Pergi ke kandungan

Zambia

Sunting pautan
Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Republik Zambia
Inggeris Republic of Zambia
Jata Zambia
Jata
Cogan kata: bahasa Inggeris: One Zambia, One Nation
"Satu Zambia, Satu Negara"[1]
Lagu kebangsaan: Stand and Sing of Zambia, Proud and Free
"Berdiri dan Nyanyikan Lagu Zambia, Megah dan Bebas"[1]
Peta dunia dengan Zambia diserlahkan di bahagian selatan Afrika
Ibu negara
dan bandar terbesar}
Lusaka
15°25′S 28°17′T / 15.417°S 28.283°T / -15.417; 28.283
Bahasa rasmiInggeris
PemerintahKesatuan republik berpresiden
• Presiden
Hakainde Hichilema[2]
• Naib Presiden
Mutale Nalumango[2]
Badan perundanganPerhimpunan Kebangsaan Zambia
Kemerdekaan 
daripada United Kingdom
• Diisytiharkan
24 Oktober 1964
Keluasan
• Jumlah
752,612 km2 (290,585 bt2)
Populasi
• Perkiraan 2026
23,003,214
• Bancian penduduk tahun 2022
19,693,423
Gini (2022)51.5[3]
tinggi
HDI (2023)▲ 0.595[4][5]
sederhana (154)
Mata wangKwacha Zambia (ZMW)
Zon waktuUTC+2 (CAT)
Kod panggilan+260
Kod ISO 3166ZM
DPT internet.zm

Zambia (Inggeris: Zambia), secara rasmi Republik Zambia (Inggeris: Republic of Zambia), ialah sebuah negara tanpa pantai di bahagian selatan Afrika. Negara ini bersempadan dengan Republik Demokratik Congo dan Tanzania di utara dan timur laut, Malawi dan Mozambique di timur, Zimbabwe, Botswana dan Namibia di selatan, serta Angola di barat. Ibu negara dan bandar terbesarnya ialah Lusaka. Zambia mempunyai keluasan 752,612 km².[6]

Wilayah Zambia moden diperintah sebagai Rhodesia Utara sebelum mencapai kemerdekaan daripada United Kingdom pada 24 Oktober 1964. Kenneth Kaunda menjadi presiden pertamanya. Negara ini dijadikan negara satu parti pada 1972 sebelum sistem berbilang parti dipulihkan pada 1990 dan pilihan raya berbilang parti diadakan pada 1991.[6] Hakainde Hichilema, yang dipilih sebagai presiden pada Ogos 2021, mengetuai kerajaan semasa.[7]

Banci 2022 merekodkan 19,693,423 penduduk, manakala unjuran rasmi varian sederhana Zambia Statistics Agency menganggarkan penduduk pertengahan tahun 2026 berjumlah 23,003,214 orang.[8][9] Perlombongan tembaga merupakan salah satu tunjang utama ekonomi dan eksport Zambia.[10] Zambia juga merupakan anggota pengasas Komuniti Pembangunan Afrika Selatan (SADC), dan Lusaka menempatkan sekretariat Pasaran Bersama untuk Afrika Timur dan Selatan (COMESA).[6][11]

Etimologi

[sunting | sunting sumber]

Nama Zambia berasal daripada nama Sungai Zambezi, sungai utama yang mengalir melalui bahagian selatan negara itu. Nama tersebut menggantikan nama kolonial Northern Rhodesia atau Rhodesia Utara ketika negara itu mencapai kemerdekaan pada 1964.[12]

Sejarah

[sunting | sunting sumber]

Zaman awal dan masyarakat prapenjajahan

[sunting | sunting sumber]

Bukti arkeologi menunjukkan bahawa masyarakat Zaman Besi Awal telah wujud di kawasan Zambia pada milenium pertama Masihi. Masyarakat ini menggunakan tembikar dan teknologi peleburan besi, sementara pertanian dan penternakan berkembang secara beransur-ansur bersama-sama dengan perubahan corak petempatan dan pertukaran serantau.[13] Perkembangan masyarakat Zaman Besi kemudiannya menghasilkan rangkaian politik dan ekonomi yang semakin kompleks, tetapi wilayah Zambia moden tidak pernah membentuk satu unit politik tunggal sebelum penjajahan Eropah.[14]

Menjelang abad ke-17 hingga ke-19, beberapa pemerintahan serantau telah muncul. Di timur laut, sistem politik Bemba yang diketuai oleh Chitimukulu berkembang sekurang-kurangnya sejak abad ke-17.[15] Di lembah Luapula, Kerajaan Kazembe, yang berkaitan dengan tradisi politik Lunda, menjadi salah satu kuasa penting di kawasan sekitar Tasik Mweru pada abad ke-18 dan ke-19.[16] Di barat, kerajaan Lozi berpusat di dataran banjir Zambezi Hulu. Selepas pergolakan politik dan pemerintahan Makololo pada pertengahan abad ke-19, Lewanika mengukuhkan semula kuasa kerajaan Lozi pada penghujung abad tersebut.[17] Masyarakat Chewa di timur serta kelompok Ngoni yang berhijrah ke wilayah itu pada abad ke-19 turut membentuk landskap politik dan kebudayaan prapenjajahan.[14]

Pemerintahan syarikat dan penjajahan British

[sunting | sunting sumber]

Pada penghujung abad ke-19, Syarikat Afrika Selatan British (BSAC), yang diketuai oleh Cecil Rhodes, secara beransur-ansur memperoleh kuasa pentadbiran di sebahagian besar wilayah yang kemudian menjadi Zambia. Pentadbiran syarikat dibahagikan antara Rhodesia Timur Laut dan Barotseland-Rhodesia Barat Laut. Kedua-dua wilayah itu disatukan pada 17 Ogos 1911 sebagai Rhodesia Utara.[18] Pemerintahan BSAC tamat pada 1 April 1924 apabila pentadbiran Rhodesia Utara dipindahkan kepada kerajaan British dan wilayah itu diteruskan sebagai sebuah negeri naungan British.[19]

Penemuan dan pembangunan deposit tembaga berskala besar pada dekad-dekad awal abad ke-20 mengubah ekonomi dan masyarakat Rhodesia Utara. Perlombongan perindustrian di kawasan yang dikenali sebagai Copperbelt menarik pekerja dari kawasan luar bandar dan negara jiran, mempercepat pembandaran dan mewujudkan pusat-pusat baharu kegiatan ekonomi serta buruh bergaji. Perkembangan tersebut menjadikan tembaga sebagai asas utama ekonomi wilayah itu, di samping membentuk perubahan sosial dan politik yang berpanjangan.[20]

Peta Persekutuan Rhodesia dan Nyasaland pada tahun 1960
Peta Persekutuan Rhodesia dan Nyasaland pada 1960. Rhodesia Utara merupakan salah satu daripada tiga wilayah persekutuan tersebut.

