Nepal

Savezna Demokratska Republika Nepal संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल (nepalski)
Zastava Grb
Krilatica: Мајка и домовина су важније од небеса (nep. जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी)
Himna: Ми смо стотине цвећа (nep. सयौं थुँगा फूलका)
Glavni grad	Katmandu
Službeni jezik	nepalski
Vladavina
Oblik države	Savezna republika
— Predsednik	Ram Čandra Paudel
— Potpredsednik	Ram Sahaja Jadav
— Predsednik Vlade	Balendra Šah
Istorija
Nezavisnost	25. septembar 1768.
— Proglašenje republike	28. maj 2008.
Geografija
Površina	‍
— ukupno	147.181 km2 (93)
— voda (%)	1,8
Stanovništvo	‍
— 2024.	31.122.387 (49)
— gustina	211,46 st./km2
Privreda
Valuta	Nepalska rupija
— stoti deo valute	‍NPR‍
Ostale informacije
Vremenska zona	UTC +5:45
Internet domen	‍.np‍
Pozivni broj	++997

Nepal (nep. नेपाल), zvanično Savezna Demokratska Republika Nepal (nep. संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल), planinska je kontinentalna država u Himalajima na severu južne Azije. Najvećim delom je smešten na Himalajima, ali obuhvata i delove Indo-gangske nizije. Na severu se graniči sa Tibetanskim autonomnim regionom Narodne Republike Kine, a na jugu, istoku i zapadu sa Indijom, dok ga od Bangladeša deli uski Siliguri koridor, a od Butana indijska savezna država Sikim. Nepal odlikuje raznolika geografija, koja obuhvata plodne ravnice, subalpske šumovite brežuljke i osam od deset najviših planina na svetu, uključujući Mont Everest, najvišu tačku iznad nivoa mora na Zemlji. Katmandu je glavni i najveći grad u zemlji. Nepal je multietnička, višejezička, multireligijska i multikulturalna suverena država, u kojoj je nepalski jeziku zvanični jezik.

Ime „Nepal” se prvi put pominje u tekstovima iz vedskog perioda Indijskog podkontinenta, ere u drevnom Nepalu kada je utemeljen hinduizam, koji je i danas dominantna religija u zemlji. Sredinom prvog milenijuma pre nove ere, Gautama Buda, osnivač budizma, rođen je u Lumbiniju na jugu Nepala. Delovi severnog Nepala bili su kulturološki usko povezani sa Tibetom. Centralno pozicionirana Dolina Katmandu razvijala se pod uticajem Indoarijaca i predstavljala je sedište prosperitetne konfederacije naroda Nevari poznate kao Nepal mandala. Himalajskim krakom drevnog Puta svile dominirali su upravo trgovci iz ove doline, a ovaj kosmopolitski region razvio je specifičnu tradicionalnu nevarsku umetnost i arhitekturu. Do osamnaestog veka, Kraljevstvo Gorka ostvarilo je Ujedinjenje Nepala. Dinastija Šah utemeljila je Kraljevstvo Nepal, a kasnije je formirala savez sa Britanskom imperijom, tokom vladavine premijera iz premijerske dinastije Rana. Zemlja nikada nije bila kolonizovana, već je služila kao tampon-država između Carske Kine i Britanske Indije. Parlamentarna demokratija je uvedena 1951. godine, ali su je nepalski monarsi dva puta suspendovali — 1960. i 2005. godine. Građanski rat u Nepalu, koji je trajao tokom 1990-ih i početkom 2000-ih godina, rezultirao je uspostavljanjem sekularne republike 2008. godine, čime je ukinuta poslednja hinduistička monarhija na svetu. Ustav Nepala, usvojen 2015. godine, definiše zemlju kao saveznu parlamentarnu republiku podeljenu na sedam pokrajina. U septembru 2025. godine, protesti protiv zabrane društvenih mreža, ekonomske neravnopravnosti i korupcije izazvali su nemire, što je dovelo do ljudskih žrtava i ostavke premijera.

