Kontent qismiga oʻtish

Bemor

Vikipediya, erkin ensiklopediya

Bemor — sogʻliqni saqlash xodimlari tomonidan koʻrsatiladigan tibbiy xizmatlarni qabul qiluvchi har qanday shaxsdir. Bemor koʻpincha kasal yoki jarohatlangan boʻladi hamda shifokor, hamshira, optometrist, tish shifokori yoki boshqa tibbiyot xodimi tomonidan davolanishga muhtoj hisoblanadi.

Etimologiya

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bemor soʻzi oʻzbek tiliga fors tilidan oʻzlashgan boʻlib, forscha بیمار (bīmār, „kasal, xasta“) soʻzidan kelib chiqqan[1]. Fors tilidagi بیمار soʻzi esa oʻrta fors tilidagi 𐭥𐭩𐭬𐭠𐭫 (wēmār, „kasal, xasta“) dan meros boʻlib oʻtgan[2]. Uning oʻzagi esa hind-yevropa tillari ildizi *wemh₁- („qayt qilmoq, qusmoq“) hamda oʻrta fors tilidagi -ār qoʻshimchasidan (harakat egasini bildiruvchi) tarkib topgan. Ushbu ildiz lotincha vomō („qusmoq“) va shimoliy kurdcha bîvêr soʻzlari bilan ham oʻzaro bogʻliq hisoblanadi.

Ambulator va statsionar bemorlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
1918-yildagi Finlandiya fuqarolar urushida Tampere (Finlandiya) shahridagi Qizil Xoch shifoxonasida davolanayotgan bemorlar
Keniyadagi ambulator bemorni qabul qilayotgan roʻyxatga oluvchi xodim

Ambulator bemor — ambulator klinikaga tashrif buyuradigan, biroq u yerda qolishni rejalashtirmagan bemordir. Bemor ambulatoriya sifatida rasman roʻyxatga olinmagan taqdirda ham, uning tashrifi qayd etiladi va shifokor odatda tashrif, tibbiy tahlillar yoki muolajalar yoki operatsiya sababini tushuntiruvchi maʼlumotnoma beradi. Ushbu hujjatda ishtirok etuvchi xodimlarning ismlari va unvonlari, bemorning ismi hamda tugʻilgan sanasi, rozilik xati imzosi, anamnez yigʻish va jismoniy koʻrik (oldin va keyin) uchun ketadigan taxminiy vaqt, har qanday anesteziya, dori-darmonlar yoki kelajakdagi davolash rejalari hamda qoʻshimcha asoratlar boʻlmaganda shifoxonadan javob berishning taxminiy vaqti koʻrsatilishi kerak. Bunday tarzda koʻrsatiladigan tibbiy yordam Ambulator yordam deb ataladi. Baʼzida jarrohlik amaliyoti shifoxonaga yotqizish yoki tunab qolish ehtiyojisiz amalga oshiriladi, bu Ambulator jarrohlik yoki kunduzgi jarrohlik deb ataladi. Uning koʻplab afzalliklari boʻlib, ular qatoriga tibbiy yordam xarajatlarining kamayishi, buyuriladigan dori-darmonlar miqdorining qisqarishi hamda shifokor yoki jarroh vaqtidan samaraliroq foydalanish kiradi. Ambulator jarrohlik kichik yoki oʻrta darajadagi muolajalarni (cheklangan siydik yoʻllari, koʻz yoki quloq, burun va tomoq muolajalari hamda teri va aʼzolar yuzasidagi muolajalar) boshdan kechirayotgan sogʻlom bemorlar uchun eng mos keladi. Hozirgi kunda shifoxonadagi operatsiya xonalariga qaraganda jarroh xonasida amalga oshiriladigan muolajalar (ofis jarrohligi deb ataladi) soni ortib bormoqda.

Ona Malidagi shifoxonada yotgan oʻgʻlining yonida kunlab oʻtiribdi

Boshqa tomondan, statsionar bemor shifoxonaga tunab qolish yoki noaniq muddatga, odatda bir necha kun yoki haftaga „yotqiziladi“. Garchi baʼzi oʻta ogʻir holatlarda, masalan, koma yoki surunkali vegetativ holatda bemorlar shifoxonada yillar davomida, baʼzan oʻlguniga qadar qolishi mumkin. Bunday tarzda taqdim etiladigan davolash Statsionar davolash deb ataladi. Shifoxonaga yotqizish statsionar varaqasini rasmiylashtirishni oʻz ichiga oladi. Shifoxonani tark etish rasmiy ravishda „javob berish“ deb ataladi va unga tegishli tashxis varaqasi rasmiylashtiriladi hamda baʼzan bemorning doimiy ehtiyojlarini hisobga olish uchun baholash jarayoni amalga oshiriladi. Angliya Milliy sogʻliqni saqlash xizmatida bu „Baholash uchun javob berish“ shaklida boʻlishi mumkin — bunda baholash bemor uyiga ketganidan keyin amalga oshiriladi[3].

