Wikipedia

Massachusetts

Massachusetts (ingelesez ˌmæsəˈtʃuːsɨts ahoskatua ⓘ), ofizialki Massachusettseko Mankomunitatea (ingelesez: Commonwealth of Massachusetts),[oh 1] Ameriketako Estatu Batuen ipar-ekialdeko Ingalaterra Berria eskualdean dagoen estatu bat da. Ekialdean Ozeano Atlantikoa eta Maineko golkoa ditu; hegoaldean, Connecticut eta Rhode Island; iparraldean, New Hampshire eta Vermont; eta mendebaldean, New York. Massachusetts lur-azaleraz zazpigarren estaturik txikiena da. 7,1 milioi biztanle baino gehiago dituela kalkulatzen da, eta Ingalaterra Berriko estaturik populatuena da (Ingalaterra Berriko biztanleen ia erdia Massachusettsen bizi da), Estatu Batuetako 16. populatuena, eta biztanle-dentsitatez hirugarrena, New Jersey eta Rhode Islanden ondoren.

Massachusetts
 Ameriketako Estatu Batuak
Ereserkia
All Hail to Massachusetts (en) Itzuli
Massachusetts
The Road to Boston (en) Itzuli
Massachusetts (Because of You Our Land is Free)
The Great State of Massachusetts (en) Itzuli
Say Hello to Someone in Massachusetts (en) Itzuli
Ode to Massachusetts (en) Itzuli
Administrazioa
Izen ofizialaCommonwealth of Massachusetts
Estatu burujabe Ameriketako Estatu Batuak
ISO 3166-2US-MA
HiriburuaBoston
Massachusettseko GobernadoreaMaura Healey
Zatiketa
Geografia
Koordenatuak42°18′N 71°48′W / 42.3°N 71.8°W / 42.3; -71.8
Azalera27.336 km²
MugakideakRhode Island, Connecticut, New York, Vermont eta New Hampshire
Punturik altuenaMount Greylock
Demografia
Biztanleria7.029.917 (2020ko apirilaren 1a)
Dentsitatea257,17 bizt/km²
Etxebizitzak2.646.980
Hizkuntza ofizialaingeles
Ordu eremuaEkialdeko Ordu-eremu eta America/New_York
mass.gov

Massachusetts kolonizazio ingelesaren lehen guneetako bat izan zen. Mayflower itsasontziko erromesek Plymouth Kolonia sortu zuten 1620an. 1630ean, Massachusettseko Badiako Koloniak (bertako massachusett herri indigenaren izena hartu zuenak) kokalekuak sortu zituen Bostonen eta Salemen ere. 1692an, Salem herrian eta inguruetan Amerikako histeria kolektiboaren kasurik ospetsuenetako bat gertatu zen: Salemgo sorgin-ehiza.[1] Amerikako Iraultza Massachusettsen hasi zen,[2] eta Boston «Askatasunaren Sehaska» bezala ezagutu zen, han izandako asaldura politikoagatik.[3] 1786an, Shaysen Matxinadak, herri-matxinada batek, eragina izan zuen Estatu Batuetako Konbentzio Konstituzionalean.[4] Hasieran nekazaritzaren, arrantzaren eta merkataritzaren mende zegoen,[5] baina Industria Iraultzan manufaktura-gune bihurtu zen.[6] Sezesio Gerraren aurretik, mugimendu abolizionistaren, neurritasun-mugimenduaren[7] eta transzendentalismoaren[8] gunea izan zen.[9] XX. mendean, estatuaren ekonomia manufakturatik zerbitzuetara igaro zen;[10] XXI. mendean, bioteknologian munduko liderra bihurtu da,[11] eta nabarmen dabil adimen artifizialean,[12] ingeniaritzan, goi-mailako hezkuntzan, finantzan eta itsas merkataritzan ere.[13]