Spoljna politika Nepala je primarno usmerena na neutralnost, očuvanje suvereniteta i multilateralnu saradnju. Nepal je primljen u Ujedinjene nacije 1955. godine, a sporazumi o prijateljstvu potpisani su sa Indijom 1950. i Kinom 1960. godine. Zemlja je domaćin stalnog sekretarijata Južnoazijskog udruženja za regionalnu saradnju (SARK), čiji je ujedno i jedan od osnivača. Nepal je takođe član Pokreta nesvrstanih i BIMSTEK inicijative. U spoljnim odnosima Nepala poseban naglasak se stavlja na primanje razvojne pomoći, izgradnju trgovinskih partnerstava, kao i na promociju mira i stabilnosti unutar Južne Azije.

Geografija

Glavni članak: Geografija Nepala

Topografska karta Nepala.

Nepal ima približno trapezoidni oblik, dužine oko 800 km i širine oko 200 km, sa ukupnom površinom od 147.516 km². Ključni geološki procesi na ovom podneblju otpočeli su pre 75 miliona godina, kada je Indijska ploča, tada deo južnog superkontinenta Gondvana, počela da se kreće ka severoistoku usled širenja okeanskog dna na njenom jugozapadu, a kasnije na jugu i jugoistoku. Istovremeno, prostrana okeanska kora Velikog Tetisa na severoistoku počela je da se podvlači pod Evroazijsku ploču. Ovi dvojni procesi, vođeni konvekcijom u Zemljinom plaštu, stvorili su Indijski okean i doveli do toga da indijska kontinentalna kora na kraju podvati pod evroazijsku masu, uzdižući moćni planinski venac Himalaja.

Novonastale planinske barijere blokirale su tokove reka i stvorile velika jezera, koja su se probila tek pre oko 100.000 godina, oblikujući plodne doline u brdskim predelima poput doline Katmandu. U zapadnim regionima zemlje, rečni tokovi su bili previše snažni da bi ih planinski masivi zaustavili, pa su usekli neke od najdubljih klisura na svetu. Neposredno južno od Himalaja koji su se podizali, kretanje ploča stvorilo je ogroman geološki rov koji se brzo napunio rečnim nanosom i danas predstavlja Indo-gangsku niziju. Nepal se gotovo u potpunosti nalazi unutar ove zone sudara ploča i zauzima centralni deo himalajskog luka, obuhvatajući gotovo trećinu Himalaja čija ukupna dužina iznosi 2.400 km, pri čemu se mali pojas na samom jugu zemlje proteže u Indo-gangsku niziju, dok dva okruga na severozapadu dosežu do Tibetanske visoravni.

Mont Everest, najviši planinski vrh na Zemlji, nalazi se na granici Nepala i Kine.

Nepal je podeljen na tri glavna prirodno-geografska pojasa poznata kao Himal (planinski venac), Pahad (brdski predeo) i Teraj (nizija). Himal predstavlja izrazito planinski region pod večnim snegom smešten u vencu Velikih Himalaja i zauzima severni deo zemlje. Ovaj pojas obuhvata najviše tačke na svetu, uključujući i vrh Mont Everest (na nepalskom Sagarmata) sa visinom od 8.848,86 m, koji se nalazi na samoj granici sa Kinom. Više od 340 ljudi je izgubilo život prilikom uspona na Mont Everest, a procenjuje se da oko 200 tela i dalje leži na planini. Pojedina od ovih odlično očuvanih tela vremenom su postala prepoznatljivi orijentiri duž već uspostavljenih penjačkih ruta. Pored Everesta, još sedam svetskih vrhova viših od osam hiljada metara nalazi se u Nepalu ili na njegovoj granici sa Tibetom: Loce, Makalu, Čo oju, Kančendžunga, Daulagiri, Anapurna i Manaslu. Pahad je planinski region u kojem uglavnom nema večitog snega. Visine planina variraju od 800 do 4.000 m, sa postepenim prelazom sa suptropske klime u nižim delovima ispod 1,200 m na alpsku klimu iznad 3.600 m. Venac Nižih Himalaja, koji doseže visine od 1.500 do 3.000 m, čini južnu granicu ovog regiona, gde se suptropske rečne doline smenjuju sa brdima severno od ovog lanca. Gustina naseljenosti je veoma visoka u dolinama, ali je primetno manja iznad 2.000 m i izuzetno niska iznad 2.500 m, gde tokom zime povremeno pada sneg. Južne nizijske ravnice ili Teraj, koje se graniče sa Indijom, čine severni obod Indo-gangske nizije. Teraj je nizijski region koji obuhvata i nekoliko nižih brdskih lanaca. Ove ravnice su formirale i svojim nanosima prehranjuju tri velike himalajske reke: Koši, Gandak (Narajani) i Gagra, kao i nekoliko manjih vodotokova koji izviru ispod stalne snežne granice. Ovaj region karakteriše suptropska do tropska klima. Najizrazitiji spoljašnji lanac brda, poznat kao Sivalik ili lanac Čurija, sa visinama od 700 do 1.000 m, označava krajnju granicu Gangske ravnice. Prostrane i niske doline koje se nazivaju Unutrašnje terajske doline (Bhitri Taraj Upatjaka) pružaju se severno od ovih brda na nekoliko mesta u zemlji.

