Shko te përmbajtja

Lumi i Danubit

Redakto lidhjet
Checked
Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë

Danubi
Danubi në Budapestin
Map
Native name
Vendndodhja
Shtetet
Qytetet
Physical characteristics
BurimiBreg
 • vendndodhjaFurtwangen im Schwarzwald, Baden-Württemberg, Gjermani
 • koordinatat48°05′44″N 08°09′18″E / 48.09556°N 8.15500°E / 48.09556; 8.15500
 • lartësia1,078 m (3,537 ft)
2nd sourceBrigach
 • vendndodhjaSt. Georgen im Schwarzwald, Baden-Württemberg, Gjermani
 • koordinatat48°06′24″N 08°16′51″E / 48.10667°N 8.28083°E / 48.10667; 8.28083
 • lartësia940 m (3,080 ft)
Burimi confluence 
 • vendndodhjaDonaueschingen, Baden-Württemberg, Gjermani
 • koordinatat47°57′03″N 08°31′13″E / 47.95083°N 8.52028°E / 47.95083; 8.52028
GrykëderdhjaDelta e Danubit
 • location
Rumani
 • coordinates
45°13′3″N 29°45′41″E / 45.21750°N 29.76139°E / 45.21750; 29.76139
Kohëzgjatja2.850 kilometres (1.771 mi)[1]
Madhësia e pellgut
801.463 square kilometres (309.447 sq mi)[2]
Width 
 • minimumDanubi i mesëm (Portat e Hekurit) 150 m (490 ft); Danubi i poshtëm (Brăila) 400 m (1,300 ft)[3]
 • averageDanubi i sipërm 300 m (980 ft); Danubi i mesëm 400–800 m (1,300–2,600 ft); Danubi i poshtëm 900–1,000 m (3,000–3,300 ft)[4][3][2]
 • maximumDanubi i mesëm 1,500 m (4,900 ft); Danubi i poshtëm 1,700 m (5,600 ft)[2][3]
Depth 
 • minimum1 m (3 ft 3 in) (Danubi i sipërm)[2]
 • averageDanubi i sipërm 8 m (26 ft); Danubi i mesëm 6–10 m (20–33 ft), 53 m (174 ft) (Portat e Hekurit); Danubi i poshtëm 9 m (30 ft)[4][3][2][5]
 • maximumDanubi i mesëm (Portat e Hekurit) 90 m (300 ft); Danubi i poshtëm 34 m (112 ft)[3]
Discharge 
 • locationDelta e Danubit
 • average(Periudha: 1931–2020) 6,452 m3/s (227,900 cu ft/s)[6][7]
 • minimum1,790 m3/s (63,000 cu ft/s)[8][6]
 • maximum15,900 m3/s (560,000 cu ft/s)[8][6]
Discharge 
 • locationBeogradi
 • average(Periudha: 1931–2020) 5,300 m3/s (190,000 cu ft/s)[6]
Discharge 
 • locationBudapesti
 • average(Periudha: 1931–2020) 2,350 m3/s (83,000 cu ft/s)[6]
Discharge 
 • locationVjena
 • average(Periudha: 1931–2020) 1,920 m3/s (68,000 cu ft/s)[6]
Discharge 
 • locationPassau (Bavari, 30 km para qytetit)
 • average(Periudha: 1931–2020) 580 m3/s (20,000 cu ft/s)[6]
Basin features
RrjedhaDeti i Zi
River systemDanubi

Danubi ( /ˈdæn.juːb/ DAN-jub; shih edhe emrat e tjerë) është një lumë në Evropë, i dyti më i gjati pas Vollgës.[9] Ai rrjedh nëpër Evropën Qendrore dhe Juglindore, nga Shvarcvalldi (Pylli i Zi) i Gjermanisë[10] në jug, përmes Deltës së Danubit [en] në Rumani, derisa derdhet në Detin e Zi.[10] I madh dhe me rëndësi të thellë historike, Danubi ka qenë dikur kufi i Perandorisë Romake. Në shekullin e 21-të, ai lidh dhjetë vende evropiane, duke kaluar nëpër territoret e tyre ose duke shënuar kufirin mes tyre. Me origjinë në Gjermani, Danubi rrjedh drejt juglindjes për 2,850 km (1,770 mi), duke kaluar nëpër ose duke kufizuar me Austrinë, Sllovakinë, Hungarinë, Kroacinë, Serbinë, Rumaninë, Bullgarinë, Moldavinë dhe Ukrainën.[11] Mes shumë qyteteve në bregun e tij gjenden katër kryeqytete kombëtare: Vjena, Bratislava,[12] Budapesti[13] dhe Beogradi. Pellgu i tij lëndëmbledhës arrin 817,000 km2 (315,000 sq mi) dhe shtrihet edhe në nëntë vende të tjera.

Rrjedha e parë e Danubit, Bregu, buron në Furtwangen im Schwarzwald, ndërsa lumi merr emrin nga pika e bashkimit të burimeve, në parkun e pallatit të Donaueschingen-it. Që nga kohët e lashta, Danubi ka qenë rrugë tregtare tradicionale në Evropë. Sot, 2,415 km (1,501 mi) të gjatësisë së tij totale janë të lundrueshme. Danubi lidhet me Detin e Veriut përmes Kanalit Rajn–Main–Danub [en], duke e bashkuar Danubin te Kelheim me Majnin te Bamberg. Lumi është gjithashtu burim i rëndësishëm hidroenergjie dhe uji të pijshëm.

Pellgu i lumit Danub është vendbanim për lloje peshqish si mizoreshë (Esox lucius), sandër (Sander lucioperca), hukja (Hucho hucho), sominat (Silurus glanis), mustak (Lota lota) dhe temblat (Tinca tinca). Ai është gjithashtu vendbanim i llojeve të shumta të blinit dhe krapit, si dhe i salmonit dhe troftës. Disa lloje peshqish euryhalinë, si levreku evropian i detit, qefulli dhe ngjala evropiane, banojnë në Deltën e Danubit dhe në pjesën e poshtme të lumit.

Emrat dhe etimologjia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Sot lumi e mban emrin e tij nga bashkimi i burimeve në Donaueschingen, Gjermani, e deri te derdhja në Detin e Zi përmes Deltës së Danubit në Rumani dhe Ukrainë. Në gjuhët e vendeve që përshkon, lumi njihet si

Lumi ishte i njohur për grekët e lashtë si Istros (Ἴστρος)[14], nga një rrënjë e cila gjendet ndoshta edhe në emrin e lashtë të Dniestrit (Danaster në latinisht, Tiras në greqisht) dhe që lidhet me gjuhët iranike (iranishten) turos "i shpejtë" dhe sanskritishten iṣiras (इषिरस्) "i shpejtë", nga rrënja proto-indoevropiane isro-, sreu "të rrjedhësh".[15]

Në Mesjetë, greqishtja Tiras u huazua në italisht si Tyrlo dhe në gjuhët turke si Tyrla; kjo e fundit u huazua më tej në rumanisht si rajonalizëm (Turlă).[15]

Emri trako-frigas ishte Matoas[16], "sjellësi i fatit".[17]

Emri mongolisht e mesme për Danubin u transliterua si Tho-na në vitin 1829 nga Jean-Pierre Abel-Rémusat.[18]

Gjuhët moderne të folura në pellgun e Danubit e përdorin të gjitha emra të prejardhur nga emri latin Danubius:

Gjuha Emri Shqiptimi (IPA) Rendi i rrjedhjes[a]
Latinisht Danubius, Dānuvius N/A
Gjermanisht Donau shqiptimi gjermanisht: [ˈdoːnaʊ] 1 Gjermania
2 Austria
Bavarezisht Doana N/A
Silesianisht Dōnaj N/A
Sorbishtja e sipërme Dunaj shqiptimi Upper Sorbian: [ˈdunaj] N/A
Çekisht Dunaj shqiptimi çekisht: [ˈdunaj] N/A
Sllovakisht Dunaj shqiptimi sllovakisht: [ˈdunaj] 3 Sllovakia
Polonisht Dunaj shqiptimi polonisht: [ˈdunaj] N/A
Hungarisht Duna shqiptimi hungarisht: [ˈdunɒ] 4 Hungaria
Sllovenisht Donava shqiptimi Slovene: [ˈdóːnaʋa] N/A
Serbokroatisht Dunav / Дунав shqiptimi serbokroatisht: [dǔna(ː)v] 5 Kroacia
6 Serbia
Maqedonisht Дунав shqiptimi maqedonisht: [ˈdunaf] N/A
Rumanisht Dunăre,
forma e shquar Dunărea		 shqiptimi rumanisht: [ˈdunəre], forma e shquar [ˈdunəre̯a][19] 7 Rumania
9 Moldavia
Bullgarisht Дунав (Dúnav) shqiptimi bullgarisht: [ˈdunɐf] 8 Bullgaria
Ukrainisht Дунай (Dunáy) shqiptimi ukrainisht: [dʊˈnɑj] 10 Ukraina
Greqisht Δούναβης (Doúnavis) shqiptimi Greek: [ˈðunavis] N/A
Frëngjisht Danube shqiptimi frëngjisht: [danyb] N/A
Italisht Danubio shqiptimi italisht: [daˈnuːbjo] N/A
Portugalisht Danúbio shqiptimi European Portuguese: [dɐˈnuβju] N/A
Spanjisht Danubio shqiptimi spanjisht: [daˈnuβjo] N/A
Rusisht Дунай (Dunáy) shqiptimi rusisht: [dʊˈnaj] N/A
Turqisht Tuna shqiptimi turqisht: [tuˈna] N/A
Retoromanisht Danubi N/A
Shqip Danub,
forma e shquar: Danubi[20]		 N/A

Etimologjia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Danube është një emër lumi i Evropës së vjetër i prejardhur nga keltishtja Danu ose Don[21] (të dyja hyjni keltike), e cila vetë rrjedh nga proto-indo-evropianishtja *deh₂nu. Emra të tjerë lumenjsh evropianë nga e njëjta rrënjë përfshijnë Dunajec-in, Dzvina/Daugava-n, Donin, Donetsin, Dnieprin, Dniestrin, Dysna-n dhe Tana/Deatnu-në. Në sanskritishten rigvedike, Danu (दनु) do të thotë "lëng, pikë vese" (edhe emër i një perëndeshe vedike) dhe Danuja (दनुज) do të thotë "i lindur nga Danu" ose "i lindur nga pikat e vesës". Në avestanisht, fjala Dānu do të thotë "lumë". Fjala finlandeze për Danubin është Tonava, e cila me shumë gjasë vjen nga emri i lumit në gjermanisht, Donau. Emri i tij sami, Deatnu, do të thotë "Lumi i Madh". Është e mundur që Dānu në skitisht të ketë qenë, si në avestanisht, një fjalë e përgjithshme për "lumë": Dnieper dhe Dniestr, nga Danapris dhe Danastius, supozohet të vazhdojnë skitishten *dānu apara "lumi i largët" dhe *dānu nazdya- "lumi i afërt", përkatësisht.[22]

Në latinisht, Danubi njihej ndryshe si Danubius, Danuvius, Ister[23] ose Hister. Emri latin është mashkullor, ashtu siç janë të gjithë emrat e tij sllave, me përjashtim të sllovenishtes (edhe emri i Rinit (Rajnit) është mashkullor në latinisht, në shumicën e gjuhëve sllave, si dhe në gjermanisht). Gjermanishtja Donau (gjermanishtja e hershme moderne Donaw, Tonaw[24], gjermanishtja e lartë e mesme Tuonowe)[25] është femërore, pasi është ripërdorur si duke përmbajtur prapashtesën -ouwe "moçal, tokë e lagësht".