Pada 1 September 1953, Rhodesia Utara digabungkan dengan Rhodesia Selatan dan Nyasaland dalam Persekutuan Rhodesia dan Nyasaland. Penubuhan persekutuan itu menghadapi tentangan meluas dalam kalangan gerakan politik Afrika di Rhodesia Utara, khususnya kerana kebimbangan bahawa struktur tersebut akan mengukuhkan pengaruh politik peneroka kulit putih Rhodesia Selatan. Kebangkitan nasionalisme Afrika dan perubahan politik di ketiga-tiga wilayah menyumbang kepada pembubaran persekutuan pada penghujung 1963.[21]

Gerakan nasionalis di Rhodesia Utara berkembang pesat pada 1950-an dan awal 1960-an. United National Independence Party (UNIP), yang dipimpin oleh Kenneth Kaunda, muncul sebagai kuasa politik utama dalam perjuangan untuk pemerintahan majoriti. Dalam pilihan raya yang diadakan pada Januari 1964 di bawah perlembagaan pemerintahan sendiri yang baharu, UNIP memenangi 55 daripada 65 kerusi daftar utama, manakala African National Congress memenangi baki 10 kerusi daftar utama. Kaunda kemudian menjadi perdana menteri.[22] Pada 24 Oktober 1964, Rhodesia Utara mencapai kemerdekaan sebagai Republik Zambia, dengan Kaunda sebagai presiden pertamanya.[22]

Kemerdekaan dan era Kaunda

[sunting | sunting sumber]
Potret Kenneth Kaunda pada tahun 1983
Kenneth Kaunda pada 1983. Beliau ialah presiden pertama Zambia dan memegang jawatan dari 1964 hingga 1991.

Kerajaan Kaunda pada tahun-tahun awal kemerdekaan memberi keutamaan kepada pembinaan institusi negara, peluasan pendidikan dan usaha mengurangkan ketidakseimbangan yang diwarisi daripada zaman penjajahan. Walau bagaimanapun, ekonomi Zambia kekal sangat bergantung pada eksport tembaga. Kejatuhan harga tembaga antarabangsa dan kenaikan kos minyak pada pertengahan 1970-an menjejaskan hasil negara, memburukkan imbangan pembayaran dan menyumbang kepada kemerosotan ekonomi yang berpanjangan.[23]

Kedudukan Zambia sebagai negara tanpa pantai turut memberi kesan besar terhadap dasar luarnya. Selepas kerajaan minoriti kulit putih Rhodesia membuat pengisytiharan kemerdekaan secara sepihak pada November 1965, Zambia menyokong sekatan antarabangsa terhadap Rhodesia sambil berusaha mengurangkan pergantungan pada laluan perdagangan melalui wilayah tersebut. Keadaan ini mengenakan kos ekonomi yang tinggi dan mendorong pembangunan laluan pengangkutan serta sumber bekalan alternatif.[24] Pada masa yang sama, kerajaan Kaunda memberikan sokongan diplomatik dan material kepada beberapa gerakan pembebasan yang menentang pemerintahan kolonial dan minoriti kulit putih di Afrika Selatan. Dasar tersebut menjadikan Zambia salah sebuah negara penting dalam perjuangan pembebasan serantau, tetapi turut mendedahkannya kepada tekanan keselamatan dan ekonomi dari negara-negara jiran.[25]

Dari segi politik dalam negeri, kuasa semakin tertumpu pada UNIP dan kerajaan pusat. Pada 1972, kerajaan memulakan proses untuk mewujudkan sistem yang disebut sebagai “demokrasi penyertaan satu parti”, termasuk penubuhan Suruhanjaya Chona untuk mengkaji susunan perlembagaan yang baharu. Perlembagaan 1973 kemudian memformalkan Republik Kedua dan menjadikan UNIP satu-satunya parti politik yang sah.[26]

Kemerosotan ekonomi, masalah hutang, kenaikan harga dan ketidakpuasan politik meningkatkan tekanan terhadap sistem satu parti pada 1980-an. Pada 17 Disember 1990, peruntukan perlembagaan yang menetapkan negara satu parti dimansuhkan, sekali gus memulihkan politik berbilang parti.[26] Pilihan raya presiden dan Parlimen pada 31 Oktober 1991 menghasilkan kekalahan UNIP. Movement for Multi-Party Democracy (MMD) memenangi 125 daripada 150 kerusi Dewan Negara, manakala UNIP memperoleh 25 kerusi. Calon MMD, Frederick Chiluba, menewaskan Kaunda dalam pilihan raya presiden dan mengangkat sumpah pada 2 November. Kaunda menerima keputusan tersebut, menamatkan pemerintahannya selama 27 tahun dan membolehkan peralihan kuasa secara aman.[27][23]

Demokrasi berbilang parti

[sunting | sunting sumber]

Kemenangan MMD pada 1991 membuka zaman politik berbilang parti yang baharu. Chiluba memegang jawatan sehingga 2002 dan digantikan oleh Levy Mwanawasa. Selepas kematian Mwanawasa pada 2008, Naib Presiden Rupiah Banda mengambil alih jawatan presiden dan kemudiannya memenangi pilihan raya kecil presiden. Pada September 2011, pemimpin pembangkang Michael Sata daripada Patriotic Front (PF) menewaskan Banda, sekali gus menamatkan pemerintahan MMD di peringkat presiden selepas kira-kira dua dekad.[28][29]

Sata meninggal dunia ketika masih memegang jawatan pada 2014. Dalam pilihan raya kecil presiden pada Januari 2015, calon PF Edgar Lungu menewaskan Hakainde Hichilema daripada United Party for National Development (UPND) dengan keputusan yang tipis dan meneruskan penggal presiden yang belum tamat.[30] Pindaan besar terhadap Perlembagaan Zambia yang diperkenankan pada 5 Januari 2016 antara lain mengubah sistem pemilihan presiden dengan mensyaratkan calon memperoleh majoriti lebih daripada 50 peratus undi serta memperkenalkan pencalonan bersama calon naib presiden.[31] Lungu kemudiannya dipilih untuk satu penggal penuh dalam pilihan raya Ogos 2016.

Dalam pilihan raya presiden pada Ogos 2021, Hichilema menewaskan Lungu dan UPND menggantikan PF sebagai parti yang memegang jawatan presiden. Menurut keputusan rasmi Suruhanjaya Pilihan Raya Zambia (ECZ), Hichilema memperoleh 2,852,348 undi berbanding 1,870,780 undi untuk Lungu.[32] Peralihan tersebut merupakan kali kedua sejak 1991 seorang presiden penyandang tewas kepada calon pembangkang dalam pilihan raya.

Pada 18 Disember 2025, Parlimen Zambia meluluskan perubahan besar terhadap susunan perlembagaan dan pilihan raya melalui Constitution of Zambia (Amendment) Act, 2025 (Akta No. 13 tahun 2025). Antara perubahan utama ialah pengenalan sistem perwakilan berkadar anggota campuran bagi pilihan raya Dewan Negara. Perlembagaan yang dipinda menetapkan 226 kerusi berasaskan kawasan pilihan raya dan 40 kerusi perwakilan berkadar, yang terdiri daripada 20 kerusi untuk wanita, 15 untuk belia dan lima untuk orang kurang upaya.[33]

Dalam pilihan raya umum pada 13 Ogos 2026, ECZ mengisytiharkan Hichilema dipilih semula untuk penggal kedua. Menurut keputusan yang diumumkan, beliau memperoleh kira-kira 60 peratus undi, berbanding kira-kira 38 peratus untuk pencabar utamanya, Brian Mundubile.[34] Misi Pemerhatian Pilihan Raya Kesatuan Eropah menyifatkan pilihan raya sebagai kompetitif tetapi berlangsung dalam medan persaingan yang tidak seimbang, dan kemudian melaporkan kemerosotan ketara dalam ketelusan serta tatacara penjumlahan undi selepas ECZ menggantung pengiraan selama enam jam pada 14 Ogos berikutan insiden keganasan dan laporan kecurian bahan pilihan raya.[35] Mundubile mengumumkan hasrat untuk mencabar keputusan tersebut melalui proses kehakiman. Setakat 24 Ogos 2026, proses pascapilihan raya dan kemungkinan cabaran undang-undang terhadap keputusan itu masih belum selesai.[36]

Geografi

[sunting | sunting sumber]

Kedudukan dan bentuk muka bumi

[sunting | sunting sumber]
Peta topografi Zambia yang menunjukkan bentuk muka bumi dan sistem sungai utama
Peta topografi Zambia. Sebahagian besar negara terletak di dataran tinggi Afrika Tengah.