Kepenova klasifikacija klimata za Nepal.

Indijska ploča nastavlja svoje kretanje ka severu u odnosu na Aziju brzinom od oko 50 mm godišnje. Ovakva tektonska aktivnost čini Nepal izrazito trusnom zonom, pa periodični i veoma razorni zemljotresi predstavljaju ogromnu prepreku razvoju zemlje. Erozija Himalaja je izuzetno važan izvor nanosa koji ovim rekama otiče sve do Indijskog okeana. Reka Saptakoši, posebno, prenosi ogromne količine mulja iz Nepala, ali usled naglog pada nagiba u indijskoj državi Bihar izaziva katastrofalne poplave i česte promene rečnog korita, zbog čega je u narodu poznata kao „tuga Bihara”. Svake godine tokom sezone monsuna, velike poplave i klizišta odnose ljudske živote, šire bolesti, uništavaju plodna polja i potpuno parališu saobraćajnu infrastrukturu zemlje.

Nepal je podeljen na pet klimatskih zona koje uglavnom prate nadmorsku visinu. Tropska i suptropska zona nalaze se ispod 1.200 m, umerena zona se prostire od 1.200 do 2.400 m, hladna zona je između 2.400 i 3.600 m, subarktička obuhvata pojas od 3.600 do 4.400 m, dok se arktička zona nalazi iznad 4.400 m nadmorske visine. U Nepalu se smenjuje pet godišnjih doba: leto, monsun, jesen, zima i proleće. Himalajski masiv tokom zime potpuno blokira prodor hladnih vetrova iz centralne Azije i istovremeno čini severnu granicu monsunskih vazdušnih strujanja.

Biodiverzitet

Ova mapa zemljišnog pokrivača Nepala izrađena na osnovu Landsat podataka visoke rezolucije (2010) jasno pokazuje da šumski pokrivač dominira teritorijom zemlje.

U poređenju sa svojom ukupnom površinom, Nepal poseduje nesrazmerno veliku raznovrsnost biljnog i životinjskog sveta. Teritorija Nepala u celini zapravo predstavlja zapadni deo istočnohimalajske tačke vrelog biodiverziteta sa naglašenim biološkim i kulturnim varijetetima. Dramatične razlike u nadmorskoj visini (od 60 m iznad nivoa mora u nizinama Teraja, pa sve do 8.848 m na Mont Everestu) uslovile su razvoj velikog broja različitih bioma. Istočna polovina Nepala je znatno bogatija biodiverzitetom jer prima veću količinu padavina u odnosu na zapadne delove, gde na višim nadmorskim visinama preovlađuju surovi uslovi nalik onima u arktičkim pustinjama. Nepal predstavlja prirodno stanište za 4,0% svih vrsta sisara, 8,9% vrsta ptica, 1,0% vrsta gmizavaca, 2,5% vrsta vodozemaca, 1,9% vrsta riba, 3,7% vrsta dnevnih leptira, 0,5% vrsta noćnih leptira i 0,4% svih vrsta paukova. Kroz svojih 35 šumskih tipova i 118 ekosistema, Nepal je dom za 2% svih svetskih vrsta skrivenosemenica, 3% papratnjača i 6% mahovina.

