Abasi i Madh
Abasi I (persisht: عباس یکم, *Abbâs-e Yekom*; 27 janar 1571 – 19 janar 1629), i njohur zakonisht si Abasi i Madh (persisht: عباس بزرگ, *Abbâs-e Bozorg*), ishte shahu i pestë safavid i Iranit, duke mbretëruar nga viti 1588 deri në 1629. Si djali i tretë i Shahut Muhamed Hodabanda, ai konsiderohet përgjithësisht si një nga sundimtarët më të rëndësishëm në historinë iraniane dhe sundimtari më i madh i dinastisë safavide.
| Abbas the Great Stampa:Langn | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Šāhanšāh-e Īrān (King of Kings of Iran)[1][2][3] Ẓellollāh (Shadow of God)[4] Ṣāḥeb-e Qerān-e ʿAlāʾ (Supreme Lord of the Auspicious Conjunction)[5] Moršed-e Kāmel (The Perfect Mentor)[6] | |||||
.jpg) | |||||
| Shah of Iran | |||||
| Sundimi | 1 October 1587 – 20 January 1629 | ||||
| Coronation | 1588 | ||||
| Paraardhësi | Mohammad Khodabanda | ||||
| Pasardhësi | Safi | ||||
| Lindi | 27 January 1571 Herat, Safavid Iran (modern-day Afghanistan) | ||||
| Vdiq | 19 January 1629 (aged 57) Farahabad, Safavid Iran | ||||
| Varrimi | |||||
| Consort |
| ||||
| Fëmijët | See below | ||||
| |||||
| Dynasty | Safavid | ||||
| Ati | Mohammad Khodabanda | ||||
| Nëna | Khayr al-Nisa Begum | ||||
| Feja | Twelver Shi'ism | ||||
| Karriera ushtarake | |||||
| Betejat / luftërat | |||||
Megjithëse Abasi do të mbretëronte mbi Iranin safavid në kulmin e tij ushtarak, politik dhe ekonomik, ai erdhi në fron gjatë një periudhe paqëndrueshmërie në perandori. Nën sundimin joefektiv të babait të tij, vendi ishte i përçarë nga mosmarrëveshjet midis fraksioneve të ndryshme të ushtrisë Kizilbash, të cilët vranë nënën dhe vëllain e madh të Abasit. Ndërkohë, armiqtë kryesorë të Iranit – rivali i tij më i madh, Perandoria Osmane, dhe uzbekët – e shfrytëzuan këtë kaos politik për të pushtuar territore. Në vitin 1588, një nga udhëheqësit Kizilbash, Murshid Kuli Kan, rrëzoi nga pushteti Shahun Muhamed përmes një grushti shteti dhe vendosi në fron Abasin 16-vjeçar. Megjithatë, Abasi shpejt e mori pushtetin në duart e tij.
Nën udhëheqjen e tij, Irani zhvilloi sistemin *gholam*, ku mijëra ushtarë-skllevër çerkezë, gjeorgjianë dhe armenë iu bashkuan administratës civile dhe ushtrisë, duke krijuar kështu një shtresë të re në shoqërinë iraniane; kjo praktikë ishte iniciuar nga paraardhësit e tij, por u zgjerua ndjeshëm gjatë sundimit të tij. Kjo i mundësoi Abasit të dobësonte ndjeshëm pushtetin e Kizilbashëve në administratën civile, në oborrin mbretëror dhe në ushtri. Këto veprime, si dhe reformat e tij në ushtrinë iraniane, i dhanë mundësinë të luftonte kundër osmanëve dhe uzbekëve dhe të rimerrte provincat e humbura të Iranit, përfshirë Kakhetinë, popullsia e së cilës iu nënshtrua masakrave dhe dëbimeve në shkallë të gjerë. Në fund të Luftës Osmano-Safavide të viteve 1603–1618, Abasi kishte rimarrë kontrollin mbi Kaukazin Jugor dhe Dagestanin, si dhe mbi zona të gjera të Armenisë Perëndimore dhe Mesopotamisë. Ai gjithashtu rimori territore nga portugezët dhe mogulët, duke zgjeruar sundimin dhe ndikimin iranian në Kaukazin e Veriut, përtej territoreve tradicionale të Dagestanit.