Zambia ialah sebuah negara tanpa pantai di bahagian selatan Afrika yang terletak kira-kira antara latitud 8° dan 18° S serta longitud 22° dan 34° T. Negara ini mempunyai keluasan 752,612 km². Zambia bersempadan dengan Republik Demokratik Congo di utara, Tanzania di timur laut, Malawi di timur, Mozambique, Zimbabwe, Botswana dan Namibia di selatan, serta Angola di barat.[37]

Sebahagian besar Zambia terletak di dataran tinggi Afrika Tengah pada ketinggian sekitar 1,000 hingga 1,600 m dari aras laut. Ketinggian ini menyederhanakan suhu di banyak kawasan walaupun negara tersebut terletak di kawasan tropika. Rupa buminya dipotong oleh lembah dan sistem sungai besar yang mengalir ke lembangan Zambezi dan Congo.[38]

Saliran dan tasik

[sunting | sunting sumber]

Saliran Zambia terbahagi terutamanya antara dua sistem sungai utama. Sungai Zambezi bersama anak sungainya, termasuk Sungai Kafue dan Sungai Luangwa, membentuk sistem Zambezi, manakala sistem Chambeshi–Luapula merupakan sebahagian daripada lembangan Sungai Congo.[38] Sungai-sungai ini bersama Sungai Luapula membentuk lima sungai utama yang dikenal pasti oleh badan perangkaan negara, iaitu Zambezi, Kafue, Luangwa, Luapula dan Chambeshi.[39]

Antara tasik utama Zambia ialah Tasik Tanganyika, Tasik Mweru, Tasik Mweru Wantipa dan Tasik Bangweulu. Negara ini juga mempunyai tasik buatan yang besar, terutamanya Tasik Kariba dan Tasik Itezhi-Tezhi.[39]

Iklim dan ekosistem

[sunting | sunting sumber]

Zambia mempunyai iklim yang kebanyakannya tropika tetapi dipengaruhi oleh ketinggian. Secara umum, terdapat tiga musim yang jelas, iaitu tempoh sejuk dan kering, panas dan kering, serta panas dan lembap.[37] Purata hujan tahunan berkisar antara kira-kira 800 hingga 1,400 mm, dengan bahagian utara lazimnya menerima lebih banyak hujan berbanding bahagian selatan.[38]

Perbezaan taburan hujan, keadaan tanah dan ciri iklim menjadi asas kepada tiga wilayah agroekologi utama, iaitu Wilayah I, II dan III, dengan Wilayah II dibahagikan kepada IIa dan IIb. Wilayah I bersifat separa gersang dan merangkumi sebahagian Wilayah Selatan, Barat dan Timur.[38] Kemarau dan tempoh kering berlaku lebih kerap daripada banjir, dengan Wilayah I dikenal pasti sebagai kawasan yang paling terdedah kepada kemarau. Banjir kilat dan banjir lain pula lazimnya berlaku ketika musim hujan, khususnya antara Disember dengan Februari.[40]

Tumbuhan semula jadi Zambia sebahagian besarnya terdiri daripada ekosistem hutan jarang, savana dan padang rumput.[37][38] Hutan miombo merupakan salah satu formasi tumbuh-tumbuhan penting di negara ini, di samping kawasan savana dan padang ragut yang luas.[40]

Isu alam sekitar

[sunting | sunting sumber]

Antara cabaran alam sekitar utama yang dikenal pasti oleh kerajaan ialah penebangan hutan, kemerosotan tanah, hakisan tanah dan penggurunan. Pelan tindakan kerajaan pada 2023 menyatakan kadar kehilangan hutan pada sekitar 172,000 hektar setahun.[38] Pengembangan pertanian, teknik pertanian yang tidak sesuai, pengeluaran arang, pembangunan prasarana dan ragutan berlebihan dikenal pasti sebagai pendorong langsung kehilangan hutan.[38]

Kemerosotan tanah turut dikaitkan dengan amalan pertanian yang tidak lestari, perlombongan, penggunaan bahan api kayu, kebakaran belukar dan ragutan berlebihan. Kegiatan perlombongan boleh menyumbang kepada hakisan tanah, pencemaran sumber air dan kemusnahan habitat, manakala pengambilan kayu yang tidak lestari untuk arang dan kayu api menambah tekanan terhadap litupan hutan.[38] Kesan perubahan iklim, termasuk kemarau berpanjangan dan pola hujan yang tidak menentu, memburukkan lagi tekanan terhadap tanah, ekosistem dan pengeluaran pertanian.[38]

Warisan semula jadi

[sunting | sunting sumber]
Air Terjun Victoria di Sungai Zambezi pada sempadan Zambia dengan Zimbabwe
Air Terjun Victoria di Sungai Zambezi, di sempadan Zambia dengan Zimbabwe.

Di sempadan Zambia dengan Zimbabwe terletak Air Terjun Victoria, atau Mosi-oa-Tunya, pada Sungai Zambezi. Air terjun ini merentangi kira-kira 1,708 m, sementara hakisan sungai terhadap batuan basalt telah membentuk rangkaian gaung yang mencerminkan perubahan kedudukan air terjun sepanjang skala masa geologi.[41]

Tapak rentas sempadan Mosi-oa-Tunya/Victoria Falls meliputi 6,860 hektar, termasuk 3,779 hektar Taman Negara Mosi-oa-Tunya di Zambia, manakala kawasan selebihnya terletak dalam kawasan perlindungan di Zimbabwe. Tapak ini dimasukkan ke dalam Tapak Warisan Dunia UNESCO pada 1989 berdasarkan kriteria semula jadi (vii) dan (viii), yang mengiktiraf keindahan alamnya serta kepentingan ciri dan proses geologi dan geomorfologinya.[41]

Politik dan pemerintahan

[sunting | sunting sumber]

Kerangka perlembagaan

[sunting | sunting sumber]
Potret Presiden Zambia Hakainde Hichilema
Hakainde Hichilema, presiden Zambia sejak 2021.

Zambia ialah sebuah republik berpresiden berbentuk negara kesatuan. Presiden mengetuai negara dan cabang eksekutif, manakala kuasa perundangan kebangsaan dilaksanakan melalui Perhimpunan Kebangsaan.[6] Bahasa Inggeris ialah bahasa rasmi negara menurut Perlembagaan Zambia.[42]

Presiden semasa ialah Hakainde Hichilema, manakala Mutale Nalumango memegang jawatan naib presiden.[2]

Perlembagaan dipinda melalui Constitution of Zambia (Amendment) Act, 2025, Akta No. 13 Tahun 2025.[33] Antara perubahan yang diperkenalkan ialah sistem perwakilan berkadar bercampur untuk meningkatkan keterangkuman dalam Perhimpunan Kebangsaan.[43] Pada April 2026, Suruhanjaya Pilihan Raya Zambia mengumumkan 70 kawasan Parlimen baharu, meningkatkan bilangan kawasan pilihan raya daripada 156 kepada 226.[44]

Hubungan luar

[sunting | sunting sumber]

Zambia merupakan anggota pengasas Komuniti Pembangunan Afrika Selatan (SADC). Negara itu menjadi tuan rumah kepada pembentukan Southern African Development Coordination Conference (SADCC), pendahulu SADC, pada April 1980.[6]

Zambia juga merupakan anggota Pasaran Bersama untuk Afrika Timur dan Selatan (COMESA). Sekretariat COMESA, yang berfungsi sebagai organ eksekutif pertubuhan tersebut, beribu pejabat di Lusaka.[11]

Pembahagian pentadbiran

[sunting | sunting sumber]
Peta Zambia yang menunjukkan sepuluh wilayah pentadbiran
Sepuluh wilayah Zambia.

