığında yaşamışdır.

Titonun ölkəyə rəhbərliyi illərində Yuqoslaviya Qoşulmama Hərəkatında mühüm rol oynamışdır.

Onun hakimiyyəti dövründə Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikasında yaşayış səviyyəsi yüksəlmiş və iqtisadi inkişaf sürətlənmişdir. Ölkə bir sıra sosial-iqtisadi göstəricilərə görə digər sosialist dövlətlərindən fərqlənmişdir.

Xəstəliyi, ölümü və dəfni

1980-ci ildə İosip Broz Tito ağır xəstələnmişdir. Uzun müddət siqaret çəkən Titonun sol ayağında qan damarlarının tıxanması aşkar edilmişdir. Yanvar ayında onun sol ayağı amputasiya olunsa da, vəziyyəti yaxşılaşmamışdır. 1980-ci il mayın 4-də, 88 yaşının tamam olmasına üç gün qalmış Lyublyanada vəfat etmişdir. Ölümündən əvvəl uzun müddət xəstəxanada müalicə almış və komaya düşmüşdür. Belqradda yerləşən "Çiçəklər evi" mavzoleyində dəfn edilmişdir. Sonrakı illərdə hər il mayın 4-də, Titonun vəfat etdiyi saat 15:05-də bütün Yuqoslaviyada onun xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilirdi.

Titoizm

İosip Broz Tito titoizm adlanan kommunist ideoloji cərəyanının banisi olmuşdur. Bu cərəyan Titonun İosif Stalinlə fikir ayrılıqlarından sonra yaranmışdır. Titoizmin əsas prinsiplərindən biri hər bir ölkənin kommunizmə keçid yolunu xarici qüvvələrin, xüsusilə Sovet İttifaqının təsiri olmadan müstəqil şəkildə müəyyənləşdirməsi idi. Tito hakimiyyəti dövründə qoşulmama siyasəti yürütmüş və Yuqoslaviya Varşava Müqaviləsi Təşkilatına qoşulmamışdır. Yuqoslaviya Qarşılıqlı İqtisadi Yardım Şurasına tamhüquqlu üzv olmasa da, 1964-cü ildən xüsusi razılaşma əsasında onun fəaliyyətində assosiativ üzv kimi iştirak etmişdir. İqtisadi sahədə isə "özünüidarə edən sosializm" modeli tətbiq olunmuşdur.

Ailəsi və varisləri

Ailəsi

İosip Broz bir neçə dəfə evlənmişdir. Onun həyat yoldaşları və münasibətdə olduğu qadınlar bunlar idi:

• Pelaqeya Denisovna Belousova (1904–1967). Omskda İosip Brozla rəsmi nikaha daxil olmuşdur. Onların dörd övladı dünyaya gəlmişdir. İlk övladları körpəlikdə, digər iki övladları (Zlatitsa və Hinko) isə uşaqlıqda vəfat etmişdir. Yalnız dördüncü övladları Jarko sağ qalmışdır. İosip Brozdan boşandıqdan sonra Pelaqeyanın Nina adlı bir qızı olmuşdur.
• Anna Köniq (1914–1937). Elsa Lusiya Bauer (alm. Anna Köning) təxəllüsü ilə tanınmışdır. İosip Brozla rəsmi nikaha daxil olmuşdur. 1937-ci ildə Almaniyanın xeyrinə casusluq etmək ittihamı ilə Moskvada güllələnmişdir.
• Herta Haas (1914–2010). İosip Brozla münasibətindən Aleksandr "Mişa" adlı oğlu dünyaya gəlmişdir. İosip Brozdan ayrıldıqdan sonra Herta Haasın daha iki qızı olmuşdur.
• Davoryanka Paunoviç (1921–1946). İosip Brozla rəsmi nikahı olmamışdır. Vərəm xəstəliyindən əziyyət çəkmiş və SSRİ-də müalicə almışdır. Lakin bir müddət sonra Yuqoslaviyaya qayıtmış və orada vəfat etmişdir.
• Yovanka Budisavleviç-Broz (1924–2013). İosip Brozla rəsmi nikahda olmuşdur. 1970-ci illərdə dövlət çevrilişi hazırlamaqda ittiham edilmiş və faktiki olaraq ev dustaqlığına məruz qalmışdır. Buna baxmayaraq, Yovanka onun təcrid edilməsinin ərinin təşəbbüsü ilə baş vermədiyinə inanırdı. Titonun ölümündən sonra da uzun müddət təcrid şəraitində yaşamışdır. 2009-cu ildə Serbiya vətəndaşlığını təsdiqləyən sənədləri və pasportunu almışdır.