Boston da Massachusettseko hiriburua eta hiririk populatuena, baita kultura- eta finantza-gunea ere; beste hiri garrantzitsu batzuk Worcester, Springfield eta Cambridge dira. Estatuan dago Boston Handiaren hiri-gunea ere, Ingalaterra Berriko metropoli-eremurik handiena, eragin handia izan duena Estatu Batuetako historian, mundu akademikoan eta ikerketa-ekonomian.[14] Massachusetts ezaguna da bere progresismo sozial eta politikoagatik;[15] aterpe-eskubidea bermatzen duen legea duen Estatu Batuetako estatu bakarra da, eta sexu bereko pertsonen arteko ezkontza legez aitortu zuen Estatu Batuetako lehen estatua izan zen, baita munduko lehen jurisdikzioetako bat ere.[16] Cambridgeko Harvard Unibertsitatea Estatu Batuetako goi-mailako irakaskuntzako erakunderik zaharrena da,[17] eta munduko unibertsitate guztien artean ondare-funtsik handiena du.[18] Harvard eta, Cambridgen bertan dagoen, MIT munduko erakunde akademikorik ospetsuenen artean sailkatu ohi dira urtero, lehen postuan edo haren inguruan.[19]

Massachusetts da Estatu Batuetako estaturik ikasiena: lehena da unibertsitate-gradua edo goragoko titulua duten 25 urtetik gorakoen ehunekoan.[20] Haren eskola publikoen sistema herrialdeko onena da,[21] eta eskola publikoetako ikasleak munduko errendimendu akademikorik onenekoen artean daude.[22] Massachusetts estaturik aberats eta garatuenetako bat da, eta ekonomiarik onena duena dela esan izan da.

Massachusetts lehena da berrikuntzan Estatu Batuetako estatu guztien artean; lehena Giza Garapen Indizearen arabera, lehena per capita diru-sarreretan eta lehena diru-sarreren medianan, bai etxeguneko bai banakako.[23][20] Osasun-aseguruaren estaldura-tasarik handiena du Estatu Batuetako estatuen artean: biztanleen % 98 inguruk du asegurua.[24] Oro har, Massachusetts bizi-kalitaterik handiena duen estatu gisa sailkatu ohi da.[25] Hala ere, 2020ko hamarkadan etxebizitza eskuragarritasun arazo gero eta handiagoak izan ditu, eta beste estatuekin alderatuta goian dago diru-sarreren desberdintasunean eta bizi-kostuan.[26] Massachusettseko etxebizitzak herrialdeko garestienetakoak dira.[27][28] Eskuragarritasun-presio horiek herrialdeko barne-emigrazio tasarik handienetako bat eragin dute, gero eta biztanle gehiagok uzten baitute Massachusetts bizitzeko leku merkeagoen bila.[29]

Geografia

aldatu

Ingalaterra Berria eskualdea osatzen du Connecticut, Maine, Hampshire Berri, Rhode Island eta Vermont estatuekin batera.

Mapa
Massachusetts eta ondokoen arteko muga administratiboak.

Laua da kostaldean eta menditsua mendebaldean (Berkshire mendiak). Taunton, Connecticut eta Merrimack ibaiak igarotzen dira estatutik[30].

Klima

aldatu

NOAAren datuen arabera, 1991–2020 aldian, estatuko urteko batez besteko tenperatura 9,3 °C-koa izan zen.[31][oh 2] Hilabeterik beroena uztaila da (21,8 °C; eguneko gehienekoen batez bestekoa, 27,7 °C) eta hotzena urtarrila (−3,4 °C; eguneko gutxienekoen batez bestekoa, −8,3 °C). Urteko prezipitazioa 1236 mm-koa da; hilabeterik euritsuena urria da (122 mm) eta lehorrena otsaila (83 mm).