Indijski nosorog nastanjuje suptropske travnate predele u ravnicama Teraja.

Šumski pokrivač Nepala zauzima površinu od 59.624 km², što predstavlja 40,36% ukupne teritorije zemlje, sa dodatnih 4,38% pod žbunastom vegetacijom, čime je pod šumama ukupno 44,74% zemlje – što je porast od 5% od početka novog milenijuma. U južnim ravnicama, ekoregion terajsko-duarskih savana i pašnjaka obuhvata neke od najviših trava na svetu, kao i guste šume sala (Shorea robusta), tropske zimzelene šume i tropske listopadne priobalne šume. U nižim brdskim predelima (od 700 do 2.000 m) rasprostranjene su suptropske i umerene listopadne mešovite šume u kojima uglavnom dominiraju sal (na nižim visinama), čilaune (Schima wallichii) i katus (Castanopsis indica), kao i suptropske borove šume u kojima preovlađuje dugoigličasti bor. Srednja brda (od 2.000 do 3.000 m) karakterišu šume hrasta i rododendrona. Subalpske četinarske šume pokrivaju pojas od 3.000 do 3.500 m i u njima dominiraju hrast (naročito na zapadu), himalajska jela, himalajski bor i himalajska cuga, dok je rododendron takođe veoma čest. Iznad 3.500 m na zapadu i 4.000 m na istoku, četinari postepeno ustupaju mesto alpskim pašnjacima i žbunastim zajednicama u kojima u potpunosti dominira rododendron.

Među značajnim drvenastim vrstama ističe se Azadirachta indica, u narodu poznata kao nim, koja poseduje opor ukus i ima izuzetno široku primenu u tradicionalnoj biljnoj medicini, kao i bujni Ficus religiosa, poznatiji kao pipal drvo ili sveta smokva. Motiv ovog drveta nalazi se čak i na drevnim pečatima arheološkog lokaliteta Mohendžo-daro, a prema zapisima iz Pali kanona, upravo je pod ovim stablom Gautama Buda doživeo svoje potpuno prosvećenje.

Većina suptropskih zimzelenih širokolisnih šuma u nižim himalajskim predelima potiče od drevne tercijarne flore Velikog Tetisa. Kako je Indijska ploča u sudar sa Evroazijom formirala i postepeno uzdizala Himalaje, aridna i poluaridna mediteranska flora bila je potisnuta ka višim predelima i tokom narednih 40–50 miliona godina uspešno se prilagodila hladnoj alpskoj klimi. Ova tačka vrelog biodiverziteta bila je tokom neogena poprište masovne razmene i mešanja indijskih i evroazijskih biljnih i životinjskih vrsta. Jedna vrsta sisara (himalajski poljski miš), po dve vrste ptica i gmizavaca, devet vrsta vodozemaca, osam vrsta riba i 29 vrsta dnevnih leptira predstavljaju isključive endeme Nepala.

Himalajski monal (danfe), nacionalna ptica Nepala, gnezdi se u visokim predelima Himalaja.