Tito İndoneziya prezidenti Sukarno ilə, 1960-cı il

Nəvələri

İosip Broz Titonun nəvə və nəticələri keçmiş Yuqoslaviya respublikalarında yaşamış və onların bir qismi Broz soyadını daşımışdır.

• Böyük oğlu Jarko üç dəfə evlənmişdir. Tamara Vegerlə ilk evliliyindən oğlu Yoşka (1947–2025) və qızı Zlatitsa dünyaya gəlmişdir. Yoşka Broz Serbiya Kommunist Partiyasının sədri olmuşdur. Tereza Kuyunciçlə ikinci evliliyindən Edvard adlı oğlu, Zlata Broz-Elineklə üçüncü evliliyindən isə Svetlana adlı qızı doğulmuşdur. Zlatitsanın İvan və Vukaşin adlı oğulları, Svetlananın isə İvan və Sonya adlı övladları olmuşdur.
  • Yoşka Brozun Neboyşa, Viktor və Tamara adlı övladları olmuşdur. Onun Luka, Filip və Lazar adlı nəvələri də vardır.
• Kiçik oğlu Aleksandr Mira Kosiçlə evlənmişdir. Onların Aleksandra (Saşa) adlı qızı və Andrey adlı oğlu olmuşdur.

Mənşə məsələsi

Titonun mənşəyi və şəxsiyyəti ilə bağlı müxtəlif fərziyyələr irəli sürülmüşdür. Bu fərziyyələrin tərəfdarları onun gəncliyi barədə az danışmasını, qohumları və dostları ilə əlaqələrinin məhdud olmasını şübhə doğuran hallar kimi qiymətləndirirdilər. Titonun əslində özünü təqdim etdiyi şəxs olmadığı barədə də bir neçə nəzəriyyə mövcuddur.

Bu nəzəriyyələrdən birinə görə, Yuqoslaviyaya İosip Brozun şəxsiyyətini mənimsəmiş, əslində isə polyak, alman və ya rus mənşəli olan başqa bir şəxs rəhbərlik edirdi. Bu iddianın tərəfdarları Titonun serb-xorvat dilində danışarkən və yazarkən yol verdiyi səhvləri öz fərziyyələrinə sübut kimi göstərirdilər. Digər bir nəzəriyyəyə görə isə Titonun valideynləri kəndli deyil, zadəgan nəslindən olmuşdur. Bu versiyanın tərəfdarları onun bir çox dildə danışmasını, aristokratik davranışlarını, şahmat oynamağı, fortepianoda ifa etməyi və qılıncoynatmanı bacarmasını kəndli ailəsindən gəlmədiyinin əlamətləri hesab edirdilər. Lakin Titonun əsl şəxsiyyətinin və mənşəyinin fərqli olduğuna dair bu nəzəriyyələr etibarlı tarixi sübutlarla təsdiqlənməmişdir.

2015-ci ildə Saşa Broz xorvatiyalı admiral və yazıçı Davor Domazet-Loşonu babasına böhtan atmaqda ittiham etmişdir. Domazet-Loşo "Admiralın qeydləri" adlı kitabında Titonun Vyanalı varlı bir şəxslə onun qulluqçusunun nikahdankənar övladı olduğunu iddia etmişdir. Saşa Broz bu iddiaya istehza ilə yanaşaraq Titonun şəcərəsini təqdim etmişdir. O, Domazet-Loşonu ucuz bestseller yazmağa çalışmaqda ittiham etmişdir.