Zambia dibahagikan kepada sepuluh wilayah. Laporan unjuran penduduk kebangsaan Zambia Statistics Agency pada 2026 merekodkan 116 daerah di seluruh negara.[9] Jadual berikut menunjukkan pusat pentadbiran, keluasan, penduduk banci 2022 dan kepadatan penduduk bagi setiap wilayah. Data keluasan berasal daripada Zambia Statistics Agency, manakala pusat pentadbiran disemak berdasarkan senarai pihak berkuasa tempatan Kementerian Kerajaan Tempatan dan Pembangunan Luar Bandar.[45][46]

Wilayah Zambia mengikut keluasan dan penduduk
WilayahPusat pentadbiranKeluasan (km²)Penduduk (banci 2022)Kepadatan penduduk (orang/km², 2022)
Tengah Kabwe94,3942,261,33624.0
Copperbelt Ndola31,3282,768,19288.4
Timur Chipata51,4762,462,68247.8
Luapula Mansa50,5671,519,47830.0
Lusaka Lusaka21,8963,093,617141.3
Muchinga Chinsali87,806922,21310.5
Utara Kasama77,6501,623,85320.9
Barat Laut Solwezi125,8261,278,35710.2
Selatan Choma85,2832,388,09128.0
Barat Mongu126,3861,375,60410.9

Ekonomi

[sunting | sunting sumber]

Bank Dunia mengklasifikasikan Zambia sebagai ekonomi berpendapatan sederhana rendah. Ekonominya dicirikan oleh pergantungan yang tinggi pada perlombongan, khususnya tembaga, di samping kegiatan pertanian, pembuatan dan perkhidmatan. Pada 2025, keluaran dalam negara kasar (KDNK) Zambia pada harga semasa berjumlah kira-kira AS$28.88 bilion, atau AS$1,317.9 per kapita, manakala pertumbuhan KDNK benar direkodkan pada 3.8 peratus.[47]

Struktur dan prestasi ekonomi

[sunting | sunting sumber]

Prestasi ekonomi Zambia dipengaruhi oleh perubahan pengeluaran perlombongan, keadaan pertanian, bekalan elektrik dan permintaan luar. Pada 2024, ekonomi berkembang sebanyak 4.0 peratus walaupun negara mengalami kemarau yang teruk dan gangguan bekalan elektrik yang kerap. Bank Dunia menyatakan bahawa pertumbuhan pada tahun itu didorong terutamanya oleh pemulihan perlombongan dan pengembangan sektor perkhidmatan, sedangkan pertanian terjejas oleh kemarau.[48] Keadaan ini turut menonjolkan kepentingan kepelbagaian ekonomi dan bekalan tenaga yang lebih terjamin bagi mengurangkan kerentanan terhadap kejutan iklim dan turun naik pasaran komoditi.[48]

Pada suku pertama 2026, Zambia Statistics Agency (ZamStats) menganggarkan KDNK benar meningkat sebanyak 7.7 peratus berbanding tempoh yang sama pada 2025. Antara penyumbang utama ialah pertanian, perhutanan dan perikanan, yang berkembang sebanyak 21.4 peratus, serta kegiatan maklumat dan komunikasi, pengangkutan dan penyimpanan.[49] Walau bagaimanapun, selepas lawatan kakitangannya pada Mei 2026, Tabung Kewangan Antarabangsa (IMF) mengunjurkan pertumbuhan bagi keseluruhan 2026 pada 4.3 peratus. IMF mengaitkan unjuran yang lebih sederhana itu dengan pengeluaran perlombongan yang lebih lemah, pengembalian pertumbuhan pertanian kepada kadar yang lebih biasa selepas hasil tuaian yang kukuh pada 2025, perdagangan yang lebih perlahan dan kekangan bekalan tenaga.[50]

Perlombongan

[sunting | sunting sumber]
Lombong tembaga Nchanga berhampiran Chingola, Zambia
Lombong tembaga Nchanga berhampiran Chingola, 2008.

Tembaga merupakan komoditi eksport terpenting Zambia dan salah satu asas utama ekonominya. Menurut Bank Dunia, sektor tembaga menyumbang kira-kira 15 peratus daripada KDNK dan lebih 70 peratus daripada eksport negara.[51] Oleh itu, perubahan harga tembaga antarabangsa dan pengeluaran lombong mempunyai kesan yang besar terhadap pendapatan eksport, pelaburan dan pertumbuhan ekonomi Zambia.[51][50]

Menurut Kementerian Perlombongan dan Pembangunan Mineral Zambia, pengeluaran tembaga meningkat daripada 732,583.45 tan metrik pada 2023 kepada 820,676.34 tan metrik pada 2024, iaitu peningkatan kira-kira 12 peratus. Kementerian mengaitkan peningkatan itu dengan pengeluaran yang lebih tinggi di lombong sedia ada, penyambungan semula kegiatan di Konkola Copper Mines dan Mopani Copper Mines, serta kapasiti pengeluaran baharu.[52]

Kerajaan melancarkan strategi kebangsaan pada 2024 yang menyasarkan pengeluaran tahunan tiga juta tan metrik tembaga menjelang 2031 melalui peningkatan pelaburan, penerokaan, pengeluaran dan pemprosesan mineral.[53] Walaupun Zambia mempunyai industri perlombongan tembaga yang telah lama berkembang, kegiatan pembuatan hiliran berasaskan tembaga masih agak kecil dan banyak tertumpu pada produk seperti wayar dan kabel. Bank Dunia menekankan bahawa manfaat ekonomi yang lebih luas daripada peningkatan pengeluaran bergantung antara lain pada pembangunan kemahiran, akses kepada pembiayaan, bekalan elektrik yang boleh dipercayai, pengangkutan dan logistik serta peluasan kegiatan nilai tambah dalam negara.[51]

Hutang awam dan mata wang

[sunting | sunting sumber]

Masalah hutang menjadi salah satu cabaran utama ekonomi Zambia pada awal dekad 2020-an. Selepas gagal memenuhi pembayaran Eurobon berdaulat pada 2020, Zambia memohon layanan hutang di bawah Rangka Kerja Bersama G20 pada Januari 2021. Terma penstrukturan semula dengan pemiutang rasmi dicapai pada Oktober 2023, sementara pertukaran Eurobon diselesaikan pada 11 Jun 2024.[54]

Dalam analisis kemampanan hutang bersama IMF dan Persatuan Pembangunan Antarabangsa yang diterbitkan pada Januari 2026, hutang awam Zambia dinilai mampan, tetapi negara masih diklasifikasikan sebagai berisiko tinggi mengalami tekanan hutang awam keseluruhan dan hutang luar negeri.[54] Menjelang Mei 2026, IMF menyatakan bahawa perjanjian penstrukturan semula telah dicapai bagi kira-kira 94 peratus daripada hutang yang termasuk dalam skop proses penstrukturan tersebut.[50]

Mata wang Zambia ialah kwacha Zambia, dengan kod ISO 4217 ZMW.[55] Di bawah Bank of Zambia Act, 2022, unit mata wang negara ialah kwacha dan ngwee, dengan satu kwacha bersamaan 100 ngwee. Bank of Zambia mempunyai hak eksklusif untuk mengeluarkan mata wang, manakala kwacha dan ngwee merupakan satu-satunya wang sah di Republik Zambia.[56]

Pembangunan manusia, kemiskinan dan pasaran buruh

[sunting | sunting sumber]

