Аббос И

Аббос И – 5-Сафавийлар давлатининг подшоҳи. Аббос Эроннинг ҳарбий, сиёсий ва иқтисодий қудрати устидан ҳукмронлик қилса ҳам, Сафавийлар империяси учун қийин пайтларда тахтга чиқди. Унинг иродали отаси ҳукмронлигида мамлакат Қизилбош қўшинининг турли гуруҳлари ўртасида келишмовчиликларга олиб келди, улар Аббоснинг онаси ва акасини ўлдирдилар. Шу билан бирга, Эроннинг душманлари, Усмонли империяси (унинг архиви) ва ўзбеклар бу сиёсий хаосдан фойдаланиб, ўз ҳудудларини эгаллаб олишди. 1588-йилда Қизилбош раҳбарларидан бири Муршид Қоли Хон шоҳ Муҳаммадни тўнтариш билан ағдариб ташлади ва 16 ёшли Аббосни тахтга қўйди. Аммо Аббос қўғирчоқ бўлмаган ва тез орада ўзи учун ҳокимиятни қўлга киритган. Унинг раҳбарлиги остида Эрон минглаб черкес, грузин ва арман қулдорлари давлат бошқаруви ва ҳарбий кучларига қўшилган гилман тизимини ривожлантирди. Эрон жамиятида янги ташкил этилган қатламлар ёрдамида (ўтмишдошлари томонидан тузилган, лекин унинг ҳукмронлиги даврида сезиларли даражада кенгайиб кетган) Аббос фуқаролик бошқарувида, қироллик уйида ва ҳарбий кучларда Қизилбашнинг кучини оширишга муваффақ бўлди. Бу хатти-ҳаракатлар, шунингдек, Эрон армиясининг ислоҳотлари унга Усмонлилар ва ўзбекларга қарши курашиш ва Эроннинг йўқолган вилоятларини, шу жумладан Кахетини халқини кенг қирғин ва депортацияларга қайтариш имкониятини берди. 1603—1618-йилларда Усмонли урушининг охирида Аббос Зақафқазия ва Доғистонни, шунингдек, Шарқий Анадолу ва Месопотамияни ютиб олди; иккинчиси 1555-йилда Амасия тинчлиги натижасида йўқолган ҳудудлар эди. Шунингдек, у португал ва мўғуллардан ерларни қайтариб олиб, Эроннинг Шимолий Кавказда, Доғистоннинг анъанавий ҳудудларидан ташқарида бошқаруви ва таъсирини кенгайтирди. Аббос катта қурувчи бўлган ва қироллиги пойтахтини Қазвиндан Исфахонга кўчириб, бу шаҳарни Сафавийлар меъморчилигининг пойдеворига айлантирган. Кейинги йилларда, бир нечта етакчи черкеслар иштирокидаги суд фитнасидан сўнг, Аббос ўз ўғилларидан шубҳалана бошлади ва уларни ўлдирди ёки кўр қилиб қўйди.

Аббос И
شاه عباس بزرگ
5-Сафавийлар давлатининг подшоҳи
Мансаб даври 1588-йил 1-октабр – 1629 19-январгача
Ўтмишдоши	Муҳаммад Худобанда
Вориси	Сафий И
Шахсий маълумотлари
Таваллуди	1571-йил 27-январ
Вафоти	1629 19-январ Сафавийлар давлати
Болалари	6 та ўғил, 5 та қиз
Отаси	Муҳаммад Худобанда
Дини	ислом,

Ёшлик даври

Аббос Ҳиротда (ҳозирги Афғонистонда, кейин Хуросоннинг икки йирик шаҳарларидан бири) қирол шаҳзода Муҳаммад Худобанда ва унинг рафиқаси Хайр ан-Нисо Бегум („Маҳд-и Уля“ номи билан танилган) нинг учинчи ўғли сифатида дунёга келган. Тўртинчи шиа Имом Зайн ал-Абидин авлодидан бўлган Мазандаран вилояти Мараши ҳукмдори қизи. Туғилган пайтда Аббоснинг бобоси Шоҳ Тохмасп И Эроннинг шоҳи бўлган. Аббоснинг ота-онаси уни Ҳирот губернатори Али-Қоли Хон Шамлининг онаси Хани Хоним томонидан боқишган. Аббос тўрт ёшда бўлганида, Таҳмосб Аббоснинг отасини Ширазда қолишга юборди. унинг соғлиғи учун иқлим яхшироқ эди. Анъанага кўра, камида қироллик қонининг шаҳзодаси Хуросонда яшаши керак эди, шунинг учун Таҳмосб ёш бўлишига қарамай, Аббосни вилоят ҳокими этиб тайинлади ва Аббос Ҳиротда қолдирилди. 14 ёшида Аббос Хуросондаги Қизилбаш раҳбарларидан бири Муршид Қоли Хоннинг қарамоғида бўлган. 1587-йилда катта ўзбек қўшинлари Хуросонга бостириб кирганда, Муршид Шоҳ Муҳаммадни ағдариш вақти келди деб қарор қилди. У ёш шаҳзода билан Сафавий пойтахти Қазвин шаҳрига бостириб кириб, уни 1587-йил 16-октабрда қирол деб эълон қилди. .