Mükafatları

1945-ci ildə Tito Zaqrebin fəxri vətəndaşı adına layiq görülmüşdür.

Yuqoslaviya

• "Xalq Qəhrəmanı" ordeni (3 dəfə) — 6 noyabr 1944, 15 may 1972, 16 may 1977
• "Yuqoslaviya ulduzu" ordeni — 1 fevral 1954
• "Azadlıq" ordeni — 12 iyun 1945
• "Sosialist Əməyi Qəhrəmanı" ordeni — 1950
• "Milli azadlıq" ordeni — 15 avqust 1943
• "Hərbi bayraq" ordeni — 29 dekabr 1951
• "Yuqoslaviya bayrağı" ordeni — 26 noyabr 1947
• "Partizan ulduzu" ordeni — 15 avqust 1943
• "Qızıl çələngli Respublika" ordeni — 2 iyul 1960
• "Xalq qarşısında xidmətlərə görə" ordeni — 9 iyun 1945
• "Qardaşlıq və birlik" ordeni — 15 avqust 1943
• "Dəfnə çələngli Yuqoslaviya Xalq Ordusu" ordeni — 29 dekabr 1951
• "Böyük hərbi xidmətlər" ordeni — 29 dekabr 1951
• "Cəsurluğa görə" ordeni — 15 avqust 1943
• "1941-ci il Yuqoslaviya partizanı" yubiley medalı — 14 sentyabr 1944
• "Faşizm üzərində qələbənin 30 illiyi" medalı — 9 may 1975
• "Yuqoslaviya Xalq Ordusunun 10 illiyi" medalı — 22 dekabr 1951
• "Yuqoslaviya Xalq Ordusunun 20 illiyi" medalı — 22 dekabr 1961
• "Yuqoslaviya Xalq Ordusunun 30 illiyi" medalı — 22 dekabr 1971