Rumanishtja dallon nga gjuhët e tjera përreth në caktimin e lumit me një term femëror, Dunărea (shqiptimi rumanisht: [ˈdunəre̯a]).[15] Kjo formë nuk u trashëgua nga latinishtja, megjithëse rumanishtja është gjuhë romane.[19] Për të shpjeguar humbjen e emrit latin, studiuesit që supozojnë se rumanishtja u zhvillua pranë lumit të madh propozojnë[19] që emri rumun rrjedh nga një trakishte e hipotetizuar *Donaris. Rrënja proto-indo-evropiane e këtij emri të supozuar lidhet me fjalën iranike "don-"/"dan-", ndërsa prapashtesa e supozuar -aris gjendet në emrin e lashtë të lumit Ialomița, Naparis, dhe në lumin e paidentifikuar Miliare të përmendur nga Jordanes në Getica-n e tij.[15] Gábor Vékony thotë se kjo hipotezë nuk është e besueshme, sepse grekët e huazuan formën Istros nga Trakët vendas.[19] Ai propozon që emri rumun është huazim nga një gjuhë turke (kumanishtja ose peçenegishtja).[19]

Gjeografia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Burimi hidrogjeografik i Danubit te Kisha e Shën Martinit në Furtwangen im Schwarzwald, Gjermani: Bregquelle, burimi i rrjedhës më të gjatë të Danubit, Breg, ku Danubi simbolizohet nga alegoria romake e lumit, Danuvius.
Burimi simbolik i Danubit në Donaueschingen: burimi i Donaubach-ut (Përroi i Danubit), i cili derdhet në Brigach.

I klasifikuar si rrugë ndërkombëtare ujore, ai buron në qytetin e Donaueschingen, në Pyllin e Zi të Gjermanisë, te bashkimi i lumenjve Brigach dhe Breg. Danubi më pas rrjedh drejt juglindjes për rreth 2,730 km (1,700 mi), duke kaluar nëpër katër kryeqytete (Vjena, Bratislava, Budapesti dhe Beogradi) para se të derdhet në Detin e Zi përmes Deltës së Danubit në Rumani dhe Ukrainë.

Statusi ndërkombëtar

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Dikur kufi i qëndrueshëm i Perandorisë Romake, lumi kalon nëpër ose prek kufijtë e 10 vendeve. Pellgu i tij shtrihet edhe në dhjetë vende të tjera.[26]

Nr.
rendor		 Shteti Pjesa e
pellgut[26]		 Emri
vendas		 Pika interesi
1 Gjermania 7% Donau Donaueschingen – burimi
2 Austria 10% Vjena – kryeqyteti
3 Sllovakia 5,9% Dunaj Bratislava – kryeqyteti
4 Hungaria 11,6% Duna Budapesti – kryeqyteti
5 Kroacia 4,4% Dunav
6 Serbia 10,2% Beogradi – kryeqyteti
7 Rumania 29% Dunărea Delta e Danubit – Deti i Zi
8 Bullgaria[b] 5,9% Дунав
9 Moldavia 1,6% Dunărea
10 Ukraina 3,8% Дунай Delta e Danubit – Deti i Zi

Pellgu lëndëmbledhës

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Përveç shteteve kufitare (shih më lart), pellgu lëndëmbledhës përfshin pjesë të nëntë vendeve të tjera: Bosnja dhe Hercegovina (4,6% e sipërfaqes së pellgut), Republika Çeke (2,9%), Sllovenia (2,0%), Mali i Zi (0,9%), Zvicra (0,2%), Italia (<0,15%), Polonia (<0,1%), Maqedonia e Veriut (<0,1%) dhe Shqipëria (<0,1%).[26] Pellgu total lëndëmbledhës ka sipërfaqe 801,463 km2 (309,447 sq mi) dhe është vendbanim për 83 milionë njerëz.[27] Pika më e lartë e pellgut lëndëmbledhës është maja e Piz Bernina në kufirin Itali–Zvicër, me 4,049 m (13,284 ft).[28] Pellgu i lumit Danub ndahet në tre pjesë kryesore, të ndara nga "portat" ku lumi detyrohet të presë përmes seksioneve malore:[27]

Rrjedha

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Rrjedha mesatare vjetore në stacionet hidrologjike (periudha 2000–2025)
Viti Rrjedha mesatare vjetore në m3/s (cu ft/s)
Reni
Isaccea		 Silistra Pristol Batina
Bezdan		 Nagymaros
Szob		 Bratislava
Wolfsthal		 Untergriesbach
2000 6,580.6 (232,390) 6,198.1 (218,880) 5,585.9 (197,260) 2,669.4 (94,270) 2,627.2 (92,780) 2,337.9 (82,560) 1,667.2 (58,880)
2001 6,304.3 (222,630) 5,919.4 (209,040) 5,421.8 (191,470) 2,432.5 (85,900) 2,382.3 (84,130) 2,231.3 (78,800) 1,627.6 (57,480)
2002 6,837.1 (241,450) 6,100.1 (215,420) 5,392 (190,400) 2,824.9 (99,760) 2,855.6 (100,840) 2,683 (94,700) 1,803.9 (63,700)
2003 5,021 (177,300) 4,571 (161,400) 3,825 (135,100) 1,786 (63,100) 1,722 (60,800) 1,647 (58,200) 1,153 (40,700)
2004 6,524 (230,400) 6,088 (215,000) 5,233 (184,800) 2,025 (71,500) 2,013 (71,100) 1,852 (65,400) 1,213 (42,800)
2005 8,711 (307,600) 7,659 (270,500) 6,396 (225,900) 2,420 (85,000) 2,329 (82,200) 2,115 (74,700) 1,359 (48,000)
2006 8,428 (297,600) 7,370 (260,000) 6,616 (233,600) 2,110 (75,000) 2,503 (88,400) 2,186 (77,200) 1,396 (49,300)
2007 5,626 (198,700) 5,195 (183,500) 4,512 (159,300) 2,182 (77,100) 2,136 (75,400) 1,916 (67,700) 1,287 (45,400)
2008 5,909 (208,700) 5,358 (189,200) 4,736 (167,300) 2,163 (76,400) 2,079 (73,400) 1,876 (66,300) 1,339 (47,300)
2009 6,492 (229,300) 5,990 (212,000) 5,412 (191,100) 2,607 (92,100) 2,441 (86,200) 2,186 (77,200) 1,433 (50,600)
2010 9,598 (339,000) 8,515 (300,700) 7,424 (262,200) 2,879 (101,700) 2,615 (92,300) 2,130 (75,000) 1,420 (50,000)
2011 5,303 (187,300) 4,827 (170,500) 4,182 (147,700) 2,000 (71,000) 1,882 (66,500) 1,700 (60,000) 1,218 (43,000)
2012 5,053 (178,400) 4,665 (164,700) 4,321 (152,600) 2,240 (79,000) 2,216 (78,300) 2,120 (75,000) 1,517 (53,600)
2013 7,164 (253,000) 6,558 (231,600) 5,946 (210,000) 2,863 (101,100) 2,684 (94,800) 2,417 (85,400) 1,671 (59,000)
2014 7,446 (263,000) 6,901 (243,700) 5,756 (203,300) 2,198 (77,600) 2,036 (71,900) 1,788 (63,100) 1,237 (43,700)
2015 6,138 (216,800) 5,722 (202,100) 4,971 (175,500) 2,030 (72,000) 1,903 (67,200) 1,629 (57,500) 1,240 (44,000)
2016 6,465 (228,300) 5,993 (211,600) 5,339 (188,500) 2,261 (79,800) 2,196 (77,600) 1,944 (68,700) 1,412 (49,900)
2017 5,202 (183,700) 4,813 (170,000) 4,270 (151,000) 2,143 (75,700) 2,041 (72,100) 1,844 (65,100) 1,307 (46,200)
2018 6,487.8 (229,110) 5,875.5 (207,490) 4,891 (172,700) 1,906.3 (67,320) 1,808.1 (63,850) 1,644.1 (58,060) 1,227.8 (43,360)
2019 5,579 (197,000) 5,168 (182,500) 4,593 (162,200) 2,253 (79,600) 2,114 (74,700) 1,962 (69,300) 1,446 (51,100)
2020 4,893.5 (172,810) 4,659 (164,500) 4,095 (144,600) 2,215 (78,200) 2,026 (71,500) 1,841 (65,000) 1,285 (45,400)
2021 5,998 (211,800) 5,505 (194,400) 4,696 (165,800) 2,178 (76,900) 2,028 (71,600) 1,838 (64,900) 1,304 (46,100)
2022 4,373 (154,400) 4,107 (145,000) 3,633 (128,300) 2,180 (77,000) 1,751 (61,800) 1,557 (55,000) 1,134 (40,000)
2023 6,665 (235,400) 6,267 (221,300) 5,534 (195,400) 2,240 (79,000) 2,264 (80,000) 1,968 (69,500) 1,443 (51,000)
2024 5,776.4 (203,990) 2,690 (95,000)
2025 4,091.4 (144,490)
Burimi:[2][29][30][31][32]
Rrjedha mesatare, minimale dhe maksimale shumëvjeçare (periudha ujore 1876–2010)
Stacioni Rrjedha (m3/s) Rrjedha (cu ft/s)
Min. Mes. Maks. Min. Mes. Maks.
Ceatal Izmail 1.889 6.489 14.673 66,700 229,200 518,200
Reni, Isaccea 1.805 6.564 14.820 63,700 231,800 523,000
Zimnicea, Svishtov 1.411 6.018 14.510 49,800 212,500 512,000
Orșova 1.672 5.572 13.324 59,000 196,800 470,500
Veliko Gradište 1.461 5.550 14.152 51,600 196,000 499,800
Pančevo 1.454 5.310 13.080 51,300 188,000 462,000
Bogojevo 959 2.889 8.153 33,900 102,000 287,900
Bezdan, Batina 749 2.353 7.043 26,500 83,100 248,700
Mohács 667 2.336 7.227 23,600 82,500 255,200
Nagymaros, Szob 628 2.333 7.057 22,200 82,400 249,200
Bratislava 633 2.059 7.324 22,400 72,700 258,600
Vjena 506 1.917 6.062 17,900 67,700 214,100
Krems an der Donau 596 1.845 5.986 21,000 65,200 211,400
Linz 468 1.451 4.783 16,500 51,200 168,900
Hofkirchen 211 638 1.943 7,500 22,500 68,600
Regensburg 128 444 1.330 4,500 15,700 47,000
Ingolstadt 83 312 965 2,900 11,000 34,100
Ulm 6 38 153 210 1,300 5,400
Burimi:[33][7]
Rezultate të simuluara të ujit dhe ngarkesës së sedimenteve pezull nga një studim dekadal me bazë klimatike (me devijim standard nëpër dekadën përkatëse)
Periudha (EJ) Skenari P T Rr S
mm in °C °F m3/s cu ft/s ton metrik
(milionë) 		ton amerikan
(milionë)
Epoka e Vogël e Akullit
1530–1540 I ftohtë/i thatë 79431.3 9.048.2 6,207219,200 72.980.4
1650–1660 I ftohtë/i lagësht 88534.8 8.447.1 7,929280,000 67.374.2
1709–1719 I ngrohtë/i lagësht 86133.9 8.346.9 7,616269,000 52.958.3
1770–1780 I ngrohtë/i thatë 86534.1 8.948.0 7,728272,900 74.181.7
Epoka moderne
1940–1950 I ftohtë/i thatë 77830.6 8.948.0 7,209254,600 55.060.6
1960–1970 I ftohtë/i lagësht 85033 8.847.8 7,399261,300 73.080.5
1975–1985 I ngrohtë/i lagësht 81832.2 9.048.2 7,186253,800 77.885.8
1990–2000 I ngrohtë/i thatë 79031 9.549.1 5,068179,000 73.881.4
P – Reshjet mesatare të simuluara në pellgun e Danubit; T – Temperatura mesatare e simuluar në pellgun e Danubit; Rr – Rrjedha mesatare e simuluar e lumit Danub te delta; S – Ngarkesa e sedimenteve e simuluar e lumit Danub te delta;
Burimi:[34]