1895–2025 aldian, urteko batez besteko tenperaturak mendeko 1,6 °C-ko gorako joera izan du. Azken hamar urteak (2016–2025) XX. mendeko batez bestekoa (8,3 °C) baino 1,8 °C beroagoak izan dira. Erregistroko bost urte beroenak 2000tik aurrerakoak dira: 2012, 2020, 2021, 2023 eta 2024. Urterik beroena 2012 izan zen (10,7 °C) eta hotzena 1904 (6,3 °C).[31]

Etxeak berotzeko eta hozteko behar den energia neurtzeko, NOAAk gradu-egunak kalkulatzen ditu: egun bakoitzean batez besteko tenperatura 18,3 °C-tik zenbat gradu behera dagoen (berokuntza-gradu-egunak) edo gora dagoen (hozte-gradu-egunak), urte osoan batuta. 1991–2020 aldian, urtean batez beste 3407 berokuntza-gradu-egun eta 287 hozte-gradu-egun izan ziren.[31]


    Datu klimatikoak (Massachusetts)    
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 1.6 3.0 7.2 14.0 20.1 24.7 27.7 26.8 22.8 16.3 10.0 4.3 14.9
Batez besteko tenperatura (ºC) -3.4 -2.2 1.9 7.9 13.8 18.7 21.8 20.9 16.9 10.6 5.0 -0.3 9.3
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -8.3 -7.4 -3.5 1.9 7.6 12.7 15.9 15.0 10.9 4.9 -0.1 -4.9 3.7
Pilatutako prezipitazioa (mm) 93 83 109 105 94 109 97 102 108 122 100 114 1236
Iturria: NOAA NCEI, nClimDiv: 1991–2020 normalak (2026-10-06ko bertsioa)
Berotze-marrak, 1895–2025
Marra bakoitza urte bat da; kolorea, urteko batez besteko tenperatura XX. mendeko batez bestekoarekiko (8,3 °C).
189519602025
hotzagoabatez bestekoaberoagoa
Hileko batez besteko tenperatura: lehen eta orain
UrtOtsMarApiMaiEkaUztAbuIraUrrAzaAbe
+1,3+2,7+0,9+1,3+1,0+1,3+1,2+1,9+1,3+0,8+1,8+2,5
1901–19301991–2020Behekoa: aldea (°C). Eskala: −5 / 25 °C.
Urteko tenperaturaren anomalia, 1895–2025
°C, XX. mendeko batez bestekoarekiko (8,3 °C)
+3 °C−3 °C
189519602025
batez bestekoa baino beroagoahotzagoa

Historia

aldatu

Juan Verrazanok esploratu zuen kostaldea 1524an. 1636ko irailaren 8an Harvard Unibertsitatea sortu zuten Cambridgen, Bostondik gertu, hasieran New College izenaz. Burujabetasunaren aldekoen gune garrantzizkoena izan zen, eta 1776an sartu zen Batasunean.[32]

Demografia

aldatu

2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera 7.029.917 biztanle zeuden. Batez besteko adina 39,9 urtekoa zen ( Massachusettseko mapa), 38,5 urtekoa gizonezkoen artean eta 41,1 urtekoa emakumezkoen artean. Biztanleen % 19,4 18 urtetik beherakoak ziren eta % 17,5 65 urtetik gorakoak. 100 emakumeko, 93,8 gizon zeuden, eta 18 urtetik gorako 100 emakumeko, 91,3 gizon zeuden adin-talde horretan.[33][34]

Mapa
Biztanleria (2025, estimazioa)
Biztanleak (2025)
  • 14.758 – 21.219(2)
  • 70.698(1)
  • 128.224 – 164.065(2)
  • 233.539(1)
  • 464.338(1)
  • 546.829 – 593.640(2)
  • 739.749(1)
  • 791.891 – 826.653(2)
  • 888.502(1)
  • 1.669.979(1)
Mapa
Biztanle-dentsitatea (2025)
Dentsitatea
  • 16,7 bizt./km² – 37,7 bizt./km²(2)
  • 52,3 bizt./km²(1)
  • 54,3 bizt./km² – 69,1 bizt./km²(2)
  • 116,1 bizt./km²(1)
  • 193,1 bizt./km²(1)
  • 282,8 bizt./km² – 331,6 bizt./km²(2)
  • 385,2 bizt./km²(1)
  • 643,3 bizt./km² – 760,8 bizt./km²(2)
  • 2.546,3 bizt./km²(1)
  • 4.627,6 bizt./km²(1)

BiztanleriaUrtea01.000.0002.000.0003.000.0004.000.0005.000.0006.000.0007.000.0008.000.0001750180018501900195020002050Biztanleria Datu hauek Wikimedia Commonsetik eskuratu dira, AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau). Grafikoa hemen alda daiteke. Azken 5 urteak (2021-2025) estimazioak dira; gainerakoak errolda historikoetatik datoz, hamarkada bakoitzean egiten direnak.