Abasi ishte një ndërtues i madh; ai e zhvendosi kryeqytetin e perandorisë nga Kazvini në Isfahan dhe e shndërroi qytetin në një kryevepër të arkitekturës safavide. Në vitet e mëvonshme, pas një intrige në oborr që përfshinte disa figura të shquara çerkeze, Abasi filloi të dyshonte te bijtë e tij dhe urdhëroi vrasjen ose verbimin e tyre.
Shah Abasi e shndërroi perandorinë – e cila mbahej e bashkuar kryesisht nga bindjet e forta të disa fiseve militante (Kizilbash) – në një monarki të unifikuar dhe të qëndrueshme. Ai e forcoi shtetin duke siguruar kufijtë, duke përmirësuar ekonominë, duke vendosur një administratë të centralizuar dhe duke krijuar një ushtri të rregullt (Shahsavan), e cila i përgjigjej drejtpërdrejt atij dhe jo krerëve fisnorë. Kuptimi i tij i mprehtë ekonomik dhe tregtar solli pasuri dhe begati për kombin. Stabiliteti i brendshëm dhe rregulloret e qëndrueshme nxitën rritjen bujqësore. Projektet e infrastrukturës, që përfshinin rrugë dhe ndërtesa publike, u realizuan në një shkallë të paprecedentë dhe mundësuan lulëzimin e zejeve dhe industrive. Si një diplomat i aftë me një vizion të gjerë, Shah Abasi kërkoi lidhje politike dhe ekonomike me vendet perëndimore, ndërsa ambasadorët e huaj priteshin ngrohtësisht në oborrin e tij.[8]
Shiko edhe
RedaktoReferime
Redakto- ↑ Lenczowski, George, red. (1978). Iran under the Pahlavis. Hoover Institution Press. fq. 79. ISBN 9780817966416.
{{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!) - ↑ Sperl, Stefan; Shackle, Christopher, red. (shkurt 1996). Qasida poetry in Islamic Asia and Africa. Vëll. 1 - Classical Tradition and Modern Meanings. Brill. fq. 193. ISBN 9789004102958.
{{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!) - ↑ Halm, Heinz (2004). Shi'ism. translated by Janet Watson, Marian Hill (bot. 2nd, illustrated). Columbia Univ. Press. fq. 80. ISBN 9780231135863.
{{cite book}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!) - ↑ Quinn (2015), ch. Shah Abbas and political legitimacy.
- ↑ Quinn (2015), ch. Shah Abbas as the 'Supreme Lord of the Auspicious Conjunction'.
- ↑ Savory, Roger, "ʿABBĀS I", Encyclopedia Iranica, marrë më 2026-06-25
{{citation}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!) - ↑ "Jahangir Entertains Shah Abbas, from the St. Petersburg Album". National Museum of Asian Art, Smithsonian Institution.
{{cite web}}: Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!) - ↑ Eskandar Beg Monshi; Roger M. Savory, translator. History of Shah 'Abbas the Great (Tārīkh-e ‘Ālamārā-ye ‘Abbāsī).
{{cite book}}:|first2=ka emër të përgjithshëm (Ndihmë!); Mungon ose është bosh parametri|language=(Ndihmë!)
- ↑ "Bishandas, the artist of this double portrait, was commended by Jahangir as "without equal in drawing likenesses". He had been sent to accompany a diplomatic mission to Iran from 1613-20 in order to 'take the likeness of the Shah ['Abbas I] and his chief statesmen." Quoted from Crill & Jariwala (2010), f. 88.