Menurut Laporan Pembangunan Manusia 2025 oleh Program Pembangunan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (UNDP), nilai Indeks Pembangunan Manusia (HDI) Zambia bagi 2023 ialah 0.595. Negara itu menduduki tempat ke-154 dan tergolong dalam kategori pembangunan manusia sederhana. Selepas mengambil kira ketidaksamaan dalam agihan pencapaian pembangunan manusia, nilai HDI terlaras ketidaksamaan Zambia ialah 0.361, bersamaan kehilangan 39.3 peratus berbanding nilai HDI asal.[57]

Kemiskinan dan ketidaksamaan kekal tinggi. 2022 Living Conditions Monitoring Survey oleh ZamStats menganggarkan bahawa 60.0 peratus penduduk berada di bawah garis kemiskinan nasional pada 2022. Kadar kemiskinan ialah 78.8 peratus di kawasan luar bandar berbanding 31.9 peratus di kawasan bandar.[58] Tinjauan yang sama mencatatkan pekali Gini berasaskan perbelanjaan per kapita sebanyak 0.507, menunjukkan tahap ketidaksamaan penggunaan yang tinggi.[58]

Dalam pasaran buruh, 2024 Labour Force Survey menganggarkan kadar pengangguran nasional pada 12.9 peratus. Pada masa yang sama, 71.2 peratus daripada penduduk yang bekerja berada dalam pekerjaan tidak formal, berbanding 28.8 peratus dalam pekerjaan formal, memperlihatkan peranan besar sektor tidak formal dalam sumber pendapatan isi rumah Zambia.[59]

Pengangkutan

[sunting | sunting sumber]
Lokomotif Kereta Api Tanzania–Zambia di Kapiri Mposhi
Lokomotif Kereta Api Tanzania–Zambia di stesen Kapiri Mposhi.

Sebagai negara tanpa pantai, Zambia bergantung pada hubungan darat dan rel dengan negara jiran serta pelabuhan di luar wilayahnya. Zambia Railways mengendalikan rangkaian rel sepanjang hampir 1,200 km, dari kawasan Jambatan Air Terjun Victoria di sempadan Zimbabwe hingga Sakania berhampiran sempadan Republik Demokratik Kongo.[60]

Satu lagi laluan utama ialah Kereta Api Tanzania–Zambia (TAZARA), sistem rel dwinasional yang dimiliki bersama oleh kerajaan Zambia dan Tanzania. Laluan sepanjang kira-kira 1,860 km itu menghubungkan New Kapiri Mposhi di Zambia dengan pelabuhan Dar es Salaam di Tanzania. Ia dibina antara 1970 dengan 1975 dengan sokongan Republik Rakyat China dan menyediakan hubungan Zambia ke pesisir Lautan Hindi serta rangkaian pengangkutan serantau.[61]

Demografi

[sunting | sunting sumber]

Penduduk

[sunting | sunting sumber]
Pemandangan Lusaka pada waktu senja
Pemandangan Lusaka, ibu negara dan bandar terbesar Zambia, pada waktu senja.

Banci Penduduk dan Perumahan 2022 merekodkan 19,693,423 penduduk Zambia, berbanding 13,092,666 pada banci 2010. Kadar pertumbuhan purata tahunan antara kedua-dua banci ialah 3.5 peratus.[8] Zambia Statistics Agency kemudian mengunjurkan jumlah penduduk pertengahan tahun sebanyak 23,003,214 pada 2026 berdasarkan varian sederhana unjuran penduduk 2023–2047.[9]

Pada 2022, 10,900,054 orang atau 55.3 peratus penduduk tinggal di kawasan luar bandar, sementara 8,793,369 orang atau 44.7 peratus tinggal di kawasan bandar. Penduduk perempuan berjumlah 10,036,163, berbanding 9,657,260 lelaki. Kepadatan penduduk negara pada tahun yang sama ialah 26.2 orang bagi setiap km², dengan taburan yang sangat tidak sekata antara wilayah.[8]

Bahasa dan agama

[sunting | sunting sumber]

Bahasa Inggeris merupakan satu-satunya bahasa rasmi Zambia menurut Perlembagaan.[42] Walau bagaimanapun, negara ini mempunyai kepelbagaian bahasa tempatan yang besar. Antara tujuh bahasa vernakular utama yang dikenal pasti pada peringkat kebangsaan ialah Bemba, Nyanja, Tonga, Lozi, Luvale, Lunda dan Kaonde.[6]

Dalam banci 2022, Bemba ialah bahasa komunikasi di rumah yang paling banyak dilaporkan, pada 34.0 peratus, diikuti Tonga pada 12.8 peratus dan Nyanja pada 11.4 peratus. Bahasa Inggeris dilaporkan sebagai bahasa komunikasi di rumah oleh 1.9 peratus penduduk; angka ini tidak mengukur keseluruhan keupayaan menggunakan bahasa Inggeris sebagai bahasa kedua.[8]

Agama Kristian merupakan agama yang paling banyak dianuti. Banci 2022 merekodkan 98.0 peratus penduduk sebagai Kristian, 0.5 peratus sebagai Muslim dan 1.3 peratus sebagai tidak beragama; kumpulan lain termasuk penganut kepercayaan tradisional dan agama lain.[8]

Pendidikan dan kesihatan

[sunting | sunting sumber]

Banci 2022 merekodkan kadar celik huruf sebanyak 62.6 peratus dalam kalangan penduduk berumur lima tahun ke atas. Kadarnya ialah 65.3 peratus bagi lelaki dan 60.1 peratus bagi perempuan. Perbezaan antara kawasan bandar dan luar bandar lebih besar, masing-masing 78.2 dan 49.8 peratus.[8]

Jangka hayat ketika lahir pada 2022 dianggarkan 67 tahun bagi keseluruhan penduduk, iaitu 64 tahun bagi lelaki dan 69 tahun bagi perempuan.[8]

Budaya

[sunting | sunting sumber]
Penari Makishi bertopeng dalam upacara Likumbi Lya Mize di Zambia
Persembahan tarian Makishi dalam upacara Likumbi Lya Mize.

Budaya Zambia mencerminkan kepelbagaian masyarakat dan bahasa negara itu serta interaksi antara tradisi tempatan, pembandaran dan pengaruh serantau. Bentuk budaya yang diamalkan merangkumi upacara dan tarian, seni visual dan kraf, kesusasteraan, muzik popular, filem dan penyiaran, di samping tradisi makanan dan sukan. Beberapa amalan persembahan Zambia turut diiktiraf sebagai warisan budaya tidak ketara UNESCO.[62]

Simbol kebangsaan

[sunting | sunting sumber]

Perkara 6 Perlembagaan Zambia menetapkan lima simbol kebangsaan, iaitu bendera kebangsaan, lagu kebangsaan, jata negara, mohor awam dan moto kebangsaan.[63] Moto One Zambia, One Nation ("Satu Zambia, Satu Negara") mula digunakan ketika kemerdekaan pada 1964 dan menjadi ungkapan penting gagasan perpaduan kebangsaan Zambia.[64]

Bendera kebangsaan mula digunakan pada 24 Oktober 1964. Bentuknya berlatarkan hijau, dengan seekor helang jingga terbang di atas tiga jalur tegak berwarna merah, hitam dan jingga pada bahagian hujung bawah bendera. Reka bentuk dan penggunaan bendera serta jata dikawal oleh National Flag and Armorial Ensigns Act.[65]

Lagu kebangsaan semasa, Stand and Sing of Zambia, Proud and Free, menggunakan melodi Nkosi Sikelel' iAfrika. Selepas pertandingan untuk menghasilkan lirik baharu dalam bahasa Inggeris, lirik lagu tersebut disusun daripada enam penyertaan yang terpilih. National Anthem Act, 1973, yang mula berkuat kuasa pada 14 September 1973, menetapkan teks dan muzik lagu kebangsaan itu dalam undang-undang.[66][64]