Biztanleria-piramidea 2020
Guztira: 3.401.702 gizon, 3.628.215 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
1.60
 
85+
 
2.83
1.69
 
80-84
 
2.27
2.81
 
75-79
 
3.32
4.34
 
70-74
 
4.82
5.47
 
65-69
 
5.78
6.61
 
60-64
 
6.78
7.12
 
55-59
 
7.13
6.64
 
50-54
 
6.69
5.97
 
45-49
 
6.01
5.83
 
40-44
 
5.84
6.47
 
35-39
 
6.36
7.15
 
30-34
 
6.96
7.36
 
25-29
 
6.99
7.52
 
20-24
 
7.11
6.68
 
15-19
 
6.13
6.07
 
10-14
 
5.43
5.55
 
5-9
 
4.98
5.11
 
0-4
 
4.58
Iturria: Datu hauek AEBko Errolda Bulegotik (U.S. Census Bureau) eskuratu dira, 2020ko zentsutik (DHC, P12 taula)[35]

Arraza eta etnizitatea

aldatu

2020ko Ameriketako Estatu Batuetako erroldaren arabera, estatuan 7.029.917 biztanle zeuden. Herritarren % 12,6 hispano edo latinoa zen, edozein arrazakoak[oh 3]. Ez-hispanoen artean % 77,3 zuria zen, lekuko biztanleria osoaren % 67,6[oh 4]; % 7,4 beltza edo afroamerikarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 6,5; % 8,2 asiarra zen, lekuko biztanleria osoaren % 7,2; % 5,3 bi arraza edo gehiago zen, lekuko biztanleria osoaren % 4,7; % 0,2 amerindiarra edo Alaskako natiboa zen, lekuko biztanleria osoaren % 0,1; eta % 1,5 bestelako arraza bat zen, lekuko biztanleria osoaren % 1,3.[oh 5][36]

Arraza/etnia Massachusettseko mapa
Etnizitatea
2000
93,2 %
6,8 %
2010
90,4 %
9,6 %
2020
87,4 %
12,6 %
Ez-hispanoa edo ez-latinoa Hispanoa edo latinoa
Arraza (ez-hispanoak)
2000
84,5 %
2010
84,2 %
6,6 %
2020
77,3 %
7,4 %
8,2 %
Zuria Beltza edo afroamerikarra Asiarra Bi arraza edo gehiago Amerindiarra edo Alaskako natiboa Hawaiiko edo Ozeaniako uharteak Bestelako arraza bat

Jatorria

aldatu

Jaioterriari dagokionez, biztanleen % 58,7 estatu berean jaiotakoak, % 20,3 beste estatu amerikar batean jaiotakoak eta % 18,0 atzerrian jaiotakoak (atzerritarrak) ziren.[oh 6] Atzerritarren artean, % 53,8 AEBko herritar naturalizatuak ziren eta % 46,2 ez ziren herritarrak. Jatorriari erreparatuta, atzerritarren gehiengoa Latinoamerikan jaiotakoa zen (% 40,2, biztanleria osoaren % 7,2); ondoren Asian (% 30,3, % 5,5), Europan (% 17,3, % 3,1), Afrikan (% 9,7, % 1,8), Ipar Amerikan (% 2,1, % 0,4) eta Ozeanian (% 0,3, % 0,1).[oh 7][37]

Jaioterria eta jatorria Massachusettseko mapa
Jaioterria
58,7 %
20,3 %
18,0 %
Estatu berean Beste estatu batean Beste (Puerto Rico, e.a.) Atzerrian
Atzerritarren herritartasun-egoera
53,8 %
46,2 %
Naturalizatua Ez-herritarra
Atzerriko jatorria, kontinentea
40,2 %
30,3 %
17,3 %
9,7 %
Latinoamerika Asia Europa Afrika Ipar Amerika Ozeania