Degët

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Tisa është dega më e gjatë e Danubit.

Toka e ujëmbledhur nga Danubi shtrihet edhe në shumë vende të tjera. Shumë nga degët e Danubit janë lumenj të rëndësishëm në vetvete, të lundrueshëm nga barka dhe anije të tjera me zhytje të vogël. Nga burimi i tij deri te derdhja në Detin e Zi, degët kryesore janë (sipas rendit të hyrjes):

  1. Iller (hyn te Ulm)
  2. Lech (lumë)
  3. Altmühl (hyn te Kelheim)
  4. Naab (hyn te Regensburg)
  5. Regen (lumë) (hyn te Regensburg)
  6. Isar
  7. Inn (lumë) (hyn te Passau)
  8. Ilz (hyn te Passau)
  9. Enns (hyn te qyteti Enns)
  10. Morava (lumë) (hyn afër Kështjellës së Devinit)
  11. Rába (hyn te Győr)
  12. Váh (hyn te Komárno)
  13. Hron (hyn te Štúrovo)
  14. Ipeľ
  15. Sió
  16. Drava (hyn afër Osijekut)
  17. Vuka (lumë) (hyn te Vukovar)
  18. Tisa (hyn afër Titelit)
  19. Sava (hyn te Beogradi)
  20. Timiș (lumë) (hyn te Pançevë)
  21. Morava e Madhe (hyn afër Smederevës)
  22. Mlava (hyn afër Kostolacit)
  23. Karaš (hyn afër Banatska Palankës)
  24. Jiu (lumë) (hyn te Bechet)
  25. Iskar (lumë) (hyn afër Gigenit)
  26. Olt (lumë) (hyn te Turnu Măgurele)
  27. Osam (hyn afër Nikopolit të Bullgarisë)
  28. Yantra (lumë) (hyn afër Svishtovit)
  29. Argeș (lumë) (hyn te Oltenița)
  30. Ialomița
  31. Siret (lumë) (hyn afër Galacit)
  32. Prut (hyn afër Galacit)

Galeria

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Qytetet dhe qytezat

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Bashkimi trengjyrësh (nga e majta në të djathtë) i lumenjve Inn, Danub dhe Ilz në Passau

Danubi kalon nëpër shumë qytete, përfshirë katër kryeqytete kombëtare (të shënuar me shkronja të trasha më poshtë), më shumë se çdo lumë tjetër në botë. Sipas rendit nga burimi te grykëderdhja, ato janë:

  • Gjermania
    • Donaueschingen në landin Baden-Württemberg – lumenjtë Brigach dhe Breg bashkohen për të formuar Danubin
    • Möhringen an der Donau në Baden-Württemberg
    • Tuttlingen në Baden-Württemberg
    • Sigmaringen në Baden-Württemberg
    • Riedlingen në Baden-Württemberg
    • Munderkingen në Baden-Württemberg
    • Ehingen në Baden-Württemberg
    • Erbach në Baden-Württemberg
    • Ulm në Baden-Württemberg
    • Neu-Ulm në Bavari
    • Günzburg në Bavari
    • Dillingen an der Donau në Bavari
    • Donauwörth në Bavari
    • Neuburg an der Donau në Bavari
    • Ingolstadt në Bavari
    • Kelheim në Bavari
    • Regensburg në Bavari
    • Straubing në Bavari
    • Deggendorf në Bavari
    • Passau në Bavari
Danubi në Linz, Austri
  • Austria
    • Linz, kryeqyteti i Austrisë së Sipërme
    • Krems an der Donau, në Austrinë e Poshtme
    • Tulln an der Donau, në Austrinë e Poshtme
    • Vjena – kryeqyteti i Austrisë dhe qyteti më i populluar në bregun e Danubit, ku fusha përmbytëse e lumit njihet si Lobau, ndonëse Innere Stadt (qendra historike) sot ndodhet larg rrjedhës kryesore të Danubit (megjithatë kufizohet ende nga Donaukanal – "kanali i Danubit").
Danubi në Bratislavë, Sllovaki
Bazilika e Esztergomit, Hungari
  • Hungaria
    • Mosonmagyaróvár
    • Győr
    • Komárom
    • Esztergom
    • Visegrád – kjo pjesë e lumit njihet edhe si Ana e Danubit (Danube Bend).
    • Vác
    • Szentendre
    • Göd
    • Dunakeszi
    • Budapesti – kryeqyteti i Hungarisë, qyteti dhe aglomerimi më i madh në Danub (rreth 3.300.000 banorë).
    • Szigetszentmiklós
    • Százhalombatta
    • Ráckeve
    • Adony
    • Dunaújváros
    • Dunaföldvár
    • Paks
    • Kalocsa
    • Baja
    • Mohács
  • Kroacia
    • Vukovar
    • Ilok
Kalaja e Petrovaradinit mbi Danub dhe Novi Sadin, kryeqytetin rajonal të Vojvodinës në Serbi
Bashkimi i lumit Sava me Danubin nën kalanë e Beogradit, kryeqytetin e Serbisë
  • Serbia
    • Apatin
    • Bačka Palanka
    • Čerević
    • Futog
    • Veternik
    • Novi Sad – kryeqyteti rajonal i Vojvodinës
    • Sremski Karlovci
    • Zemun
    • Beogradi – kryeqyteti i Serbisë
    • Pançevë
    • Smederevo
    • Kovin
    • Veliko Gradište
    • Golubac
    • Donji Milanovac
    • Kladovo
Danubi te Nikopoli i Bullgarisë, në dimër
  • Bullgaria
    • Vidin
    • Lom
    • Kozloduy
    • Oryahovo
    • Nikopol
    • Belene
    • Svishtov
    • Ruse
    • Tutrakan
    • Silistra
Danubi në Sulina, Rumani
  • Rumania
    • Moldova Nouă
    • Orșova
    • Drobeta-Turnu Severin
    • Calafat
    • Bechet
    • Dăbuleni
    • Corabia
    • Turnu Măgurele
    • Zimnicea
    • Giurgiu
    • Oltenița
    • Călărași
    • Fetești
    • Cernavodă
    • Hârșova
    • Brăila – kufiri i sektorit detar të Danubit
    • Galați – porti më i madh në Danub
    • Isaccea
    • Tulcea
    • Sulina
  • Moldavia
    • Giurgiulești
  • Ukraina
    • Reni
    • Izmail
    • Kiliia
    • Vylkove
Panoramë e Danubit në Vjenë
Ana e Danubit (Danube Bend) është një kthesë e Danubit në Hungari, pranë qytetit Visegrád. Malet Transdanubiane ndodhen në bregun e djathtë (ana e majtë e fotos), ndërsa Malet e Hungarisë Veriore në bregun e majtë (ana e djathtë e fotos).
Panoramë e Danubit në Budapest, me Parlamentin Hungarez (majtas)
Budapesti natën
Panoramë e Danubit në Novi Sad, nga Kalaja e Petrovaradinit, Serbi
Bashkimi i Savës me Danubin te Beogradi, fotografuar nga Kalaja e Beogradit, Serbi
Panoramë e lumenjve Danub dhe Sava, nga Kalemegdani, Beograd, Serbi
Danubi duke hyrë te Portat e Hekurit, në Malet Karpate. Rumania në të majtë, Kalaja e Golubacit dhe Serbia në të djathtë.

Ishujt

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Pamje ajrore e Ishullit Margaret, Budapest, Hungari. Në Budapest ka 15 ura mbi Danub.
Ishulli i Madh i Luftës (Great War Island) në Beograd, Serbi. Ndodhet te bashkimi i Savës me Danubin.
Ishulli Ada Kaleh, sot në Rumani, u harrua gjatë bisedimeve për paqe në Kongresin e Berlinit më 1878. U përmbyt gjatë ndërtimit të hidrocentralit të Portave të Hekurit më 1970.
  • Ada Kaleh
  • Ostrovul Mare, Gogoșu
  • Balta Ialomiței
  • Belene Island
  • Ishulli Csepel
  • Čakljanac Island
  • Donauinsel
  • Forkontumac Island
  • Great Brăila Island
  • Ishulli i Madh i Luftës (Great War Island)
  • Ishulli i Mohaçit
  • Koh Chang Island, Sremski Karlovci
  • Kozloduy Island
  • Ishulli Margaret
  • Ostrovo (Kostolac)
  • Ostrovul Ciocănești
  • Ostrovul Mare, Islaz
  • Paradajz Island
  • Ribarsko Ostrvo [sr], Novi Sad
  • Ishulli i Šarengradit
  • Szigetköz
  • Ishulli i Szentendres
  • Vardim Island
  • Ishulli i Vukovarit
  • Žitný ostrov

Ndarja në seksione

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  • Seksioni i sipërm: Nga burimi deri te Porta e Devinit, në kufirin e Austrisë me Sllovakinë. Danubi mbetet lumë malor karakteristik deri te Passau, me pjerrësi mesatare të shtratit 0,12% (1200 ppm); nga Passau deri te Porta e Devinit pjerrësia zbutet në 0,06% (600 ppm).
  • Seksioni i mesëm: Nga Porta e Devinit deri te Portat e Hekurit, në kufirin e Serbisë me Rumaninë. Shtrati i lumit zgjerohet dhe pjerrësia mesatare e shtratit bëhet vetëm 0,006% (60 ppm).
  • Seksioni i poshtëm: Nga Portat e Hekurit deri te Pătlăgeanca, me pjerrësi mesatare vetëm 0,003% (30 ppm).
  • Delta: Nga Pătlăgeanca deri te Sulina, ku Danubi takon Detin e Zi. Lumi ndahet në tre degë kryesore.[35]

Lundrimi modern

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Danubi në Budapest
Peshkatar në Deltën e Danubit
Anije transporti (barkë) e shtyrë në Danub, pranë Vjenës

Danubi është i lundrueshëm nga anije detare, nga Deti i Zi deri te Brăila në Rumani (sektori detar i lumit), dhe më tej nga anije lumore deri te Kelheim, Bavari, Gjermani; mjete më të vogla mund të lundrojnë edhe më lart, deri te Ulm, Vyrtemberg, Gjermani. Rreth 60 nga degët e tij janë gjithashtu të lundrueshme.