Seni dan seni bina

[sunting | sunting sumber]

Seni visual dan kraf Zambia merangkumi pelbagai tradisi yang berkait dengan kegunaan harian, upacara dan ekspresi masyarakat. Koleksi etnografi yang dihimpunkan dan dipamerkan oleh Muzium Livingstone selepas kemerdekaan, misalnya, merangkumi topeng Makishi, objek upacara, ukiran kayu, kerja manik, tembikar, bakul dan tikar, ukiran gading dan tanduk, kerja logam dan batu, kain kulit kayu serta lukisan tradisional. Koleksi sedemikian turut mendokumentasikan kepelbagaian bentuk seni antara komuniti di Zambia.[67]

Pembuatan bakul merupakan salah satu tradisi kraf yang masih mempunyai fungsi budaya dan ekonomi. Dalam kalangan masyarakat Tonga di selatan Zambia, penganyaman bakul banyak dilakukan oleh wanita. Corak yang digunakan bukan sahaja bersifat hiasan, malah dapat merakam cerita, pengetahuan budaya dan unsur alam sekitar; institusi seperti Muzium dan Pusat Kraf Choma terlibat dalam pemeliharaan dan pengembangan tradisi tersebut.[68]

Seni bina vernakular berbeza mengikut keadaan alam sekitar, bahan yang tersedia dan amalan masyarakat. Kajian terhadap petempatan luar bandar di wilayah sekitar Lusaka mendapati bahawa binaan tradisional lazimnya menggunakan teknologi setempat dan bahan seperti tanah mentah, serat tumbuhan, kayu dan buluh. Bentuk serta kaedah pembinaan berubah mengikut keadaan iklim, geografi dan sosial setempat.[69]

Pada peringkat kebangsaan, Majlis Seni Kebangsaan Zambia (National Arts Council of Zambia) ditubuhkan di bawah National Arts Council of Zambia Act, 1994. Antara fungsi undang-undangnya ialah menasihati kerajaan mengenai dasar seni serta menggalakkan dan menyelaraskan perkembangan seni persembahan dan seni visual, termasuk kegiatan profesional dan amatur.[70]

Kesusasteraan

[sunting | sunting sumber]

Kesusasteraan bertulis Zambia moden berkembang dengan ketara sekitar zaman kemerdekaan dan selepasnya, khususnya dalam bahasa Inggeris, di samping tradisi lisan dan penulisan dalam bahasa tempatan. Karya awal pascakemerdekaan termasuk A Point of No Return (1968) oleh Fwanyanga Mulikita. Kesusasteraan Afrika Tengah berbahasa Inggeris pada tempoh pascakemerdekaan sering membicarakan persoalan identiti budaya, perubahan sosial serta hubungan antara individu dengan struktur politik dan ekonomi yang muncul selepas berakhirnya penjajahan.[71]

Penulis Zambia pada abad ke-21 merangkumi pengarang yang menerbitkan karya untuk pasaran tempatan dan antarabangsa. Ellen Banda-Aaku menulis untuk pembaca kanak-kanak dan dewasa; Wandi's Little Voice memenangi Macmillan Writer's Prize for Africa pada 2004, manakala novel dewasanya Patchwork memenangi Penguin Prize for African Writing sebelum diterbitkan pada 2011.[72] Namwali Serpell, yang dilahirkan di Lusaka, mendapat pengiktirafan antarabangsa melalui novel pertamanya The Old Drift (2019), yang antara lain memenangi Anugerah Arthur C. Clarke pada 2020.[73][74]

Muzik dan seni persembahan

[sunting | sunting sumber]

Seni persembahan tradisional mempunyai kedudukan penting dalam warisan budaya Zambia. Sehingga 2024, enam unsur Zambia telah dimasukkan ke dalam Senarai Perwakilan Warisan Budaya Tidak Ketara Kemanusiaan UNESCO, iaitu Makishi (2008), Gule Wamkulu (2008), tarian Mooba masyarakat Lenje (2018), tarian Budima (2020), tarian Kalela (2022) dan tarian Mangwengwe (2024).[62]

Penyamaran Makishi berkait dengan mukanda, upacara permulaan dewasa bagi kanak-kanak lelaki yang diamalkan dalam kalangan masyarakat Luvale, Chokwe, Luchazi dan Mbunda di barat dan barat laut Zambia. Pada penghujung tempoh permulaan itu, watak bertopeng Makishi mempersembahkan tarian dan lakonan di hadapan masyarakat.[75] Gule Wamkulu pula merupakan tradisi masyarakat Chewa yang merentasi Zambia, Malawi dan Mozambique dan dipersembahkan dalam konteks seperti upacara permulaan dewasa, perkahwinan, pengebumian dan pelantikan ketua tradisional.[76] Tarian Kalela, yang berasal dari Wilayah Luapula, berkembang pada zaman penjajahan dan kemudiannya turut diamalkan oleh pekerja lombong; UNESCO mencatatkan penggunaannya dalam pelbagai acara sosial dan awam.[77]

Ahli kumpulan W.I.T.C.H. dari Zambia pada 2021
Kumpulan W.I.T.C.H., sebuah kumpulan Zamrock Zambia, pada 2021.

Muzik popular Zambia berkembang pesat selepas kemerdekaan, khususnya di bandar-bandar Copperbelt dan Lusaka. Pada 1970-an, Zamrock menggabungkan unsur rock psikedelik, rock garaj, funk dan blues dengan unsur muzik rakyat Zambia, bahasa serta tema tempatan. Antara kumpulan dan pemuzik yang dikaitkan dengan genre itu ialah W.I.T.C.H., Ngozi Family dan Rikki Ililonga. Dasar penyiaran kerajaan pada 1975 yang menetapkan sebahagian besar muzik radio berasal dari Zambia turut meningkatkan ruang siaran bagi rakaman tempatan, walaupun dasar budaya pada zaman Kenneth Kaunda juga bertujuan mempengaruhi kandungan dan gagasan identiti kebangsaan dalam muzik.[78]

Menjelang 1980-an, Kalindula muncul sebagai satu lagi bentuk utama muzik popular Zambia. Genre itu mengembangkan unsur muzik dan tarian dari Luapula dengan penggunaan alat muzik tempatan dan alat elektrik serta dipengaruhi oleh pertukaran muzik serantau, termasuk rumba Congo.[79]

Filem, televisyen dan media

[sunting | sunting sumber]

Radio dan televisyen membentuk sebahagian penting daripada ruang budaya dan maklumat moden Zambia. Zambia National Broadcasting Corporation (ZNBC) ialah institusi penyiaran kebangsaan yang diwujudkan melalui perundangan. Pada 2025, Parlimen meluluskan Zambia National Broadcasting Corporation Act, 2025 untuk meneruskan kewujudan ZNBC, mentakrif semula fungsinya dan menyusun semula lembaga perbadanan itu, selain memperuntukkan sistem levi penyiaran.[80]

Kerangka pengawalseliaan penyiaran turut diperbaharui melalui Independent Broadcasting Authority Act, 2025. Akta itu memperuntukkan penerusan Independent Broadcasting Authority, pengawalseliaan industri penyiaran serta penggalakan kepelbagaian dan kemajmukan dalam sektor tersebut.[81]

Filem dan sektor audiovisual merupakan sebahagian daripada industri budaya dan kreatif negara itu, tetapi rangka dasar sektor tersebut sedang melalui proses pembaharuan. Dalam projek bagi tempoh 2025–2026 yang disokong oleh UNESCO, Majlis Seni Kebangsaan Zambia merancang penilaian semula National Arts Council of Zambia Act dan Theatres and Cinematography Exhibitions Act, di samping pembangunan piawaian pekerjaan dan tatakelakuan bagi sektor seni. Proses itu turut merangkumi perundingan dengan pihak berkepentingan di seluruh negara.[82]

Masakan

[sunting | sunting sumber]
Seorang wanita menyediakan nshima di Kasisi, Zambia
Penyediaan nshima di Kasisi, Zambia, pada 2012.