Etxebizitza eta etxeguneak

aldatu

Estatuan 2.998.537 etxebizitza zeuden, horietatik % 91,7 okupatuta eta % 8,3 hutsik.[38] Okupatutako etxebizitzen artean, % 60,4 jabeek okupatutakoak ziren eta % 39,6 errentan hartutakoak.[34] Estatuan 2.749.225 etxegune zeuden guztira, horietatik % 62,5 familia-etxeguneak ziren eta % 37,5 familiarik gabekoak. Familia-etxeguneen artean, % 71,7 ezkondutako bikoteek osatzen zituzten eta % 28,3 bestelako familia motek. Familiarik gabeko etxeguneen artean, % 76,9 pertsona bakarrik bizi ziren eta % 23,1 beste norbaitekin, ahaiderik gabe.[39] Talde-bizilekuetan bizi ziren 245.518 pertsona (biztanleria osoaren % 3,5); horietatik 21.230 zuzentze- eta gazte-egoitzetan eta 144.820 unibertsitateko ikasleen egoitzetan bizi ziren.[38]

2.998.537etxebizitza
2.749.225okupatuak
245.518talde-bizilekuetan

Etxebizitzak Massachusettseko mapa

1.660.042
1.089.183
249.312
Jabetzan (1.660.042) Alokairuan (1.089.183) Hutsik (249.312)

Etxegune motak

1.232.150
350.322
792.540
237.783
Ezkondutako bikotea (1.232.150) Gizon-burua (ezkontiderik gabe) (136.430) Emakume-burua (ezkontiderik gabe) (350.322) Bakarrik bizi (792.540) Beste norbaitekin (237.783)

Talde-bizilekuetako biztanleria

21.230
144.820
79.111
Zuzentze- eta gazte-egoitzak (21.230) Unibertsitateko egoitzak (144.820) Egoitza militarrak (357) Beste (79.111)

Hezkuntza-maila

aldatu

25 urtetik gorako biztanleen artean, % 91,4k batxilergo-titulua edo goragokoa zuten, % 47,3k unibertsitate-gradua edo goragokoa zuten eta % 21,8k graduondoko titulua (masterra, titulu profesionala edo doktoretza) zuten.[40]

Ekonomia

aldatu

Industriako jarduera nagusiak ehungintza eta oinetakogintza dira, baita arrantza eta ontzigintza ere. Harvard Unibertsitatea bertan dago.[41]

Errenta

aldatu

Etxeguneen errenta mediana 103.960 $ zen ( Massachusettseko mapa), eta familiena, 131.675 $. Per capita errenta 57.897 $ zen. Biztanleriaren % 10,0 pobrezia-atalasetik behera zegoen.[42] Etxeguneen artean, % 4,4k 10.000 $ baino gutxiagoko errenta zuten, eta % 22,3k 200.000 $ edo gehiagoko errenta zuten.[43]

103.960 $etxegunearen errenta mediana
131.675 $familiaren errenta mediana
57.897 $biztanleko errenta
% 10,0pobrezian

Etxeguneen errenta banaketa

% 7,3
% 10,7
% 9,5
% 8,0
% 11,9
% 22,3
< 10.000 $ — % 4,4 (123.166) 10.000-14.999 $ — % 3,3 (92.544) 15.000-19.999 $ — % 2,7 (76.093) 20.000-24.999 $ — % 2,7 (75.831) 25.000-29.999 $ — % 2,5 (70.043) 30.000-34.999 $ — % 2,5 (68.987) 35.000-39.999 $ — % 2,5 (69.476) 40.000-44.999 $ — % 2,5 (70.776) 45.000-49.999 $ — % 2,4 (67.545) 50.000-59.999 $ — % 4,7 (130.350) 60.000-74.999 $ — % 7,3 (203.452) 75.000-99.999 $ — % 10,7 (298.075) 100.000-124.999 $ — % 9,5 (265.810) 125.000-149.999 $ — % 8,0 (222.092) 150.000-199.999 $ — % 11,9 (330.817) ≥ 200.000 $ — % 22,3 (619.985)