Notoʻgʻri tashxis qoʻyish ambulatoriya muassasalarida tibbiy xatolar kelib chiqishining asosiy sababidir. AQSh Milliy tibbiyot akademiyasi (sobiq Tibbiyot instituti) tomonidan 1999-yilda eʼlon qilingan „Adashish insonga xosdir“ nomli muhim hisobotda har yili AQShda 98 000 nafargacha bemor shifoxonada oldini olish mumkin boʻlgan tibbiy xatolar tufayli vafot etishi aniqlanganda[4], dastlabki harakatlar statsionar bemorlar xavfsizligiga qaratilgan edi[5]. Bemorlar xavfsizligini taʼminlash boʻyicha saʼy-harakatlar oʻn yildan koʻproq vaqt davomida statsionar shifoxona sharoitlariga qaratilgan boʻlsa-da, tibbiy xatolar shifokor qabulxonasi yoki ambulator klinika yoxud markazlarda sodir boʻlish ehtimoli koʻproq hisoblanadi[manba kerak].

Kunduzgi statsionar bemori

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kunduzgi statsionar bemori — shifoxona yoki klinika xizmatlarining toʻliq majmuasidan foydalanadigan, biroq u yerda tunab qolishi nazarda tutilmagan bemordir. Ushbu atama dastlab ruhiy kasalliklar shifoxonasi xizmatlarida statsionardan ambulator parvarishga oʻtishda yordamga muhtoj boʻlgan bemorlarni parvarish qilish uchun ishlatilgan. Biroq, bugungi kunda bu atama shifoxonaga kunduzgi jarrohlik uchun kelgan odamlar uchun ham keng qoʻllanadi.

Muqobil atamalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Qadr-qimmat, inson huquqlari hamda siyosiy korrektlik kabi masalalar tufayli, tibbiy yordam olayotgan shaxsga nisbatan har doim ham „bemor“ atamasi qoʻllanilavermaydi. Baʼzida ishlatiladigan boshqa atamalar qatoriga isteʼmolchi, tibbiy xizmat isteʼmolchisi, mijoz kiradi. Biroq, bunday atamalar davlat tomonidan moliyalashtiriladigan bepul tibbiy yordam oluvchilar uchun haqoratli boʻlishi mumkin, chunki u biznes munosabatlarini nazarda tutadi.

Veterinariya tibbiyotida mijoz bemorning egasi yoki vasiysi hisoblanadi. Ushbu atamalar davlat idoralari, sugʻurta kompaniyalari, bemorlar guruhlari yoki sogʻliqni saqlash muassasalari tomonidan qoʻllanilishi mumkin. Psixiatrik xizmatlardan foydalanadigan yoki foydalangan shaxslar oʻzlarini muqobil ravishda isteʼmolchilar, foydalanuvchilar yoki omon qolganlar deb atashlari mumkin.

Qariyalar uylari va qoʻshimcha parvarishlash muassasalarida „bemor“ soʻzi oʻrniga odatda rezident (yashovchi) atamasi ishlatiladi[6]. Shuningdek, uyda tibbiy yordam oluvchilar ham „mijozlar“ deb ataladi.

Bemorga yoʻnaltirilgan sogʻliqni saqlash

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Shifokor va bemor oʻrtasidagi munosabatlar baʼzida bemorlarning ovozini boʻgʻish sifatida tavsiflangan[7]. Bemorlarga izchil, maʼlumot beruvchi va hurmatli xizmat koʻrsatishga intilish orqali bemorlarni sogʻliqni saqlash markaziga qoʻyish natijalarni hamda bemorlarning qoniqish darajasini yaxshilashi hozirgi kunda keng eʼtirof etilgan[8][9].

Bemorlar eʼtibor markazida boʻlmaganda, muassasa muolajalari hamda rejalari mahalliy muammolarni soya ostida qoldirganda, bemorga eʼtiborsizlik yuzaga kelishi mumkin[10]. Stafford shifoxonasi mojarosi, Winterbourne View shifoxonasida suiisteʼmollik mojarosi va Faxriylar salomatligi boshqarmasining 2014-yilgi mojarosi kabi hodisalar bemorlarning shaxsiy tajribasidan koʻra xarajatlarni nazorat qilishni birinchi oʻringa qoʻyish xavfini koʻrsatdi[11]. Ushbu hamda boshqa mojarolar boʻyicha olib borilgan surishtiruvlar sogʻliqni saqlash tizimlarida bemorlar tajribasini markazga qoʻyishni, ayniqsa bemorlarning ovozi tibbiy xizmatlarda aniq eshitilishini tavsiya etdi[12].

Tibbiyot xizmatlari bemorlarga koʻproq quloq solishi kerakligining koʻplab sabablari bor. Bemorlar tibbiy xizmatlarda nazoratchilar yoki sifat nazoratchilariga qaraganda koʻproq vaqt oʻtkazadilar va xizmat koʻrsatishning kechikishi, yomon gigiyena hamda nojoʻya xatti-harakatlar kabi muammolarni seza oladilar[13]. Bemorlar, ayniqsa, muassasa monitoringi bilan aniqlash qiyin boʻlgan munosabatlar, muloqot va „eʼtiborsiz parvarish“ kabi nozik muammolarni aniqlashda juda yaxshi hisoblanadilar[10][14].