Që nga përfundimi i Kanalit Rajn–Main–Danub [en] gjerman më 1992, lumi është pjesë e një rruge ujore trans-evropiane nga Roterdami në Detin e Veriut deri te Sulina në Detin e Zi, në një distancë prej 3,500 km (2,200 mi). Më 1994, Danubi u shpall një nga dhjetë korridoret pan-evropiane, rrugë në Evropën Qendrore dhe Lindore që kërkonin investime të mëdha gjatë dhjetë deri pesëmbëdhjetë viteve në vijim. Sasia e mallrave të transportuara në Danub u rrit në rreth 100 milionë tonë më 1987. Më 1999, transporti në lumë u vështirësua nga bombardimi i NATO-s i tri urave në Serbi gjatë Luftës së Kosovës. Pastrimi i rrënojave përfundoi më 2002, kurse një urë ponton e përkohshme që pengonte lundrimin u hoq më 2005.

Te Portat e Hekurit [en], Danubi kalon nëpër një gryk që formon pjesë të kufirit mes Serbisë dhe Rumanisë; aty ndodhet Hidrocentrali Portat e Hekurit I [en], i pasuar rreth 60 km (37 mi) më poshtë rrjedhës (jashtë gryke) nga Hidrocentrali Portat e Hekurit II [en]. Më 13 prill 2006, u regjistrua një rrjedhje maksimale rekord te Diga e Portave të Hekurit, që arriti 15,400 m3/s (540,000 cu ft/s).

Ekzistojnë tri kanale artificiale të ndërtuara në Danub: Kanali Danub-Tisa-Danub (DTD) në rajonet e Banatit dhe Bačkës (Vojvodinë, provincë veriore e Serbisë); Kanali Danub–Deti i Zi, i gjatë 64 km (40 mi), mes Cernavodës dhe Konstancës (Rumani), i përfunduar më 1984, i cili shkurton distancën deri në Detin e Zi me 400 km (250 mi); dhe Kanali Rajn–Main–Danub, rreth 171 km (106 mi), i përfunduar më 1992, që lidh Detin e Veriut me Detin e Zi.[36] Është propozuar edhe një kanal Danub-Egje.[37]

Kryqëzimi (river cruising) në Danub është aktivitet popullor turistik, sidomos mes Passaut, Gjermani, dhe Budapestit, Hungari.[38]

Piratëria

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Në periudhën 2010–2012, kompani anijesh, sidomos nga Ukraina, pretenduan se anijet e tyre pësonin "sulme të rregullta pirate" në sektorët serbë dhe rumunë të Danubit.[39][40][41] Megjithatë, shkeljet mund të mos konsiderohen akte piraterie, siç përcaktohen sipas Konventës së Kombeve të Bashkuara mbi të Drejtën e Detit, por më tepër raste "vjedhjeje lumore".[42]

Raportime mediatike sugjerojnë se ekuipazhet e transportit shpesh përvetësojnë ngarkesën, duke e shitur atë për përfitim personal e duke ia atribuar humbjet sulmeve pirate. Këto incidente shpesh nuk karakterizohen si piraterie, por si vjedhje oportuniste dhe kontrabandë përgjatë lumit.[43]

Delta e Danubit

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Lipovanë rusishtfolës në Deltën e Danubit

Delta e Danubit [en] (Delta Dunării; ukrainisht: Дельта Дунаю, Del'ta Dunayu) është delta lumore më e madhe në Bashkimin Evropian. Pjesa më e madhe e Deltës së Danubit ndodhet në Rumani (rrethi i Tulcesë), ndërsa pjesa veriore e saj, në bregun e majtë të degës Kilia, ndodhet në Ukrainë (Oblasti i Odesës). Sipërfaqja e përafërt është 4,152 km2 (1,603 sq mi), prej të cilave 3,446 km2 (1,331 sq mi) ndodhen në Rumani. Nëse përfshihen edhe lagunat e Razim-Sinoesë (1,015 km2 (392 sq mi), prej të cilave 865 km2 (334 sq mi) sipërfaqe uji), të cilat ndodhen në jug të deltës së mirëfilltë, por lidhen me të gjeologjikisht dhe ekologjikisht (territori i tyre i bashkuar është pjesë e Vendit të Trashëgimisë Botërore), sipërfaqja totale e Deltës së Danubit arrin 5,165 km2 (1,994 sq mi).

Delta e Danubit është gjithashtu delta lumore më e mirëruajtur në Evropë, Vend i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s (që nga 1991) dhe Vend Ramsar. Liqenet dhe kënetat e saj mbështesin 45 lloje peshqish të ujërave të ëmbla. Zonat e saj të lagëta mbështesin tufa të mëdha shpendësh migrues nga mbi 300 lloje, përfshirë kormoranin xhuxh (Microcarbo pygmaeus) të rrezikuar. Këto kërcënohen nga skemat rivale të kanalizimit dhe kullimit, si Kanali Bystroye.[44]

Bashkëpunimi ndërkombëtar

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Ekologjia dhe mjedisi

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Pelikanë në Deltën e Danubit, Rumani

Komisioni Ndërkombëtar për Mbrojtjen e Lumit Danub (ICPDR) është një organizatë e përbërë nga 14 shtete anëtare (Gjermania, Austria, Republika Çeke, Sllovakia, Sllovenia, Hungaria, Kroacia, Bosnja dhe Hercegovina, Serbia, Bullgaria, Rumania, Moldavia, Mali i Zi dhe Ukraina) dhe Bashkimi Evropian. Komisioni, i themeluar më 1998, merret me të gjithë pellgun e lumit Danub, i cili përfshin degët dhe burimet e ujërave nëntokësore. Qëllimi i tij është zbatimi i Konventës për Mbrojtjen e Lumit Danub, duke promovuar dhe koordinuar menaxhimin e qëndrueshëm dhe të drejtë të ujërave, përfshirë ruajtjen, përmirësimin dhe përdorimin racional të ujërave, si dhe zbatimin e Direktivës Kuadër të BE-së për Ujërat dhe Strategjisë së Danubit.

Lundrimi

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Komisioni i Danubit merret me mirëmbajtjen dhe përmirësimin e kushteve të lundrimit në lumë. U themelua më 1948 nga shtatë shtete kufitare me lumin. Anëtarët përfshijnë përfaqësues nga Austria, Bullgaria, Kroacia, Gjermania, Hungaria, Moldavia, Sllovakia, Rumania, Rusia, Ukraina dhe Serbia; mblidhet rregullisht dy herë në vit. Gjithashtu thërret grupe ekspertësh për të shqyrtuar çështje të parapara në planet e punës së komisionit.

Komisioni daton nga Konferencat e Parisit të viteve 1856 dhe 1921, të cilat vendosën për herë të parë një regjim ndërkombëtar për të garantuar lundrimin e lirë në Danub. Sot Komisioni përfshin shtete bregdetare (riparian) dhe joriparian.

Gjeologjia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Portat e Hekurit, kufiri Serbi-Rumani
Hidrocentrali Portat e Hekurit II, Rumani-Serbi

Megjithëse burimet e sotme të Danubit janë relativisht të vogla, gjeologjikisht Danubi është shumë më i vjetër se Rajni, me të cilin pellgu i tij ujëmbledhës konkurron sot në Gjermaninë jugore. Kjo sjell disa ndërlikime gjeologjike interesante. Meqë Rajni rrjedh drejt veriut, drejt Detit të Veriut, një ndarje kontinentale që fillon te Piz Lunghin ndan pjesë të mëdha të Gjermanisë jugore, e cila ndonjëherë quhet Ndarja Evropiane e Ujërave.

Portat e Hekurit, në kufirin serbo-rumun (Parku Natyror Portat e Hekurit dhe Parku Kombëtar Đerdap)

Para akullnajës së fundit në Pleistocen, Rajni fillonte në skajin juglindor të Pyllit të Zi, ndërsa ujërat nga Alpet që sot ushqejnë Rajnin bartéshin nga i ashtuquajturi Urdonau (Danubi i lashtë). Pjesë të shtratit të këtij lumi të lashtë, i cili ishte shumë më i madh se Danubi i sotëm, mund të shihen ende në kanione (sot pa ujë) në peizazhin e sotëm të Alb-it Shvabian. Erozioni i luginës së Rajnit të Sipërm shpuri në "kapjen e rrjedhës" (stream capture); ujërat nga Alpet e ndryshuan drejtimin dhe filluan të ushqenin Rajnin. Danubi i sipërm i sotëm është kështu një rrjedhë e nën-përshtatur (underfit stream).

Meqë Alb-i Shvabian është kryesisht i formuar nga gëlqeror poroz, dhe meqë niveli i Rajnit është shumë më i ulët se ai i Danubit, sot lumenj nëntokësorë bartin shumë ujë nga Danubi drejt Rajnit. Në shumë ditë vere, kur Danubi bart pak ujë, ai fundoset plotësisht në këto kanale nëntokësore në dy vende në Alb-in Shvabian, të njohura si Donauversickerung (Fundosja e Danubit). Shumica e këtij uji del sërish në sipërfaqe vetëm 12 km (7.5 mi) në jug, te Aachtopf, burimi me rrjedhjen më të lartë në Gjermani, me mesatare 8,500 L/s (300 cu ft/s), në veri të Liqenit të Bodenit — duke ushqyer kështu Rajnin. Ndarja Evropiane e Ujërave vlen vetëm për ato ujëra që kalojnë përtej kësaj pike, gjë që ndodh vetëm në ditët e vitit kur Danubi bart ujë të mjaftueshëm për t'i mbijetuar gropave në Donauversickerung.