Hezkuntza

aldatu

Massachusettseko hezkuntzak emaitza oso onak lortzen ditu AEBetan eta nazioartean egiten diren ebaluazioetan, baina bereziki goi mailako hezkuntzak lortu du nazioarteko ospea. Munduko unibertsitate pribatu onenetakoak dira, urtero egiten diren sailkapenen arabera, Harvard University eta Massachusetts Institute of Technology, biak Cambridge hirian. Bi unibertsitate horiek munduko unibertsitate bikainenen goi-goiko postuetan hamarkadetan egon dira, baina bi horiekin batera, beste hainbat erakunde ere bai: Tufts University, Boston College, Brandeis University, Boston University eta Northeastern University, besteak beste. Massachusettseko unibertsitate publikoak (UMass) ere ospe ona du AEBetan. Bost campus ditu.

Massachusettsen ospe handiko goi mailako arte eskolak ere daude: Williams College, Amherst College eta Wellesley College.

Massachusettstar ospetsuak

aldatu

Iruditegia

aldatu

Oharrak

aldatu
  1. ↑ Massachusetts ofizialki Commonwealth («mankomunitatea») terminoa izenean erabiltzen duten Estatu Batuetako lau estatuetako bat da, Kentucky, Virginia eta Pennsylvaniarekin batera.
  2. ↑ Balioak estatu osoko batez bestekoak dira, estazio meteorologikoen datuetatik interpolatutako 5 km-ko sareta batean kalkulatuak; ez dira estazio jakin batekoak. Erliebe handiko lekuetan herriguneko klimatik nabarmen alde daitezke.
  3. ↑ Hispano edo latinoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
  4. ↑ Bigarren ehunekoa lekuko biztanleria osoaren gainean kalkulatuta dago, ez soilik hispano ez direnen taldearen gainean. Hispanoak edozein arrazatakoak izan daitezke.
  5. ↑ Arraza-kategoria hauek Ameriketako Estatu Batuetako Zentsu Bulegoak eta Kudeaketa eta Aurrekontu Bulegoak (OMB) ezarritako sailkapen administratiboak dira, ez sailkapen zientifikoak.
  6. ↑ Puerto Ricon jaiotakoak eta atzerrian edo AEBko uharte-eremuetan guraso estatubatuarren seme-alaba gisa jaiotakoak jatorriz estatubatuartzat hartzen dira, eta ez dira atzerrian jaiotakotzat zenbatzen.
  7. ↑ Lehen ehunekoa atzerrian jaiotako biztanleriaren gainean kalkulatuta dago; bigarrena, parentesi artean, estatuko biztanleria osoaren gainean.