Bemorlarni tibbiy yordam markaziga qoʻyishning muhim usullaridan biri tibbiy xizmatlarning bemorlar shikoyatlariga ochiqroq boʻlishidir[15]. Har yili yuz minglab bemorlar olgan yordamlari haqida shikoyat qiladilar hamda bu shikoyatlar bemor tajribasini oʻrganish va yaxshilashni istaydigan har qanday sogʻliqni saqlash xizmati uchun qimmatli maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi[16].

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ „bemor“. Wiktionary. Qaraldi: 16-iyul 2026.
  2. ↑ „بیمار“. Wiktionary. Qaraldi: 16-iyul 2026.
  3. ↑ „Unpaid carers' rights are overlooked in hospital discharge“. Health Service Journal (2021-yil 8-sentyabr). Qaraldi: 2021-yil 16-oktyabr.
  4. ↑ ; Kohn, L. T.; Corrigan, J. M.; Donaldson, M. S.To Err Is Human: Building a Safer Health System (en). Washington D.C.: National Academy Press, 2000. DOI:10.17226/9728. ISBN 0-309-06837-1. 
  5. ↑ Bates, David W.; Singh, Hardeep (November 2018). "Two Decades Since: An Assessment Of Progress And Emerging Priorities In Patient Safety". Health Affairs 37 (11): 1736–1743. doi:10.1377/hlthaff.2018.0738. PMID 30395508.
  6. ↑ Foundations for Caregiving. St. Louis: Mosby Lifeline, 1993. ISBN 978-0801665158. 
  7. ↑ Clark, Jack A.; Mishler, Elliot G. (September 1992). "Attending to patients' stories: reframing the clinical task.". Sociology of Health and Illness 14 (3): 344–372. doi:10.1111/1467-9566.ep11357498. https://archive.org/details/sim_sociology-of-health-illness_1992-09_14_3/page/344.
  8. ↑ Stewart, M (24 February 2001). "Towards a Global Definition of Patient Centred Care". BMJ 322 (7284): 444–5. doi:10.1136/bmj.322.7284.444. PMID 11222407. PMC 1119673. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1119673.
  9. ↑ Frampton, Susan B.; Guastello, Sara; Hoy, Libby; Naylor, Mary; Sheridan, Sue; Johnston-Fleece, Michelle (31 January 2017). "Harnessing Evidence and Experience to Change Culture: A Guiding Framework for Patient and Family Engaged Care". NAM Perspectives 7 (1). doi:10.31478/201701f.
  10. 1 2 Reader, TW; Gillespie, A (30 April 2013). "Patient Neglect in Healthcare Institutions: A Systematic Review and Conceptual Model.". BMC Health Serv Res 13: 156. doi:10.1186/1472-6963-13-156. PMID 23631468. PMC 3660245. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3660245.
  11. ↑ Bloche, MG (17 March 2016). "Scandal as a Sentinel Event--Recognizing Hidden Cost-Quality Trade-offs.". N Engl J Med 374 (11): 1001–3. doi:10.1056/NEJMp1502629. PMID 26981930. https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_the-new-england-journal-of-medicine_2016-03-17_374_11/page/1001.
  12. ↑ Report of the Mid Staffordshire NHS Foundation Trust Public Inquiry: Executive Summary.. London: Stationery Office, 6 February 2013. ISBN 9780102981476. Qaraldi: 2020-yil 23-iyun. 
  13. ↑ Weingart, SN; Pagovich, O; Sands, DZ; Li, JM; Aronson, MD; Davis, RB; Phillips, RS; Bates, DW (April 2006). "Patient-reported Service Quality on a Medicine Unit". Int J Qual Health Care 18 (2): 95–101. doi:10.1093/intqhc/mzi087. PMID 16282334.
  14. ↑ Levtzion-Korach, O; Frankel, A; Alcalai, H; Keohane, C; Orav, J; Graydon-Baker, E; Barnes, J; Gordon, K et al. (September 2010). "Integrating Incident Data From Five Reporting Systems to Assess Patient Safety: Making Sense of the Elephant". Jt Comm J Qual Patient Saf 36 (9): 402–10. doi:10.1016/s1553-7250(10)36059-4. PMID 20873673.
  15. ↑ Berwick, Donald M. (January 2009). "What 'Patient-Centered' Should Mean: Confessions Of An Extremist". Health Affairs 28 (Supplement 1): w555–w565. doi:10.1377/hlthaff.28.4.w555. PMID 19454528.
  16. ↑ Reader, TW; Gillespie, A; Roberts, J (August 2014). "Patient Complaints in Healthcare Systems: A Systematic Review and Coding Taxonomy". BMQual Saf 23 (8): 678–89. doi:10.1136/bmjqs-2013-002437. PMID 24876289. PMC 4112446. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4112446.
"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Bemor&oldid=6227934" dan olindi