Meqë sasi kaq të mëdha uji nëntokësor gërryejnë shumë nga gëlqerori përreth, parashikohet se rrjedha e sipërme e Danubit do të zhduket një ditë tërësisht në favor të Rajnit, ngjarje e quajtur "kapje e rrjedhës".

Parametrat hidrologjikë të Danubit monitorohen rregullisht në Kroaci te Batina, Dalj, Vukovar dhe Ilok.[45]

Historia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Betejë mes forcave ruse dhe osmane në Danub më 1854, gjatë Luftës së Krimesë (1853–1856)

Pellgu i Danubit ishte vendngjarja e disa prej kulturave më të hershme njerëzore. Kulturat Neolitike Danubiane përfshijnë kulturat e Qeramikës Vijëzuese (Linear Pottery) të pellgut të mesëm të Danubit. Shumë vendbanime të Kulturës së Vinçës (Vinça, Serbi), të mijëvjeçarit të gjashtë deri të tretë p.e.s., ndodhen përgjatë Danubit. Kultura e Vučedolit [en] e mijëvjeçarit të tretë p.e.s. (nga vendbanimi i Vučedolit pranë Vukovarit, Kroaci) njihet për qeramikën e saj.

Dari i Madh, mbreti i Persisë, e kaloi lumin në fund të shekullit të 6-të p.e.s. për të pushtuar Skitinë Evropiane dhe për t'i nënshtruar Skithët.

Aleksandri i Madh i mundi mbretin triball Sirmus dhe fiset e veriut trake e ilire, duke përparuar nga Maqedonia deri te Danubi, më 336 p.e.s.

Nën romakët, Danubi formoi kufirin e Perandorisë me fiset në veri, pothuajse nga burimi deri te grykëderdhja. Njëkohësisht, ishte rrugë për transportin e trupave dhe furnizimin e vendbanimeve poshtë rrjedhës. Nga viti 37 e.s. deri në kohën e perandorit Valentiniani I (364–375), Limesi Danubian ishte kufiri verilindor i Perandorisë, me ndërprerje të rastësishme, siç ishte rënia e Limesit Danubian më 259. Kalimi i Danubit drejt Dakisë nga Imperium Romanum u arrit fillimisht në dy beteja më 102 dhe pastaj më 106, pas ndërtimit të një ure më 101 pranë qytetit garnizon të Drobetës, te Portat e Hekurit. Kjo fitore mbi Dakinë e Decebalit mundësoi krijimin e Provincës së Dakisë, e cila megjithatë u braktis nga perandori Aureliani më 271.

Avarët e përdorën lumin si kufirin e tyre juglindor në shekullin e 6-të.

Perspektiva kulturore të lashta mbi Danubin e poshtëm

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Pjesa e lumenjve Danubius apo Istros njihej gjithashtu (së bashku me Detin e Zi) si Okeanos në kohët e lashta, e quajtur Okeanos Potamos (Lumi Okeanos). Danubi i poshtëm quhej edhe Keras Okeanoio (Gjiri ose Briri i Okeanos-it) në Argonautikën e Apolonit të Rodosit (Argon. IV. 282).

Në fund të Okeanos Potamos, ndodhet ishulli i shenjtë i Albës (Leuke, Pytho Nisi, Ishulli i Gjarpërinjve), i shenjtë për Apollonin pellazgjik (e më vonë, grek), duke përshëndetur diellin që ngrihet në lindje. Hekateu Abderiti i referohet ishullit të Apollonit nga rajoni i Hiperboreanëve, në Okeanos. Sipas njërës version të legjendës, ishte në Leuke ku u varros heroi Akili (deri më sot, njëra nga grykëderdhjet e Danubit quhet Kilia). Këngë të vjetra popullore rumune tregojnë për një manastir të bardhë në një ishull të bardhë me nëntë priftërinj.[47]

Rivaliteti dhe tregtia përgjatë Danubit

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Liga e Shenjtë (1684) e mori Budën osmane pas një rrethimi të gjatë më 1686.

Mes fundit të shekullit 14 dhe fundit të shekullit 19, Perandoria Osmane u përball fillimisht me Mbretërinë e Serbisë, Perandorinë e Dytë Bullgare, Mbretërinë e Hungarisë, Principatën e Vllahisë, Principatën e Moldavisë, e më vonë me monarkinë Habsburge, Bashkësinë Polako-Lituaneze dhe Perandorinë Ruse, për kontrollin e Danubit (طونه, Tuna në turqisht), i cili u bë kufi verior i Perandorisë Osmane për shekuj me radhë. Shumë nga Luftërat Osmano-Hungareze (1366–1526) dhe Luftërat Osmano-Habsburge (1526–1791) u zhvilluan përgjatë lumit.

Ndër luftërat më të rëndësishme të Perandorisë Osmane përgjatë Danubit përfshihen Beteja e Nikopojës (1396), Rrethimi i Beogradit (1456), Beteja e Mohaçit (1526), rrethimi i parë turk i Vjenës (1529), Rrethimi i Esztergomit (1543), Lufta e Gjatë (1591–1606), Beteja e Vjenës (1683), Lufta e Madhe Turke (1683–1699), Lufta e Krimesë (1853–1856) dhe Lufta Ruso-Turke (1877–1878).

Në shekullin e 19-të, kastori u gjuajt deri në zhdukje përgjatë Danubit në Bavari.[48] Popullata e blinit beluga gjithashtu u shemb; blinjtë e Danubit ishin shfrytëzuar tregtarisht për mish dhe havjar që nga shekulli i 5-të p.e.s. Skemat e rregullimit të lumit filluan në shekullin e 19-të dhe vazhduan në shekullin e 20-të. Lumi Danub ka gjithsej 18 diga kryesore, përfshirë Melkun dhe Freudenau-në në Vjenë.[49]

Lufta e Dytë Botërore

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjatë rinovimit të vitit 2011 të Urës Margaret, Budapest, u zbuluan mbetje njerëzore. Mbetjet, kryesisht hebreje, ishin viktima të Partisë së Kryqit të Shigjetave, e djathta ekstreme, e cila qeverisi shkurtimisht Hungarinë që nga viti 1944.[50]

Nivelet rekord të ulëta dhe zbulimi i mbetjeve

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Në korrik dhe gusht 2026, një valë e zgjatur nxehtësie dhe thatësire në Evropë shkaktoi rënien e niveleve të ujit përgjatë Danubit dhe lumenjve të tjerë të mëdhenj, përfshirë Rajnin, në nivele rekord të ulëta në disa zona. Pranë Ryahovos, në veri të Bullgarisë, tërheqja e ujit zbuloi mbetjet e një mamuthi, përfshirë nofullën, dy fildisha dhe eshtra brinjësh, që besohet t'i kenë përkitur një individi të ri. Zyrtarë vendorë thanë se zona konsiderohej prej kohësh një moçal ku mamuthët kishin ngordhur mijëra vjet më parë.[51]

Pranë Prahovos, Serbi, u zbuluan mbi 20 anije gjermane të fundosura, të cilat ishin fundosur qëllimisht më 1944 gjatë tërheqjes gjermane në Luftën e Dytë Botërore.[52] Pranë Gigenit, Bullgari, uji i ulët zbuloi pjesë të themeleve të Urës së Konstantinit, një urë romake mbi Danub.[53] Pranë Virtit, Sllovaki, doli në sipërfaqe edhe një bombë tjetër e madhe britanike e Luftës së Dytë Botërore, e shkatërruar më pas në një shpërthim të kontrolluar; ajo lidhej ndoshta me fushatën e minimit lumor të Forcave Ajrore Mbretërore Britanike (RAF) të vitit 1944, Operacioni Gardening [de].[54]

Në Budapest, pjesë të ish-Urës Franz Joseph, të shkatërruar më 1945, gjithashtu u bënë të dukshme nën Urën e Lirisë.[55] Pranë Budapestit, shtrati i zbuluar i lumit nxori në pah një motoçikletë gjermane DKW NZ 350-1 [de], mbetjet e dy ushtarëve të Wehrmachtit, dhe disa lëndë plasëse të Luftës së Dytë Botërore, përfshirë mina kundërtank.[56] Pranë Kisoroszit, Hungari, u zbulua një minë detare britanike e Luftës së Dytë Botërore prej 460 kilogramësh, e cila u hoq në mënyrë të sigurt nga ekspertë të çminimit.[55] Përveç kësaj, mbetje anijesh luftarake të Luftës së Dytë Botërore u zbuluan pranë Mohaçit dhe Bajës.[57][58]

Centrali Bërthamor i Paksit, centrali bërthamor më i madh i Hungarisë, ka qenë duke ulur prodhimin, pasi nivelet rekord të ulëta të Danubit reduktuan disponueshmërinë e ujit ftohës, i cili normalisht furnizon gati gjysmën e energjisë elektrike të vendit.[59] Autoritetet hungareze planifikuan të ndërtonin një prag shkëmbor pranë Paksit për të ngritur nivelin e Danubit deri në 1 metre (3 ft 3 in), me dy pontonë që potencialisht mund të shtonin edhe 20 centimetres (7.9 in) te pompat ftohëse të centralit.[60]

Në Rumani, u prek nga thatësira edhe Centrali Bërthamor i Cernavodës. Forcat detare rumune përdorën 180 kg lëndë plasëse në një shpërthim të kontrolluar për të zhvendosur një gur të madh që kufizonte rrjedhën e ujit të Danubit drejt sistemit ftohës të centralit.[61] Edhe Serbia vuajti nga thatësira e rëndë dhe nivelet e ulëta të ujit të Danubit. Me rreth 65% të energjisë elektrike të prodhuar nga qymyri dhe 25% nga hidroenergjia, periudhat e zgjatura të thatësirës paraqitën një sfidë madhore. Hidrocentralet e Portave të Hekurit I dhe II prodhonin shumë nën mesataren, ndërsa centralet me qymyr Kostolac A dhe B duhej të ulnin prodhimin për shkak të ujit të kufizuar ftohës.[62]

Ekonomia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Uji i pijshëm

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Përgjatë rrjedhës së tij, Danubi është burim uji të pijshëm për rreth 20 milionë njerëz.[63][64] Në Baden-Württemberg, Gjermani, pothuajse 30 përqind (të dhëna 2004) e ujit për zonën mes Shtutgartit, Bad Mergentheimit, Aalenit dhe rrethit Alb-Donau vjen nga uji i pastruar i Danubit. Qytete të tjera si Ulm dhe Passau gjithashtu përdorin ujë nga Danubi.