Masakan Zambia dipengaruhi oleh tanaman ruji tempatan dan perbezaan pertanian antara wilayah. Jagung dan ubi kayu merupakan antara sumber makanan ruji utama. Nshima, bubur pekat yang lazimnya diperbuat daripada tepung jagung, merupakan hidangan utama yang dimakan bersama lauk atau kuah sampingan berasaskan sayur-sayuran, kekacang, daging atau ikan. Walaupun jagung digunakan secara meluas di seluruh negara, ubi kayu mempunyai kedudukan yang lebih penting di beberapa kawasan utara, termasuk Luapula dan wilayah berdekatan; sekoi dan sorgum juga digunakan di sesetengah kawasan.[83]

Penyediaan dan iringan nshima berbeza mengikut bahan tempatan, musim dan kemampuan isi rumah, menjadikannya hidangan yang dapat merangkumi pelbagai hasil pertanian serta sumber protein. Oleh itu, masakan Zambia tidak terbatas kepada satu himpunan lauk tertentu, sebaliknya memperlihatkan variasi serantau berdasarkan tanaman dan bahan makanan yang tersedia.[83]

Sukan

[sunting | sunting sumber]
Orang ramai meraikan kemenangan Zambia dalam Piala Negara-Negara Afrika 2012
Sambutan selepas kemenangan Zambia dalam Piala Negara-Negara Afrika 2012.

Bola sepak merupakan antara sukan yang memberikan Zambia pencapaian antarabangsa paling ketara. Pasukan kebangsaan lelaki memenangi Piala Negara-Negara Afrika 2012 di Libreville, Gabon, selepas menewaskan Côte d'Ivoire 8–7 dalam penentuan sepakan penalti sesudah perlawanan akhir berakhir tanpa jaringan.[84]

Pasukan wanita Zambia, yang dikenali sebagai Copper Queens, memperluas kehadiran negara itu dalam kejohanan utama antarabangsa pada 2020-an. Zambia menyertai kejohanan bola sepak wanita Olimpik Tokyo 2020 dan membuat penampilan sulung dalam Piala Dunia Wanita FIFA 2023, ketika pasukan itu meraih kemenangan pertamanya dalam kejohanan tersebut dengan menewaskan Costa Rica.[85]

Dalam olahraga, Muzala Samukonga memenangi pingat gangsa acara 400 meter lelaki pada Olimpik Paris 2024, dengan mencatat masa 43.74 saat dalam perlawanan akhir.[86]