Digər ölkələr

• "Avstriya Respublikasına xidmətlərə görə" fəxri nişanı (Avstriya) — 9 fevral 1965
• "Günəş" ordeninin böyük zənciri (Əfqanıstan) — 1 noyabr 1960
• "I Leopold" ordeni (Belçika) — 6 oktyabr 1970
• "And kondoru" ordeni (Boliviya) — 29 sentyabr 1963
• "Cənub xaçı" ordeni (Braziliya Birləşmiş Ştatları) — 19 sentyabr 1963
• "Xalq əməyi" ordeni (Bolqarıstan Xalq Respublikası) — 25 noyabr 1947
• 1-ci dərəcəli "9 sentyabr 1944-cü il" ordeni (Bolqarıstan Xalq Respublikası) — 25 noyabr 1947
• "Georgi Dimitrov" ordeni (Bolqarıstan Xalq Respublikası) — 22 sentyabr 1965
• "Dahi həqiqət komandoru" ordeni (Birma İttifaqı) — 6 yanvar 1955
• "Kamboca Kral" ordeninin 1-ci dərəcəli böyük xaçı (Kamboca) — 20 iyul 1956
• "Milli azadlıq" ordeninin zənciri (Kamboca) — 17 yanvar 1968
• "Kameruna xidmətlərə görə" ordeninin böyük xaç zənciri (Kamerun Federativ Respublikası) — 21 iyun 1967
• "Çili Fəxri" ordeninin böyük xaçı (Çili) — 24 sentyabr 1963
• "Xidmətlərə görə" ordeninin böyük xaçı (Konqo Xalq Respublikası) — 10 sentyabr 1975
• "Ağ şir" ordeninin 1-ci dərəcəli zənciri (Çexoslovakiya) — 22 mart 1946
• 1-ci dərəcəli "Qələbəyə görə Ağ şir" hərbi ordeni (Çexoslovakiya) — 22 mart 1946
• "Fil" ordeni (Danimarka) — 29 oktyabr 1974
• "Nil" ordeninin böyük zənciri (Misir) — 28 dekabr 1955
• "Səba kraliçası" ordeninin böyük zənciri və lenti (Efiopiya) — 21 iyul 1954
• "Qələbəyə görə Müqəddəs Georgi" ordeni (Efiopiya) — 21 iyul 1954
• "Ölkənin müdafiəsinə görə" medalı, beş palma yarpağı ilə (Efiopiya) — 21 iyul 1954
• "Finlandiya ağ qızılgülü" ordeninin zəncirli böyük xaçı (Finlandiya) — 6 may 1963
• "Qüdrətli hamam" ordeni (Böyük Britaniya) — 17 oktyabr 1972
• "Fəxri legion" ordeni (Fransa) — 7 may 1956
• "1939–1945-ci illər Hərbi xaçı"nın palma budaqlı dərəcəsi (Fransa) — 7 may 1956
• "Hərbi medal" (Fransa) — 7 may 1956
• "Könüllü döyüşçü xaçı" (Fransa) — 29 iyun 1956
• "Xidmətlərə görə" ordeninin böyük xaçı (Fransa) — 6 dekabr 1976
• "Almaniya Federativ Respublikasına xidmətlərə görə" ordeninin xüsusi dərəcəli böyük xaçı (Almaniya Federativ Respublikası) — 24 iyun 1974
• "Karl Marks" ordeni (Almaniya Demokratik Respublikası, 2 dəfə) — 12 noyabr 1974, 12 yanvar 1977
• "Xilaskar" ordeninin böyük xaçı (Yunanıstan) — 2 iyun 1954
• "Macarıstan Respublikasına xidmətlərə görə" ordeninin ulduzlu böyük xaçı (Macarıstan) — 7 dekabr 1947
• 1-ci dərəcəli "Macarıstan Respublikasına xidmətlərə görə" ordeni (Macarıstan) — 7 dekabr 1947
• "Macarıstan Xalq Respublikasının bayrağı" ordeninin brilyantlı 1-ci dərəcəsi (Macarıstan Xalq Respublikası) — 14 sentyabr 1964
• "Müqəddəs ulduz" ordeni (İndoneziya) — 28 dekabr 1958
• "Partizan ulduzu" ordeni (İndoneziya) — 28 dekabr 1958
• "Pəhləvi" ordeninin böyük zənciri (İran) — 3 iyun 1966
• "İran imperiyasının 2500 illiyi" xatirə medalı (İran) — 14 oktyabr 1971
• 1-ci dərəcəli "İkiçayarası" ordeni (İraq) — 14 avqust 1967
• 1-ci dərəcəli "İkiçayarası" hərbi ordeni (İraq) — 7 fevral 1979
• "İtaliya Respublikası qarşısında xidmətlərə görə" ordeni (İtaliya) — 2 oktyabr 1969
• "Payızgülü" ali ordeninin böyük lenti (Yaponiya) — 8 aprel 1968
• "Nassau Qızıl şiri" ordeninin böyük xaçı (Lüksemburq) — 9 oktyabr 1970
• "Astek qartalı" ordeninin zənciri (Meksika) — 30 mart 1963
• "Suxe-Bator" ordeni (Monqolustan Xalq Respublikası) — 20 aprel 1968
• "Məhəmmədiyyə" ordeninin böyük zənciri (Mərakeş) — 1 aprel 1961
• "Niderland şiri" ordeninin böyük xaçı (Niderland) — 20 oktyabr 1970
• "Müqəddəs Olaf" ordeninin böyük xaçı (Norveç) — 13 may 1965
• "Amador Qerrero" ordeninin böyük zənciri (Panama) — 15 mart 1976
• "Polşanın dirçəlişi" ordeninin böyük xaçı (Polşa Xalq Respublikası, 2 dəfə) — 25 iyun 1964, 4 may 1973
• "Hərbi şücaətə görə" ordeninin böyük xaçı (Polşa) — 16 mart 1946
• 1-ci dərəcəli "Qrünvald xaçı" ordeni (Polşa) — 19 oktyabr 1945
• "Qələbə və azadlıq" medalı (Polşa) — 16 mart 1946
• "Partizan xaçı" (Polşa) — 16 mart 1946
• "Müqəddəs Yakov Qılıncı" ordeninin böyük zənciri (Portuqaliya) — 17 oktyabr 1977
• "Şahzadə Enrike" ordeninin böyük zənciri (Portuqaliya) — 23 oktyabr 1975
• "Rumıniya Sosialist Respublikasının Qəhrəmanı" fəxri adı (Rumıniya Sosialist Respublikası) — 16 may 1972
• "Sosializmin qələbəsi" ordeni (Rumıniya Sosialist Respublikası) — 16 may 1972
• "Müqəddəs Marin" ordeninin böyük xaçı (San-Marino) — 25 sentyabr 1967
• "Qələbə" ordeni (SSRİ, № 16) — 9 sentyabr 1945
• 1-ci dərəcəli "Suvorov" ordeni (SSRİ) — sentyabr 1944
• "Lenin" ordeni (SSRİ) — 5 iyun 1972
• "Oktyabr inqilabı" ordeni (SSRİ) — 16 avqust 1977