Nepal je dom za 107 ugroženih vrsta prema crvenoj listi MSPN-a (IUCN), od čega 88 čine životinjske vrste, 18 biljne vrste, dok je jedna vrsta iz grupe gljiva i protista. Među njima su ugroženi Bengalski tigar, Crvena panda, Azijski slon, himalajski mošusni jelen, indijski bivo i Južnoazijski rečni delfin, kao i krajnje ugroženi Gavijal, indijska velika droplja i bengalski sup, koji je doveden na samu ivicu izumiranja zbog unošenja leša zadojenih stokom koja je prethodno lečena diklofenakom. Sveprisutno i ekološki pogubno širenje ljudskih naselja tokom poslednjih decenija ozbiljno je ugrozilo divlji svet Nepala. Kao odgovor na to, sistem nacionalnih parkova i zaštićenih područja, koji je prvi put uspostavljen 1973. godine donošenjem Zakona o nacionalnim parkovima i zaštiti divljih životinja, značajno je proširen i unapređen. Otvaranje specijalizovanih „restorana za supove”, uz istovremenu potpunu zabranu veterinarske upotrebe diklofenaka, rezultiralo je postepenim oporavkom i rastom broja bengalskih supova u prirodi. Program zajedničkog upravljanja šumama, u kojem trećina ukupnog stanovništva zemlje direktno učestvuje u kontrolisanju četvrtine ukupnih šumskih područja, značajno je pomogao razvoju lokalnih ekonomija i istovremeno ublažio konflikte između ljudi i divljih životinja. Programi kontrolisanog razmnožavanja vrsta u zarobljeništvu, zajedno sa vojnim patrolama koje pomažu lokalnim zajednicama i oštrim slamanjem krivolova i krijumčarenja, doveli su do toga da se nelegalni lov na krajnje ugrožene tigrove, slonove i nosoroge svede gotovo na nulu, zbog čega njihov broj danas beleži stabilan rast. Nepal poseduje deset nacionalnih parkova, tri rezervata prirode, jedan lovački rezervat, tri zaštićena područja i jedanaest zaštićenih tampon zona, što ukupno pokriva površinu od 28.959,67 km² odnosno 19,67% ukupne teritorije zemlje, dok je deset vlažnih područja (močvara) registrovano pod okriljem Ramsarske konvencije. Uprkos ovim merama zaštite prirode, Nepal se u međunarodnim izveštajima konzistentno rangira kao jedna od najzagađenijih zemalja na svetu.

Istorija

Glavni članak: Istorija Nepala

Drevni Nepal

Ova slika u jednom hramu u Laosu prikazuje legendu o rođenju Gautame Bude oko 563. godine pre n. e. u Lumbiniju, u zapadnom Nepalu.

Pre oko 55.000 godina, prvi moderni ljudi stigli su na Indijsko potkontinent iz Afrike, gde su se prethodno razvili. Najraniji poznati ostaci modernog čoveka u Južnoj Aziji datiraju od pre oko 30.000 godina. Iz istog perioda potiču i najstariji otkriveni arheološki dokazi o ljudskim naseobinama na teritoriji Nepala.

Nakon 6500. godine pre n. e. u Mehrgarhu i drugim lokalitetima na prostoru današnjeg Balučistana pojavljuju se prvi jasni dokazi o domestifikaciji poljoprivrednih kultura i životinja, izgradnji trajnih objekata i skladištenju viškova hrane. Ove zajednice su se postepeno razvile u civilizaciju doline Inda, koja predstavlja prvu urbanu kulturu u južnoj Aziji. Praistorijski lokaliteti paleolitskog, mezolitskog i neolitskog porekla otkriveni su u lancu Sivalik unutar okruga Dang. Veruje se da su najraniji stanovnici modernog Nepala i susednih oblasti bili upravo ljudi iz civilizacije doline Inda. Pretpostavlja se da su dravidski narodi, čija istorija prethodi početku bronzanog doba na Indijskom potkontinentu (oko 6300. godine pre n. e.), naseljavali ovu oblast pre dolaska drugih etničkih grupa poput Tibeto-Burmanaca i Indoarijaca. Do 4000. godine pre n. e. tibeto-burmanski narodi su stigli do Nepala, bilo direktno preko Himalaja sa Tibeta, ili preko Mjanmara i severoistočne Indije. Istoričarka Stela Kramriš (1964) navodi postojanje starijeg etničkog supstrata preddravidskih i dravidskih plemena koja su boravila u Nepalu pre Nevara, koji su činili većinu drevnog stanovništva doline Katmandu.

U kompleksu hrama Čangu Narajan nalazi se kameni natpis iz 464. godine n. e., što je prvi javni natpis u Nepalu nakon Ašokinog stuba u Lumbiniju (oko 250. godine pre n. e.).

Krajem vedskog perioda, Nepal se počinje spominjati u različitim hinduističkim tekstovima, kao što su kasni vedski spis Atharvaveda Parišišta i postvedska Atharvaširša upanišada. Dinastija Gopal Bansa se u istorijskim izvorima navodi kao najstarija loza koja je upravljala ovim centralnim himalajskim kraljevstvom pod imenom „Nepal”. Nakon Gopala vlast su preuzeli Kirate, koji su prema određenim hronikama vladali duže od šesnaest vekova. Prema epu Mahabharata, tadašnji kralj Kirata lično je otišao da uzme učešće u čuvenoj bici kod Kurukšetre.