Rujukan

[sunting | sunting sumber]
  1. 1 2 "National Symbols". State House, Republic of Zambia. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
  2. 1 2 3 "The Cabinet of The Republic of Zambia". State House, Republic of Zambia. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
  3. ↑ "Gini index - Zambia". World Bank. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
  4. ↑ "Human Development Report 2025: Table 1. Human Development Index and its components" (PDF). United Nations Development Programme. 2025. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
  5. ↑ "Country Insights". United Nations Development Programme. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
  6. 1 2 3 4 5 6 "Zambia". Southern African Development Community. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
  7. ↑ "Presidency". State House, Republic of Zambia. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 "2022 Census of Population and Housing: National Analytical Report" (PDF). Zambia Statistics Agency. 2025. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
  9. 1 2 3 "Population and Demographic Projections 2023–2047: National Report" (PDF). Zambia Statistics Agency. 25 Mac 2026. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
  10. ↑ "Zambia's Copper Opportunity: Can the Workforce Keep Up?". World Bank. 10 September 2025. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
  11. 1 2 "COMESA Secretariat". Common Market for Eastern and Southern Africa. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
  12. ↑ Everett-Heath, John (2017). "Zambia". The Concise Dictionary of World Place Names. Oxford University Press.
  13. ↑ Phillipson, D. W. (1968). "The Early Iron Age in Zambia—Regional Variants and some Tentative Conclusions". The Journal of African History. 9 (2): 191–211. doi:10.1017/S0021853700008823.
  14. 1 2 Langworthy, Harry W. (1972). Zambia Before 1890: Aspects of Pre-colonial History. Longman. ISBN 9780582641167.
  15. ↑ Roberts, Andrew (1970). "Chronology of the Bemba (N.E. Zambia)". The Journal of African History. 11 (2): 221–240. doi:10.1017/S0021853700009956.
  16. ↑ Macola, Giacomo (2003). The Kingdom of Kazembe: History and Politics in North-Eastern Zambia and Katanga to 1950. Hamburg: LIT Verlag. ISBN 9783825859978.
  17. ↑ Bull, Mutumba M. (1972). "Lewanika's Achievement". The Journal of African History. 13 (3): 463–472. doi:10.1017/S0021853700011750.
  18. ↑ "Debates- Friday, 24th June, 2011". National Assembly of Zambia. 24 Jun 2011. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  19. ↑ "Northern Rhodesia". Hansard. UK Parliament. 20 Mac 1924. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  20. ↑ Peša, Iva (22 November 2022). "The Copperbelt of Zambia and the Democratic Republic of Congo". Oxford Research Encyclopedia of African History. Oxford University Press. doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.1224.
  21. ↑ Cohen, Andrew (31 Ogos 2021). "The Central African Federation". Oxford Research Encyclopedia of African History. Oxford University Press. doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.421.
  22. 1 2 "Public Parliamentary Handbook of the Thirteenth National Assembly of Zambia 2021–2026" (PDF). National Assembly of Zambia. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  23. 1 2 DeRoche, Andy (21 Jun 2023). "Kenneth Kaunda". Oxford Research Encyclopedia of African History. Oxford University Press. doi:10.1093/acrefore/9780190277734.013.1234.
  24. ↑ Chongo, Clarence (2022). "A hostage economy: The impact of Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence on Zambia, 1965-79". Southern Journal for Contemporary History. 47 (2): 4–29. doi:10.38140/sjch.v47i2.6556.
  25. ↑ Chongo, Clarence (2016). "A Good Measure of Sacrifice: Aspects of Zambia's Contribution to the Liberation Wars in Southern Africa, 1964-1975". Zambia Social Science Journal. 6 (1).
  26. 1 2 "An Insight into the Evolution of the Zambian Parliament" (PDF). National Assembly of Zambia. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  27. ↑ "ZAMBIA: parliamentary elections National Assembly, 1991". Inter-Parliamentary Union. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  28. ↑ "Former Presidents". State House, Republic of Zambia. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  29. ↑ "2011 Zambia Election Results". Electoral Commission of Zambia. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  30. ↑ "2015 Presidential Election Results" (PDF). Electoral Commission of Zambia. 24 Januari 2015. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  31. ↑ "Constitution Amendment Act 2016". National Assembly of Zambia. 5 Januari 2016. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  32. ↑ "2021 Presidential Election Results" (PDF). Electoral Commission of Zambia. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  33. 1 2 "The Constitution of Zambia (Amendment) Act, 2025" (PDF). Government of Zambia. 18 Disember 2025. Dicapai pada 24 Ogos 2026. Ralat petik: Tag tidak sah, nama "Constitution2025" digunakan secara berulang dengan kandungan yang berbeza
  34. ↑ Mfula, Chris (18 Ogos 2026). "Zambia's Hichilema re-elected though cost-of-living pressures dent his support". Reuters. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  35. ↑ "EU EOM Election Observation Update". European External Action Service. 19 Ogos 2026. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  36. ↑ "Zambia closes courts on last day to file election challenge". Reuters. 24 Ogos 2026. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  37. 1 2 3 "2010 Census of Population and Housing: Population and Demographic Projections 2011–2035" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Central Statistical Office. Julai 2013. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  38. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "Great Green Wall Initiative: National Action Plan" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Ministry of Green Economy and Environment, Republic of Zambia. November 2023. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  39. 1 2 "Zambia in Figures 2018" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Central Statistical Office. Julai 2018. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  40. 1 2 "National Adaptation Plan for Zambia" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Ministry of Green Economy and Environment, Republic of Zambia. Oktober 2023. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  41. 1 2 "Mosi-oa-Tunya / Victoria Falls" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO World Heritage Centre. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  42. 1 2 "Debates: Tuesday, 30th October, 2018". National Assembly of Zambia. 30 Oktober 2018. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
  43. ↑ "Tuesday, 7th April, 2026". National Assembly of Zambia. 7 April 2026. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
  44. ↑ "Electoral Commission of Zambia Announces 70 New Parliamentary Constituencies". National Assembly of Zambia. 16 April 2026. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
  45. ↑ "The Monthly, Volume 249, December 2023" (PDF). Zambia Statistics Agency. 28 Disember 2023. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
  46. ↑ "Local Authority Websites". Ministry of Local Government and Rural Development, Republic of Zambia. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
  47. ↑ "Data for Lower middle income, Zambia". World Bank. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  48. 1 2 "Leveraging Zambia's Energy Transition Minerals: Roadmap for Economic Transformation". World Bank. 1 Julai 2025. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  49. ↑ "Economy Expands by 7.7 Percent, Q1 2026". Zambia Statistics Agency. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  50. 1 2 3 "IMF Staff Concludes Visit to Zambia". International Monetary Fund. 14 Mei 2026. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  51. 1 2 3 "Zambia's Copper Opportunity: Can the Workforce Keep Up?". World Bank. 10 September 2025. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  52. ↑ "MEDIA STATEMENT BY THE MINISTER OF MINES AND MINERALS DEVELOPMENT HONOURABLE PAUL C. KABUSWE, MP AT THE PRESS BRIEFING ON THE PERFORMANCE OF THE MINING SECTOR IN 2024". Ministry of Mines and Minerals Development. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  53. ↑ "Three Million Tones Copper Production Strategy by 2031". Ministry of Mines and Minerals Development. 12 September 2024. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  54. 1 2 "Zambia: Sixth Review Under the Extended Credit Facility Arrangement, Request for a Waiver of Nonobservance of Performance Criterion, and Financing Assurances Review—Debt Sustainability Analysis". International Monetary Fund. 9 Januari 2026. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  55. ↑ "Implementation Guidelines" (PDF). Bank of Zambia. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  56. ↑ "Bank of Zambia Act, 2022" (PDF). Bank of Zambia. 2022. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  57. ↑ Human Development Report 2025: A matter of choice: People and possibilities in the age of AI (PDF) (Laporan). United Nations Development Programme. 2025. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  58. 1 2 2022 Living Conditions Monitoring Survey Report (PDF) (Laporan). Zambia Statistics Agency. Ogos 2024. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  59. ↑ 2024 Labour Force Survey (PDF) (Laporan). Zambia Statistics Agency. 6 Ogos 2025. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  60. ↑ "Rail Network". Zambia Railways Limited. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
  61. ↑ "TAZARA Revitalisation Moves from Plans to Visible Action". Tanzania-Zambia Railway Authority. 18 Julai 2026. Dicapai pada 10 Ogos 2026.
  62. 1 2 "Zambia: Elements on the Lists" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO Intangible Cultural Heritage. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  63. ↑ "Constitution of Zambia Act, 1991" (dalam bahasa Inggeris). Zambia Legal Information Institute. Article 6. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  64. 1 2 "National Symbols" (dalam bahasa Inggeris). State House, Government of the Republic of Zambia. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  65. ↑ "National Flag and Armorial Ensigns Act" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). National Assembly of Zambia. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  66. ↑ "National Anthem Act, 1973" (dalam bahasa Inggeris). Zambia Legal Information Institute. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  67. ↑ Mwanakatwe, John M. (2012). "The Livingstone Museum and its role in postcolonial Zambia, 1964–2006". Historia (dalam bahasa Inggeris). 57 (1). Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  68. ↑ "Weaving gender in open collaborative innovation, traditional cultural expressions, and intellectual property: The case of the Tonga baskets of Zambia". International Journal of Cultural Property (dalam bahasa Inggeris). Cambridge University Press. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  69. ↑ De Gregorio, Stefania; Di Domenico, Giulia; De Berardinis, Pierluigi (15 April 2023). "Sustainable Architecture in Developing Countries: Harvest Map of the Lusaka Territory, Zambia". Sustainability (dalam bahasa Inggeris). 15 (8): 6710. doi:10.3390/su15086710.{{cite journal}}: CS1 maint: unflagged free DOI (link)
  70. ↑ "National Arts Council of Zambia Act, 1994" (dalam bahasa Inggeris). Zambia Legal Information Institute. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  71. ↑ Veit-Wild, Flora; Chennells, Anthony (2000). "Anglophone literature of Central Africa". Dalam Irele, F. Abiola; Gikandi, Simon (penyunting). The Cambridge History of African and Caribbean Literature (dalam bahasa Inggeris). Cambridge University Press. m/s. 445–471. doi:10.1017/CHOL9780521832762.003.
  72. ↑ "Ellen Banda-Aaku" (dalam bahasa Inggeris). Bloomsbury Publishing. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  73. ↑ "Namwali Serpell". Namwali Serpell (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  74. ↑ "The Arthur C. Clarke Award" (dalam bahasa Inggeris). Arthur C. Clarke Award. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  75. ↑ "Makishi masquerade" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO Intangible Cultural Heritage. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  76. ↑ "Gule Wamkulu" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO Intangible Cultural Heritage. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  77. ↑ "Kalela dance" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO Intangible Cultural Heritage. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  78. ↑ Mooney, Katherine (Hyun-Joo) (1 Mac 2026). "One Zambia, One Nation, One Zamrock: How Zamrockers Challenged Kaunda's Humanism". Journal of Popular Music Studies (dalam bahasa Inggeris). 38 (1): 94–115. doi:10.1525/jpms.2026.38.1.94.
  79. ↑ "Copperbelt Cultures from the Kalela Dance to the Beautiful Time". Living for the City: Social Change and Knowledge Production in the Central African Copperbelt (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Cambridge University Press. doi:10.1017/9781108973120.008. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  80. ↑ "The Zambia National Broadcasting Corporation Act, 2025" (dalam bahasa Inggeris). National Assembly of Zambia. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  81. ↑ "The Independent Broadcasting Authority Act, 2025" (dalam bahasa Inggeris). National Assembly of Zambia. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  82. ↑ "Strengthening the Arts Business Environment in Zambia" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO. 28 Mei 2025. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  83. 1 2 Zambia Nutrition Profile (PDF) (Laporan) (dalam bahasa Inggeris). Food and Agriculture Organization of the United Nations. 2009. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  84. ↑ "One year to AFCON 2025: Unforgettable tournament finales" (dalam bahasa Inggeris). Confederation of African Football. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  85. ↑ "CAF Women's Olympic Football Tournament qualifying resumes" (dalam bahasa Inggeris). FIFA. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
  86. ↑ "Country Zambia: Paris 24 Olympic Games" (dalam bahasa Inggeris). World Athletics. Dicapai pada 24 Ogos 2026.
Diambil daripada "https://ms.wikipedia.org/w/index.php?title=Zambia&oldid=6939154"