Xatirəsi

Titonun Belqraddakı mavzoleyi

İosip Broz Titonun xatirəsi keçmiş Yuqoslaviya respublikalarında və dünyanın müxtəlif ölkələrində əbədiləşdirilmişdir. Onun şərəfinə bir sıra şəhərlər, küçələr, meydanlar və digər coğrafi obyektlər adlandırılmışdır.

Titonun adını daşımış şəhərlər:

• Monteneqronun paytaxtı Podqoritsa 1946–1992-ci illərdə Titoqrad adlandırılmışdır.
• Şimali Makedoniyanın Veles şəhəri 1946–1996-cı illərdə Titov Veles adlandırılmışdır.
• Kosovonun Kosovska-Mitrovitsa şəhəri 1981–1992-ci illərdə Titova Mitrovitsa adlandırılmışdır.
• Serbiyanın Ujitse şəhəri 1946–1992-ci illərdə Titovo Ujitse adlandırılmışdır.
• Xorvatiyanın Korenitsa şəhəri 1945–1997-ci illərdə Titova Korenitsa adlandırılmışdır.
• Bosniya və Herseqovinanın Drvar şəhəri 1981–1991-ci illərdə Titov Drvar adlandırılmışdır.
• Serbiyanın Vrbas şəhəri 1983–1992-ci illərdə Titov Vrbas adlandırılmışdır.
• Sloveniyanın Velenye şəhəri 1981–1990-cı illərdə Titovo Velenye adlandırılmışdır.

Bundan əlavə, Titonun adı müxtəlif ölkələrdə küçə və meydanlara verilmişdir. Bunlara Xorvatiyanın Zaqreb şəhərindəki keçmiş Marşal Tito meydanı, Moskvadakı İosip Broz Tito meydanı, Rusiyanın Omsk və Anqolanın Luanda şəhərlərindəki küçələr, Şimali Makedoniyanın Ohrid şəhərindəki Marşal Tito prospekti, Monteneqronun Bar və Tivat şəhərlərindəki Marşal Tito küçələri daxildir.

Monteneqronun Tivat şəhərində Marşal Tito küçəsi

Rusiyanın Omsk vilayətinin Maryanovski rayonunun Boqolyubovka kəndində Titonun vaxtilə işlədiyi dəyirman yerli əhəmiyyətli tarixi abidə hesab olunur. Şimali Makedoniyanın Şar dağlarında yerləşən Titov Vrv zirvəsi də onun şərəfinə adlandırılmışdır. Bundan başqa, əsas asteroid qurşağında yerləşən 1550 Tito asteroidi onun adını daşıyır.

Titonun şərəfinə "Sivi Sokol" ("Boz şahin"), "Druže Tito, mi ti se kunemo" ("Yoldaş Tito, sənə and içirik"), "Uz maršala Tita" ("Marşal Tito ilə") və digər mahnılar bəstələnmişdir. "Uz maršala Tita" mahnısı İkinci Dünya müharibəsi zamanı Yuqoslaviya partizanlarının məşhur marşlarından biri olmuşdur. Titonun ölümündən sonra onun xatirəsinə həsr olunmuş "Triput sam video Tita" ("Mən Titonu üç dəfə görmüşəm") mahnısı Corce Balaşeviç tərəfindən "Rani Mraz" qrupu ilə birlikdə ifa edilmişdir.