Erreferentziak

aldatu
  1. ↑ (Ingelesez) The 1692 Salem Witch Trials. Salem Witch Trials Museum.
  2. ↑ (Ingelesez) Massachusetts: Flag, Facts, Maps, Capital, & Attractions. Britannica.com 2025-09-10.
  3. ↑ (Ingelesez) Faneuil Hall. Celebrateboston.com.
  4. ↑ (Ingelesez) Shays' Rebellion. Ushistory.org.
  5. ↑ (Ingelesez) Maritime Commerce. National Park Service jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2007-11-02).
  6. ↑ (Ingelesez) History of Lowell, Massachusetts. City of Lowell jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2010-04-05).
  7. ↑ (Ingelesez) The Temperance Issue in the Election of 1840: Massachusetts. Teachushistory.org.
  8. ↑ (Ingelesez) Packer, Barbara. (2007). The Transcendentalists. University of Georgia Press ISBN 978-0-8203-2958-1..
  9. ↑ (Ingelesez) Images of the Antislavery Movement in Massachusetts. Masshist.org.
  10. ↑ (Ingelesez) Staying Power: The Future of Manufacturing in Massachusetts. The Center for Urban and Regional Policy, Northeastern University jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2016-03-04).
  11. ↑ (Ingelesez) Boston is Now the Largest Biotech Hub in the World. EPM Scientific 2023-02 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2024-03-04).
  12. ↑ (Ingelesez) Why Boston Will Be the Star of The AI Revolution. VentureFizz 2017-10-24 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2023-11-09).
  13. ↑ (Ingelesez) Housing and Economic Development: Key Industries. Mass.gov 2011-10-04 jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2015-04-22).
  14. ↑ (Ingelesez) Douglas, Craig. (2010-03-24). Greater Boston gains population, remains 10th-largest region in U.S.. Boston Business Journal.
  15. ↑ (Ingelesez) Does 'Massachusetts liberal' label still matter?. Usatoday.com.
  16. ↑ (Ingelesez) Massachusetts court strikes down ban on same-sex marriage. CNN (Reuters) 2003-11-18.
  17. ↑ (Ingelesez) History of Harvard University. Harvard University.
  18. ↑ (Ingelesez) Lewin, Tamar. (2015-01-28). Harvard's Endowment Remains Biggest of All. The New York Times.
  19. ↑ (Ingelesez) World Reputation Rankings 2016. Times Higher Education.
  20. 1 2 (Ingelesez) Kamaron McNair. (2024-04-06). 10 U.S. states where Americans earn the lowest incomes—only 2 aren't in the South. CNBC.
  21. ↑ (Ingelesez) Liz Rosenberg. (2025-08-22). N.J. high schools place third in the nation, according to new report. NJ Advanced Media.
  22. ↑ Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman AcademicRanking3 izeneko erreferentziarako
  23. ↑ Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman MassachusettsHighestMedianHouseholdIncome izeneko erreferentziarako
  24. ↑ (Ingelesez) Health Insurance Coverage and Type by State. United States Census Bureau.
  25. ↑ (Ingelesez) Dorothy Neufeld. (2026-04-19). Mapped: America's Best States to Live In. Visual Capitalist.
  26. ↑ (Ingelesez) Explore Census Data: Gini Index (ACS 2019, B19083). data.census.gov.
  27. ↑ (Ingelesez) 50th Percentile Rent Estimates for Fair Market Rent Areas. HUD USER.
  28. ↑ (Ingelesez) Kamaron McNair. (2025-06-14). A family of 4 needs over $300,000 a year to live comfortably in this state. CNBC.
  29. ↑ (Ingelesez) Outmigration and Loss of Talent. Mass.gov jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2026-04-12).
  30. ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
  31. 1 2 3 NOAA National Centers for Environmental Information: «Climate Divisional Database (nClimDiv)», v1.0.0, 2026-10-06ko bertsioa. Datuak: Wikimedia Commons.
  32. ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
  33. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P12, Sex by Age» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  34. 1 2 (Ingelesez) «2020 Census Demographic Profile: Table DP1, Median Age and Housing Tenure» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  35. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
  36. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Detailed Demographic and Housing Characteristics File A (Detailed DHC-A)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-08-31).
  37. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Place of Birth by Nativity and Citizenship Status (Table B05002)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  38. 1 2 (Ingelesez) «2020 Decennial Census Redistricting Data (Public Law 94-171)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  39. ↑ (Ingelesez) «2020 Census Demographic and Housing Characteristics File (DHC): Table P16, Households by Type» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-02).
  40. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B15003, Educational Attainment for the Population 25 Years and Over» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
  41. ↑ Lur entziklopedietatik hartua.
  42. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Tables B19013 (Median Household Income), B19113 (Median Family Income), B19301 (Per Capita Income), and B17001 (Poverty Status in the Past 12 Months)» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).
  43. ↑ (Ingelesez) «American Community Survey 5-Year Estimates: Table B19001, Household Income in the Past 12 Months» U.S. Census Bureau (kontsulta data: 2026-09-03).

Kanpo estekak

aldatu
Geografia
Ameriketako Estatu Batuak
 Artikulu hau Ameriketako Estatu Batuetako geografiari buruzko zirriborroa da. Wikipedia lagun dezakezu edukia osatuz.
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Massachusetts&oldid=11836942"(e)tik eskuratuta