Në Austri dhe Hungari, shumica e ujit merret nga burime nëntokësore dhe malore, dhe vetëm rrallë përdoret ujë nga Danubi. Shumica e shteteve e konsiderojnë gjithashtu shumë të vështirë pastrimin e ujit për shkak të ndotjes së madhe; vetëm pjesë të Rumanisë, ku uji është më i pastër, vazhdojnë të marrin rregullisht ujë të pijshëm nga Danubi.[65]

Lundrimi dhe transporti

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Peshkim nga një Zille në Danub, në Austrinë e Poshtme, 1982

Në shekullin e 19-të, Danubi ishte një rrugë ujore e rëndësishme, por, siç e shprehu The Times i Londrës, "çdo vit fshihej nga akulli që mund të ngrinte një anije të madhe jashtë ujit ose ta priste më dysh sikur të ishte karotë."[66]

Sot, si "Korridori VII" i Bashkimit Evropian, Danubi është një rrugë e rëndësishme transporti. Që nga hapja e Kanalit Rajn–Main–Danub [en], lumi lidh Portin e Roterdamit dhe qendrat industriale të Evropës Perëndimore me Detin e Zi, si dhe, përmes Kanalit Danub–Deti i Zi, me Portin e Konstancës.

Rruga ujore është projektuar për anije të mëdha lumore (110 × 11,45 m), por mund të bartë anije shumë më të mëdha në pjesën më të madhe të rrjedhës së saj. Danubi është kanalizuar pjesërisht në Gjermani (5 gjirize) dhe Austri (10 gjirize). Propozimet për ndërtimin e disa gjirizeve të reja për të përmirësuar lundrimin nuk kanë përparuar, pjesërisht për shkak të shqetësimeve mjedisore.

Poshtë rrjedhës nga gjirizet e Freudenau-së në Vjenë, kanalizimi i Danubit u kufizua te diga dhe gjirizet e Gabčíkovës pranë Bratislavës, si dhe te dy gjirizet e dyfishta të Portave të Hekurit, në sektorin kufitar të Danubit mes Serbisë dhe Rumanisë. Këto gjiriza kanë dimensione më të mëdha. Poshtë Portave të Hekurit, lumi rrjedh lirshëm deri në Detin e Zi, në një distancë prej mbi 860 kilometres (530 mi).

Danubi lidhet me Kanalin Rajn–Main–Danub te Kelheim, me Donaukanal-in në Vjenë, dhe me Kanalin Danub–Deti i Zi te Cernavodë.

Përveç disa degëve dytësore të lundrueshme, lumenjtë e vetëm të mëdhenj të lundrueshëm të lidhur me Danubin janë Drava, Sava dhe Tisa. Në Serbi, një rrjet kanalesh lidhet gjithashtu me lumin; rrjeti, i njohur si Kanalet Danub–Tisa–Danub, lidh seksione poshtë rrjedhës.

Në seksionet austriake dhe gjermane të Danubit, u zhvillua një lloj i veçantë barke me fund të sheshtë, i quajtur Zille, për përdorim përgjatë lumit. Zillen përdoren ende sot për peshkim, transport pasagjerësh dhe mallrash në këtë zonë.

Peshkimi

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Rëndësia e peshkimit në Danub, i cili ishte thelbësor në Mesjetë, ka rënë ndjeshëm. Disa peshkatarë janë ende aktivë në pika të caktuara të lumit, dhe Delta e Danubit ka ende një industri të rëndësishme. Megjithatë, disa nga burimet e lumit janë menaxhuar në mënyrë të paqëndrueshme mjedisore në të kaluarën, duke çuar në dëmtime nga ndotja, ndryshimet e shtratit dhe zhvillimi i infrastrukturës së madhe, përfshirë digat e mëdha hidroenergjetike.[67]

Popullatat e blinit të lidhura me pellgun e lumit Danub kanë formuar, gjatë shekujve, bazën e një peshkimi tregtar të madh dhe të rëndësishëm, të njohur në mbarë botën. Ndërtimi i digave, përveç mbipeshkimit dhe ndotjes së lumit, ka luajtur rol të rëndësishëm në rënien e popullatës së blinit, sepse krijon pengesë për llojet migratore të peshqve që zakonisht shumohen në pjesët e sipërme të lumit.[68] Zonat e shumimit të llojeve migratore të peshqve janë reduktuar ndjeshëm nga ndërtimi i sistemeve hidroenergjetike dhe lundrimore te Portat e Hekurit I (1974) dhe Portat e Hekurit II (1984).[69] Projektimi fillestar i këtyre digave nuk ka përfshirë asnjë kalim për peshqit.[70] Mundësia e ndërtimit të një kalimi artificial peshqish që mundëson migrimin për llojet e peshqve, përfshirë blinin, është aktualisht në shqyrtim nga projekte të tilla si We Pass.[71]

Ekoregjioni i Danubit të Sipërm ka vetëm rreth 60 lloje peshqish, ndërsa ekoregjioni i Danubit të Poshtëm–Dniestrit ka afërsisht dyfishin.[72] Mes tyre gjendet një larmi jashtëzakonisht e lartë blinjsh, gjithsej gjashtë lloje (blini beluga, blini rus, blini bastard, sterleti, blini me yje dhe blini evropian i detit), por të gjithë këto janë të kërcënuar dhe kanë kryesisht — ose tërësisht, në rastin e blinit evropian të detit — zhdukur nga lumi.[72] Hukja, një nga llojet më të mëdha të salmonit, është endemike në pellgun e Danubit, por është përhapur edhe në vende të tjera nga njeriu.[73]

Turizmi

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Rrënojat e Kalasë Aggstein mbi Danub
Lugina e Wachau [en], pranë Spitz, Austri

Vende të rëndësishme turistike dhe natyrore përgjatë Danubit përfshijnë luginën e Wachau [en], Parkun Kombëtar Donau-Auen në Austri, Gemenc në Hungari, Naturpark Obere Donau në Gjermani, Kopački rit në Kroaci, Portat e Hekurit në Serbi dhe Rumani, Deltën e Danubit në Rumani, dhe Rezervatin Natyror Srebarna në Bullgari.

Gjithashtu, kryqëzimet e argëtimit dhe udhëtimit në lumë kanë rëndësi të konsiderueshme. Përveç rrugës shpesh të ndjekur mes Vjenës dhe Budapestit, disa anije shkojnë madje nga Passau, Gjermani, deri te Delta e Danubit, e mbrapsht. Gjatë sezonit të lartë, mbi 70 anije kryqëzimi përdoren në lumë, ndërsa pjesët e sipërme, pa trafik, mund të eksplorohen vetëm me kanoe apo barka.

Në vetëm Austri, ka mbi 14 milionë netë qëndrimi dhe rreth 6,5 milionë mbërritje në vit.[74]

Bregdeti i Danubit në Budapest është pjesë e vendeve të Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, dhe mund të shihen nga disa kryqëzime turistike të ofruara në qytet.

Ana e Danubit (Danube Bend) është gjithashtu një destinacion turistik popullor.

Shtegu me biçikletë i Danubit

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Shtegu me biçikletë i Danubit përgjatë Schlögener Schlinge, një gryk lumor në Masivin Boheman
Shtegu me biçikletë i Danubit që kalon nëpër qytetin e Linzit

Donauradweg (Shtegu ose Rruga me Biçikletë e Danubit) është një shteg biçiklete përgjatë lumit. Sidomos pjesët nëpër Gjermani dhe Austri janë shumë të popullarizuara, gjë që e bën një nga 10 shtigjet më të njohura me biçikletë në Gjermani.[75]

Shtegu me biçikletë i Danubit fillon te burimi i Danubit dhe përfundon aty ku lumi derdhet në Detin e Zi. Ndahet në katër seksione:

  1. Donaueschingen–Passau (559 km or 347 mi)
  2. Passau–Vjenë (340 km or 210 mi)
  3. Vjenë–Budapest (306 km or 190 mi)
  4. Budapest–Deti i Zi (1,670 km or 1,040 mi)

Shtegu i Sulltanëve

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Shtegu i Sulltanëve [en] është një shteg këmbësor që përshkon lumin mes Vjenës dhe Smederevës në Serbi. Që andej, shtegu largohet nga Danubi, duke përfunduar në Stamboll. Seksionet përgjatë lumit janë si më poshtë.

  1. Vjenë–Budapest (323 km or 201 mi)
  2. Budapest–Smederevë (595 km or 370 mi)

Donausteig

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Zonë pushimi përgjatë shtegut këmbësor Donausteig, pranë Bad Kreuzen

Më 2010, u hap Donausteig-u, një shteg këmbësor nga Passau deri te Grein. Është i gjatë 450 km (280 mi) dhe ndahet në 23 etapa. Rruga kalon nëpër pesë komuna bavareze dhe 40 austriake. Peizazhi dhe pikat panoramike përgjatë lumit janë pikat kryesore të Donausteig-ut.[76]

Rruga e Perandorëve dhe Mbretërve

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Rruga e Perandorëve dhe Mbretërve është një rrugë ndërkombëtare turistike që shkon nga Regensburg deri në Budapest, duke kaluar nëpër Passau, Linz dhe Vjenë.[77] Konsorciumi ndërkombëtar ARGE Die Donau-Straße der Kaiser und Könige, i përbërë nga dhjetë organizata turistike, kompani lundrimi dhe qytete, punon për ruajtjen dhe zhvillimin turistik të rajonit të Danubit.[74]

Në Regensburgun mesjetar, me qendrën e tij të vjetër të ruajtur, urën prej guri dhe katedralen, fillon Rruga e Perandorëve dhe Mbretërve. Vazhdon deri te Engelhartszell, me manastirin e vetëm trapist në Austri. Ndalesa të tjera të rëndësishme përgjatë Danubit përfshijnë "Schlögener Schlinge"-n, qytetin e Linzit, i cili ishte Kryeqyteti Evropian i Kulturës më 2009 me pasurinë e tij të artit bashkëkohor, Manastirin e Melkut, qytetin universitar të Krems-it, dhe qytetin kozmopolit të Vjenës. Para se Rruga e Perandorëve dhe Mbretërve të përfundojë, kalohet nëpër Bratislavë dhe Budapest, ky i fundit i konsideruar dikur si qyteti binjak i Vjenës gjatë kohës së Perandorisë Austro-Hungareze. Që nga koha e Romës së lashtë, perandorë të famshëm dhe suita e tyre udhëtuan në dhe përgjatë Danubit, duke e përdorur lumin për udhëtim dhe transport. Ndërsa udhëtimi tokësor ishte mjaft lodhës, shumica e njerëzve preferonin të udhëtonin me anije në Danub. Kështu, Rruga e Perandorëve dhe Mbretërve ishte skena e shumë ngjarjeve historike të rëndësishme, që e karakterizojnë Danubin deri më sot.

Rruga e mori emrin nga Perandori i Shenjtë Romak Frederiku I Barbarossa dhe kryqtarët, si dhe nga Riçardi I i Anglisë, i cili ishte burgosur në Kështjellën e Dürnsteinit, e vendosur mbi Danub. Udhëtimet më madhështore perandorake ndër shekuj ishin ato të familjes Habsburge. Pasi kurorëzoheshin në Frankfurt, perandorët sundonin nga Vjena dhe mbanin gjithashtu në Regensburg Dietën e Përhershme të Regensburgut. Shumë kështjella, pallate, rezidenca dhe manastire shtetërore u ndërtuan nga Habsburgët përgjatë lumit. Sot, ato ende u kujtojnë njerëzve që jetojnë pranë Danubit arkitekturën e guximshme të "Donaubarock"-ut.