Xorvatiyanın Briuni Milli Parkında, Veli Briyun adasında Titonun həyat və fəaliyyətinə həsr olunmuş muzey ekspozisiyası fəaliyyət göstərir. Belqraddakı Yuqoslaviya Muzeyinin ekspozisiyasının bir hissəsi də Titoya həsr olunmuşdur.

2018-ci il dekabrın 19-da Monteneqronun paytaxtı Podqoritsanın mərkəzində İosip Broz Titonun abidəsinin

Kinematoqrafiyada

İosip Broz Tito bir sıra bədii filmlərdə obraz kimi canlandırılmışdır:

• "Yuqoslaviya dağlarında" (1946) — İvan Bersenev
• "Qurtuluş" (kinoepopeya, 1972) — Nikolay Yeremenko
• "Sutyeska"/"Beşinci hücum" (1973) — Riçard Barton
• "Ujitse Respublikası" (1974) — Marko Todoroviç
• "Azadlıq əsgərləri" (kinoepopeya, 1977) — Nikolay Yeremenko
• "İqman marşı" (1983) — Lazar Ristovski
• "Tito və mən" (1992) — Voislav Brayoviç
• "Anderqraund" (1995) — arxiv kadrları

Qalereya

• 
  Titonun anadan olduğu ev
• 
  Tito və Cimmi Karter 1978-ci ildə
• 
  Titonun heykəli
• 
  Titonun diplomatik pasportu
• 
  SSRİ-nin poçt markası, İ.B.Titonun 90 illiyi şərəfinə 1982-ci il, 6 qəpik
• 
  Qırğızıstanın poçt markası, 2005-ci il

Ədəbiyyat

• Бондарев Н. В. Загадка Тито: Московские годы Иосипа Броза (1935–1937гг.).— М.: ФИВ, 2012.— 240 с.— 1000 экз.— ISBN 978-5-91862-011-3
• Рено де Жувенель. Тито— главарь предателей.— М.: Издательство иностранной литературы, 1951.
• Ричард Уэст. Иосип Броз Тито: власть силы.— Смоленск: Русич (издательство), 1998.— ISBN 5-88590-758-7
• Евгений Матонин. Иосип Броз Тито.— Жизнь замечательных людей, 2012.— ISBN 978-5-235-03531-7
• Auty, Phyllis. Tito: A Biography. New York, New York: McGraw-Hill. 1970. OCLC 100536.
• Banac, Ivo. With Stalin against Tito: Cominformist splits in Yugoslav Communism. Ithaca, New York: Cornell University Press. 1988. ISBN 978-0-8014-2186-0.
• Barnett, Neil. Tito. London, England: Haus. 2006. ISBN 978-1-904950-31-8.
• Borneman, John. Death of the Father: An Anthropology of End in Political Authority. Berghahn Books. 2004. ISBN 978-1-57181-111-0.
• Cook, Bernard A. Europe Since 1945: An Encyclopedia, Volume 2 K-Z. New York, New York: Garland Publishing Inc. 2001.
• Corbel, Josef. Tito's Communism. Denver, Colorado: The University of Denver Press. 1951.
• Vladimir Dediyer. Tito. New York, New York: Simon and Schuster. 1952. ISBN 978-0-405-04565-3.
• Dedijer, Vladimir. Tito Speaks: His Self Portrait and Struggle with Stalin. London, England: Weidenfeld and Nicolson. 1953.
• Forsythe, David P., redaktorEncyclopedia of Human Rights. 5. Oxford, England: Oxford University Press. 2009. ISBN 978-0-19-533402-9.
• Frankel, Benjamin. The Cold War, 1945–1991: Leaders and Other Important Figures in the Soviet Union, Eastern Europe, China, and the Third World. 2. London, England: Gale Research. 1992. ISBN 978-0-8103-8928-1.
• Finlan, Alastair. The Collapse of Yugoslavia 1991–1999. New York, USA: Osprey Publishing. 2004. ISBN 978-1-4728-1027-4.
• Gilbert, Martin. The First World War: A Complete History. New York: Henry Holt and Company. 2004. ISBN 978-0-8050-7617-2.
• Jeffreys-Jones, Rhodri. In Spies We Trust: The Story of Western Intelligence. OUP Oxford. 2013. ISBN 978-0-19-958097-2.
• Kocon, Ivan; Jeličić, Matej; Škunca, Ivan. Stvaranje Titove Jugoslavije [The Creation of Tito's Yugoslavia] (Serbo-Croatian). Opatija, Yugoslavia: Otokar Keršovani. 1988. ISBN 978-86-385-0091-8.
• Laqueur, Walter. Guerrilla Warfare: A Historical & Critical Study. New Brunswick, New Jersey: Transaction Publishers. 1976. ISBN 978-1-4128-2488-0.
• Lee, Khoon Choy. Diplomacy of a Tiny State. Singapore: World Scientific. 1993. ISBN 978-981-02-1219-3.
• Lees, Lorraine M. Keeping Tito Afloat: The United States, Yugoslavia, and the Cold War. Pennsylvania State University Press. 2006. ISBN 0-253-34656-8.
• Matas, David. No More: The Battle Against Human Rights Violations. 1994. ISBN 1-55002-221-0.
• McGoldrick, Dominic. Accommodating National Identity in National Law and International Law // Stephen Tierney (redaktor). Accommodating National Identity: New Approaches in International and Domestic Law. Martinus Nijhoff Publishers. 2000. ISBN 90-411-1400-9.
• Minahan, James. Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States. Westport, Connecticut: Greenwood Publishing Group. 1998. ISBN 978-0-313-30610-5.
• Pavlowitch, Stevan K. Tito, Yugoslavia’s Great Dictator; A Reassessment, London, Hurst, 1992.
• Ramet, Sabrina Petra. The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005. Bloomington, Indiana: Indiana University Press. 2006. ISBN 978-0-253-34656-8.
• Ridley, Jasper. Tito: A Biography. London, England: Constable and Company. 1994. ISBN 0-09-475610-4.
• Roberts, Walter R. Tito, Mihailović and the Allies: 1941–1945. New Brunswick, New Jersey: Duke University Press. 1987. ISBN 978-0-8223-0773-0.
• Swain, Geoffrey. Tito: A Biography. London, England: I.B. Tauris. 2010. ISBN 978-1-84511-727-6.
• Sherwood, Timothy H. The Rhetorical Leadership of Fulton J. Sheen, Norman Vincent Peale, and Billy Graham in the Age of Extremes. Lexington Books. 2013. ISBN 978-0-7391-7431-9.
• Tomasevich, Jozo; Vucinich, Wayne S. Contemporary Yugoslavia: Twenty Years of Socialist Experiment. University of California Press. 1969.
• Tomasevich, Jozo. War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks. Stanford, California: Stanford University Press. 1975. ISBN 978-0-8047-0857-9.
• Tomasevich, Jozo. War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: Occupation and Collaboration. Stanford, California: Stanford University Press. 2001. ISBN 978-0-8047-3615-2.
• Trbovich, Ana S. A Legal Geography of Yugoslavia's Disintegration. Oxford, England: Oxford University Press. 2008. ISBN 978-0-19-533343-5.
• Vinterhalter, Vilko. In the Path of Tito... Tunbridge Wells, England: Abacus Press. 1972. ISBN 978-0-85626-011-7.
• Vucinich, Wayne S. Interwar Yugoslavia // Contemporary Yugoslavia: Twenty Years of Socialist Experiment. Berkeley, California: University of California Press. 1969. OCLC 652337606.
• West, Richard. Tito and the Rise and Fall of Yugoslavia. New York, New York: Carroll & Graf. 1995. ISBN 0-7867-0191-9.