Sot, njerëzit mund të udhëtojnë në Danub jo vetëm me anije, por edhe me tren, me biçikletë përgjatë Shtegut me Biçikletë të Danubit, ose në këmbë përgjatë "Donausteig"-ut, dhe të vizitojnë qytetet e Vendit të Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s: Regensburg, Wachau [en] dhe Vjenën.[78]

Parqe kombëtare të rëndësishme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  • Naturpark Obere Donau (Gjermani)
  • Donauauen zwischen Neuburg und Ingolstadt (Gjermani) – hartë
  • Zona e mbrojtjes së natyrës Donauleiten (Gjermani)
  • Parku Kombëtar Donau-Auen (Austri) – hartë
  • Chránená krajinná oblasť Dunajské luhy (Sllovaki) – hartë
  • Parku Kombëtar Danub-Ipoly (Hungari) – hartë
  • Parku Kombëtar Danub-Drava (Hungari) – hartë
  • Parku Natyror Kopački Rit (Kroaci) – hartë
  • Rezervati Natyror Gornje Podunavlje (Serbi) – hartë
  • Parku Kombëtar Fruška Gora (Serbi)
  • Rezervati Natyror Koviljsko-petrovaradinski rit (Serbi)
  • Rezervati Natyror i Ishullit të Madh të Luftës (Serbi)
  • Parku Kombëtar Đerdap (Serbi)
  • Parku Natyror Portat e Hekurit (Rumani)
  • Parku Natyror Persina (Bullgari) – hartë
  • Vendi i Mbrojtur Kalimok-Brushlen (Bullgari) – hartë
  • Rezervati Natyror Srebarna (Bullgari) – hartë
  • Parku Natyror Malet Măcin (Rumani)
  • Parku Natyror Balta Mică a Brăilei (Rumani)
  • Rezervati i Biosferës Delta e Danubit (Rumani) – hartë
  • Rezervati i Biosferës së Danubit në Ukrainë

Në folklor dhe letërsi

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Peizazh i shekullit të 16-të i Danubit, pranë Regensburgut, nga Albrecht Altdorfer – anëtar i shkollës së Danubit
  • Danubi përmendet në titullin e një valsi të famshëm nga kompozitori austriak Johann Strauss II [en], Valsi i Bukur Danubi Blu (Mbi Danubin e Bukur Blu). Ky vepër njihet mirë në mbarë botën dhe përdoret gjerësisht edhe si ninullë. Valët e Danubit (Valurile Dunării) është një vals nga kompozitori rumun Iosif Ivanovici (1845–1902); si "Anniversary Song", është interpretuar nga shumë këngëtarë, si Al Jolson, Rosemary Clooney, Vera Lynn, Tom Jones, dhe shumë të tjerë. Njihet më së shumti si "Anniversary Waltz", megjithëse ai është në fakt një këngë dhe melodi tjetër. Joe Zawinul shkroi një simfoni për Danubin, të quajtur Stories of the Danube. U interpretua për herë të parë në festivalin Bruckner të vitit 1993, në Linz.
  • Danubi zë vend të rëndësishëm në himnin kombëtar bullgar (Mila Rodino), si përfaqësim simbolik i bukurisë natyrore të vendit. Në këngët popullore lituaneze, shfaqja e Danubit (Dunojus, Dunojėlis) është më e zakonshme se shfaqja e lumit më të gjatë lituanez, Neman.
  • Tradita gjermane dhe austriake e pikturës së peizazhit, Shkolla e Danubit [en], u zhvillua në shekullin e 16-të në luginën e Danubit, nga artistë që punonin në mënyrë autonome.[79]
  • Njëri nga kryeveprat e Claudio Magrisit quhet Danubio (ISBN 1-86046-823-3). Libri, i botuar më 1986, është një ese e madhe kulturore-historike, në të cilën Magris udhëton përgjatë Danubit nga burimet e para deri te delta, duke ndjekur trashëgiminë etnike dhe kulturore evropiane, historinë letrare dhe ideologjike.
  • The Great Danube Adventure u botua më 1838 si ditar udhëtimi epik.
  • Piloti i Danubit (1908) (Le Pilote du Danube) i Jules Verne-it përshkruan aventurat e peshkatarit Serge Ladko ndërsa udhëton përgjatë lumit.
  • Tregimi i shkurtër "The Willows" i Algernon Blackwood-it zhvillohet kryesisht në lumë.

Shih edhe

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Lexime shtesë

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  • Lóczy, Dénes. The Danube: Morphology, Evolution, and Environmental Issues. Në Avijit Gupta, red., Large Rivers: Geomorphology and Management. Botimi i dytë. Hoboken, N.J.: Wiley-Blackwell, 2022, f. 335–367. ISBN 978-1-119-41260-1
  • Sommerwerk, Nike, Jurg Bloesch, Christian Baumgartner, Thomas Bittl, Dubravka Cerba, Bela Csanyi, Grigore Davideanu, Martin Dokulil, Georg Frank, Iulia Grecu, Thomas Hein, Vladimir Kovac, Ilulian Nichersu, Tibor Mikuska, Karin Pall, Momir Paunovic, Carmen Postolache, Maja Rakovic, Cristina Sandu, Martin Schneider-Jacoby, Katharina Stefke, Klement Tockner, Ion Toderas, dhe Laurentia Ungureanu. The Danube River Basin. Në Klement Tockner, Christiane Zarfl, dhe Christopher T. Robinson (red.), Rivers of Europe, botimi i dytë. Cambridge, MA: Elsevier, 2022, f. 83–181. ISBN 978-0-08-102612-0

Referime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. ↑ "Danube River". Encyclopædia Britannica (në anglisht) (bot. Online). Marrë më 30 prill 2022.
  2. 1 2 3 4 5 6 "ICPDR" (në anglisht).
  3. 1 2 3 4 5 "Long-term Morphological Development of the Danube in Relation to the Sediment Balance" (në anglisht).
  4. 1 2 Bondar, Constantin. "Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5)" (PDF) (në anglisht). osce.org. Marrë më 30 prill 2022.
  5. ↑ "Republic Hydrometeorological Service of Serbia" (në anglisht dhe serbisht).
  6. 1 2 3 4 5 6 7 "THE DANUBE RIVER AND ITS DELTA, HYDROGEOGRAPHYC CHARACTERISTICS-ACTUAL SYNTHESIS" (në anglisht).
  7. 1 2 "Points of view expressed by the Romanian authorities and scientific research on the Ukraine's document "Annotated Report on Scientific Research – Complex Environmental Monitoring for the Danube – Black Sea Deep Water Navigation Canal operation in 2017–2018. The Sea Approach Canal Zone"" (PDF) (në anglisht). unece.org. Marrë më 30 prill 2022.
  8. 1 2 Gâştescu, Petre; Țuchiu, Elena (2012), "The Danube River in the Pontic Sector – Hidrologycal Regime" (PDF), përmbledhur nga Gâştescu, Petre; Lewis William Jr, William; Breţcan, Petre (red.), Water resources and wetlands: Conference Proceedings (në anglisht), Tulcea, Rumani, fq. 18, ISBN 978-606-605-038-8{{citation}}: Mirëmbajtja CS1: Mungon shtëpia botuese te vendodhja (lidhja)
  9. ↑ Water, Connor Brighton (1 shkurt 2023). "10 Longest Rivers In Europe". WorldAtlas (në anglisht). Marrë më 30 mars 2026.
  10. 1 2 "Danube River | Map, Cities, Countries, & Facts | Britannica". Encyclopedia Britannica (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 30 dhjetor 2025. Marrë më 30 mars 2026.
  11. ↑ yakubova@upenn.edu (1 shtator 2017). "Danube River". Russian and East European Studies (në anglisht). Marrë më 30 mars 2026.
  12. ↑ "Danube River in Bratislava | bratislava-city.sk" (në çekisht). Marrë më 30 mars 2026.
  13. ↑ Péter, László (23 mars 2026). "Budapest" (në anglisht).{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Gjendja e adresës (lidhja)
  14. ↑ "Herodotus, The Histories, book 4, chapter 48". www.perseus.tufts.edu (në anglisht).
  15. 1 2 3 4 Felecan, Oliviu; Felecan, Nicolae (2015). "Straturi etimologice reflectate în hidronimia românească" (PDF). Quaderns de Filologia: Estudis Lingüístics (në rumanisht). 20 (1). Universitat de València: 254. doi:10.7203/qfilologia.20.7521.
  16. ↑ Dyer, Robert (1974). "Matoas, the Thraco-Phrygian name for the Danube, and the IE root *madų". Glotta (në anglisht). 52 (1/2). Vandenhoeck & Ruprecht (GmbH & Co. KG): 91–95. JSTOR 40266286.
  17. ↑ Šašel Kos, Marjeta (2009). "Reka kot božanstvo — Sava v antiki" [Lumi si hyjni — Sava në antikitet]. përmbledhur nga Barachini, Jožef (red.). Ukročena lepotica: Sava in njene zgodbe [Bukuroshja e zbutur: Sava dhe historitë e saj] (PDF) (në sllovenisht dhe anglisht). Sevnica: Javni zavod za kulturo, šport, turizem in mladinske dejavnosti. fq. 42–50. ISBN 978-961-92735-0-0. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 4 mars 2016.
  18. ↑ Abel-Rémusat, Jean-Pierre (1829). Nouveaus Mélanges Asiatiques (në frëngjisht). Vëll. 2. Paris: Schubart and Heidelhoff. fq. 96–97.
  19. 1 2 3 4 5 Vékony, Gábor (2000). Dacians, Romans, Romanians (në anglisht). Matthias Corvinus Publishing. fq. 210. ISBN 978-1-882785-13-1.
  20. ↑ Kozma Vasili; Arsen Mustaqi, red. (1981), Lirika popullore [Folk lyrics], Folklor Shqiptar, vëll. 4, Tirana: Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë, Instituti i Kulturës Popullore, Sektori i Prozës dhe Poezisë, fq. 624, Tunë-a lumi i Danubit
  21. ↑ Triad 35. Bromwich, Trioedd Ynys Prydein, f. 280–285.
  22. ↑ Mallory, J.P; Mair, Victor H. (2000). The Tarim Mummies: Ancient China and the Mystery of the Earliest Peoples from the West (në anglisht). London: Thames and Hudson. fq. 106. ISBN 978-0-500-05101-6.. V. I. Abaev (1949). Осетинский язык и фольклор [Ossetian language and folklore] (PDF) (në rusisht). Moscow: Publishing house of Soviet Academy of Sciences. fq. 236.
  23. ↑ Ancient Languages of the Balkans, Part One (në anglisht). Paris: Mouton. 1976. fq. 144.
  24. ↑ Tonaw te Sebastian Franck (1542). Weltbuch (në gjermanisht). fq. 81. Donaw p.sh. te Leonhard Thurneisser zum Thurn (1572). Pison (në gjermanisht). fq. 186. Drejtshkrimi Donau që nga shekulli 17.
  25. ↑ Grimm. Deutsche Grammatik (në gjermanisht). fq. 407.
  26. 1 2 3 "Countries of the Danube River Basin" (në anglisht). International Commission for the protection of the Danube River. Marrë më 13 nëntor 2010.
  27. 1 2 "River Basin — ICPDR – International Commission for the Protection of the Danube River". www.icpdr.org (në anglisht).
  28. ↑ "Drainage basin of the Black Sea" (PDF). Our Waters: Joining Hands Across Borders. First Assessment of Transboundary Rivers, Lakes and Groundwaters (në anglisht). United Nations Economic Commission for Europe. 2007.
  29. ↑ "Republički hidrometeorološki zavod" (në serbisht).
  30. ↑ "ICPDR-International Commission for the Protection of the Danube River" (në anglisht).
  31. ↑ "DIAGNOZA ŞI PROGNOZA PENTRU DUNĂRE" (në rumanisht).
  32. ↑ Igor, Liska. TNMN Yearbooks. www.icpdr.org (Reportazh) (në anglisht). Vjenë (Austri): International Commission for the Protection of the Danube River (ICPDR). Water Quality in the Danube River Basin.
  33. ↑ Pekárová, Pavla; Miklánek, Pavol (2019). Flood Regime of Rivers in the Danube River Basin (në anglisht). doi:10.31577/2019.9788089139460. ISBN 978-80-89139-46-0. S2CID 131234947.
  34. ↑ McCarney-Castle, K.; Voulgaris, G.; Kettner, A.J.; Giosan, L. (2021). "Simulating fluvial fluxes in the Danube watershed: The "Little Ice Age" versus modern day". The Holocene (në anglisht). 22: 91–105. doi:10.1177/0959683611409778. S2CID 129864432.
  35. ↑ Strat, Daniela; Gheorghe, Iuliana (17 prill 2023). "Conservation Status and Effectiveness of the National and International Policies for the Protection and Conservation of Sturgeons in the Danube River and Black Sea Basin". Diversity (në anglisht). 15 (4): 568. Bibcode:2023Diver..15..568S. doi:10.3390/d15040568. ISSN 1424-2818.
  36. ↑ "Danube navigation at a glance". INeS Danube (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 26 shkurt 2021.
  37. ↑ Tzimas, Stavros (28 gusht 2017). "Chinese interests could make plan to link Danube and Aegean a reality". eKathimerini.com (në anglisht). Marrë më 11 korrik 2022.
  38. ↑ Sarna, Heidi (15 gusht 2019). "10 Best River Cruises". Frommer's (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 21 shtator 2023.
  39. ↑ Piškor, Mate (12 tetor 2011). "Riječni gusari u Srbiji pljačkaju hrvatske brodove". Jutarnji list (në kroatisht). Arkivuar nga origjinali më 1 mars 2020.
  40. ↑ "Ukrainian Danube Shipping Company Says Its Ships Are Being Attacked Frequently in Romanian Part Of River Danube" (në anglisht). Ukrainian News. 13 janar 2012. Arkivuar nga origjinali më 14 janar 2012. Marrë më 11 qershor 2012.
  41. ↑ Гордієва, Олена (20 janar 2012). "Українські кораблі все частіше стають жертвами румунських піратів" [Romanian Pirates Attack Ukrainian Ships More Frequently]. Gazeta.ua (në ukrainisht). Arkivuar nga origjinali më 5 prill 2023.
  42. ↑ Ingo_Eigen (27 shkurt 2012). "Pirates on the lower Danube". rivercruiseinfo (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 14 dhjetor 2013.
  43. ↑ Tomiuc, Eugen (5 shkurt 2012). "Reports Of 'Pirates Of The Danube' Get The Old Heave-Ho". Radio Free Europe/Radio Liberty (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 9 shtator 2023.
  44. ↑ Staras, Mircea (2005). Documentation on the likely significant transboundary impact of the Ukrainian deep-water navigation canal Danube-black sea in the context of Espoo Convention, 1991 (PDF) (në anglisht). Tulcea, Rumani: Danube Delta National Institute (publikuar shkurt 2005). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 3 gusht 2020. Marrë më 20 shtator 2020.
  45. ↑ "Daily hydrological report" (në anglisht). State Hydrometeorological Bureau of the Republic of Croatia. Arkivuar nga origjinali më 30 maj 2010. Marrë më 9 shtator 2010.
  46. ↑ "Eis auf der Donau nicht betreten". wien.ORF.at (në gjermanisht). ORF. 2 shkurt 2006. Marrë më 31 maj 2026.
  47. ↑ Dacia Preistorica Arkivuar 7 korrik 2008 tek Wayback Machine, Nicolae Densusianu (1913).
  48. ↑ Isabella Tree (17 shtator 2015). "Dam it!" (në anglisht). The Economist.
  49. ↑ Klement Tockner; Urs Uehlinger; Christopher T. Robinson, red. (2009). Rivers of Europe (në anglisht). Academic Press. ISBN 978-0-08-091908-9.
  50. ↑ "Hungary buries remains of Holocaust victims executed by Nazis on banks of the Danube River". National Post (në anglisht). The Associated Press. 15 prill 2016. Marrë më 16 shkurt 2022.[lidhje e vdekur]
  51. ↑ "Danube dries in heat: skeleton of giant mammoth uncovered in Bulgaria". euronews (në anglisht). 1 gusht 2026. Marrë më 3 gusht 2026.
  52. ↑ Drobnjakovic, Marko (7 gusht 2026). "The Danube River's water is dropping so low that World War II ships are emerging" (në anglisht). AP News.
  53. ↑ "Low Danube water levels in Bulgaria expose Roman-era bridge" (në anglisht). Reuters. 6 gusht 2026.
  54. ↑ Dawson, Neve (7 gusht 2026). "Gigantic WW2 bomb detonated in Slovakia after surfacing in Danube River" (në anglisht). The Independent.
  55. 1 2 "Receding Danube Reveals 460-Kilogram WWII Naval Mine" (në anglisht). Hungary Today. 9 gusht 2026.
  56. ↑ Müller, Franziska (7 gusht 2026). "Danube: Wehrmacht soldiers and WWII motorbike recovered after 80 years" (në anglisht). Euronews.
  57. ↑ "Historic drought: rivers reveal hunger stones, warships and mammoth remains" (në anglisht). Euronews. 10 gusht 2026.
  58. ↑ "Remains of an old World War II-era ship in Hungary" (në anglisht). Reuters Connect. 8 gusht 2026.[lidhje e vdekur]
  59. ↑ "Lost income, energy fears and a woolly mammoth: what Europe's dried-up rivers have yielded" (në anglisht). The Guardian. 1 gusht 2026.
  60. ↑ Spike, Justin (12 gusht 2026). "Hungary's government plans interventions on Danube River to keep nuclear plant running" (në anglisht). AP News.
  61. ↑ Tondo, Lorenzo (3 gusht 2026). "Romania blasts rock to divert water from drought-hit Danube to nuclear reactor" (në anglisht). The Guardian.
  62. ↑ Verseck, Keno (6 gusht 2026). "How drought threatens Europe's electricity supplies" (në anglisht). DW.
  63. ↑ "About Us". International Commission for the Protection of the Danube River (në anglisht). Marrë më 5 shkurt 2021.
  64. ↑ "Blue River". wwf.panda.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 12 prill 2021. Marrë më 5 shkurt 2021.
  65. ↑ "The Danube" (në anglisht). International Association of Water Supply Companies in the Danube River Catchment Area. Arkivuar nga origjinali më 19 maj 2012. Marrë më 28 korrik 2012.
  66. ↑ "The Times & The Sunday Times". The Times (në anglisht).
  67. ↑ Holcik, Juraj (1989). The freshwater fishes of Europe Vol.I Part II General introduction to fishes (në anglisht). Wiesbaden: Aula Verlag.
  68. ↑ Hensel, K; Holcik, J (1997). Past and current status of sturgeons in the upper and middle Danube River (në anglisht).
  69. ↑ Corda (1988). "Iron gates II design and performance of dams- geotechnical considerations" (në anglisht). International Conference on Case Histories in Geotechnical Engineering.
  70. ↑ Suciu Radu, Guti Gabor (2012). Have sturgeons a future in the Danube River? (PDF). 39th IAD Conference: Living Danube (në anglisht). Szentendre, Hungari. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 14 shkurt 2026. Marrë më 31 gusht 2026.
  71. ↑ We Pass – Facilitating Fish Migration and Conservation at the Iron Gates (në anglisht). ICPDR. 11 nëntor 2019. Arkivuar nga origjinali më 4 mars 2026. Marrë më 31 gusht 2026.
  72. 1 2 Hales, J. (2013). Upper Danube. Freshwater Ecoregions of the World. Marrë më 25 shkurt 2013.
  73. ↑ "Hucho hucho" (në anglisht). FishBase. shkurt 2013. {{cite web}}: Mungon ose është bosh |url= (Ndihmë!)
  74. 1 2 "Press release of the "ARGE Donau Österreich"" (PDF) (në gjermanisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 13 mars 2014. Marrë më 1 prill 2014.
  75. ↑ "Die ADFC-Radreiseanalyse 2013 – Zahlen, Daten und Fakten" (në gjermanisht). Arkivuar nga origjinali më 18 qershor 2017. Marrë më 12 mars 2014.
  76. ↑ "Donausteig". Traildino.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 7 prill 2014. Marrë më 1 prill 2014.
  77. ↑ "Welcome". Straße der Kaiser und Könige (në gjermanisht).
  78. ↑ "The Route of Emperors and Kings". bavaria.by (në anglisht). Marrë më 29 mars 2014.
  79. ↑ "Danube School" (në anglisht). Oxford Reference. Marrë më 7 qershor 2025.

Shënime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  1. ↑ Rendi i rrjedhjes nga bashkimi i burimeve në Gjermani deri te derdhja përfundimtare në Detin e Zi përmes Deltës së Danubit në Rumani dhe Ukrainë.
    Shih edhe seksionin Gjeografia.
  2. ↑ Qyteti-port Vidin në Bullgari ndodhet poshtë rrjedhës në raport me qytetin Moldova Nouă në Rumani.

Referime

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  • MacKillop, James (2004). Oxford Dictionary of Celtic Mythology (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-860967-4.
  • Noble, Gordon; Evans, Nicholas (2022). The Picts: Scourge of Rome, Rulers of the North (në anglisht). Birlinn. ISBN 978-1-78027-778-3.

Lexime shtesë

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
  • Mevissen, Robert Shields. The Danube Empire: An Environmental History of Habsburg State Building and Civic Engagement (2025)

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Marrë nga "https://sq.wikipedia.org/w/index.php?title=Lumi_i_Danubit&oldid=3048377"