Oko 600. godine pre n. e. u južnim oblastima Nepala pojavila su se mala kraljevstva i plemenski savezi. Iz jednog od njih, pod imenom država Šakja, potekao je princ koji je kasnije odbacio svoj vladarski status radi asketskog života, utemeljio Budizam i ostao zapamćen kao Gautama Buda (tradicionalno datiran između 563. i 483. godine pre n. e.). Tokom narednih vekova, Nepal se afirmisao kao duhovni centar i sigurno utočište; odigrao je veoma važnu ulogu u širenju budizma prema Istočnoj Aziji preko Tibeta i pomogao u očuvanju brojnih vrednih hinduističkih i budističkih rukopisa.

Do 250. godine pre n. e. južni regioni su potpali pod uticaj Maurjanskog carstva. Car Ašoka hodočastio je u Lumbini i podigao kameni stub na mestu Budinog rođenja; natpis na ovom stubu označava zvanični početak pouzdano dokumentovane istorije Nepala. Car Ašoka je takođe posetio dolinu Katmandu i izgradio spomenike u znak sećanja na Gautama Budin boravak na tom prostoru. Do 4. veka nove ere, veći deo Nepala nalazio se pod snažnim uticajem Gupta carstva.

U dolini Katmandu, pleme Ličavi potisnulo je Kirate prema istoku, pa je dinastija Ličavi preuzela vlast oko 400. godine n. e. Ličavi su gradili velike spomenike i iza sebe ostavili seriju kamenih zapisa, na osnovu kojih je gotovo u potpunosti rekonstruisana istorija ovog perioda. Tibetanski vladar Songcen Gampo je 641. godine poslao vojsku koja je vratila Narendradevu na tron Ličavija i potčinila Nepal. Nakon toga, pojedini delovi Nepala i države Ličavi nalazili su se pod direktnim političkim uticajem Tibetanskog carstva. Dinastija Ličavi je počela da slabi krajem 8. veka, nakon čega je usledila vladavina dinastije Thakuri. Kraljevi iz ove loze upravljali su zemljom sve do sredine 11. veka n. e., ali je o ovom razdoblju sačuvano veoma malo podataka, zbog čega se ono u istoriografiji često naziva „mračnim periodom”.

Srednjovekovni Nepal

Dolina Sindža, koja se smatra prapostojbinom Hasa i nepalskog jezika, nalazila se u samom srcu Has Mala carstva.

U 11. veku, u zapadnom Nepalu se uzdiglo moćno carstvo naroda Has, čija je teritorija na vrhuncu moći obuhvatala veći deo zapadnog Nepala, kao i delove zapadnog Tibeta i indijske države Utarakand. Do 14. veka, ovo carstvo se raspalo na labavi savez od 22 države, u istoriografiji poznate kao Baise Radžja. Bogata kultura i jezik naroda Has proširili su se tokom narednih vekova širom Nepala, pa čak i do Indokine; njihov jezik, koji je kasnije preimenovan u nepalski jezik, postao je lingva franka Nepala, kao i velikog dela severoistočne Indije.

U jugoistočnom Nepalu, na samoj granici sa indijskom državom Bihar, Simraungad je oko 1100. godine postao prestonica dinastije Karnat od Mitile, a ujedinjeni Tirhut je stajao kao moćno kraljevstvo duže od 200 godina, čak upravljajući Katmanduom tokom jednog kraćeg perioda. Nakon tri veka muslimanske vladavine koja je usledila, Tirhut je potpao pod kontrolu dinastije Sen od Makvanpura. U istočnim brdskim predelima, konfederacija kneževina naroda Kirat upravljala je prostorom između Katmandua i Bengala.

Trg Durbar u Patanu, jedan od tri dvorska trga u dolini Katmandu, izgradila je dinastija Mala u 17. veku. Trgovi Durbar predstavljaju vrhunac viševekovnog razvoja nepalske umetnosti i arhitekture.

U dolini Katmandu, pripadnici dinastije Mala, koji se od drevnih vremena spominju na različitim mestima u nepalskoj istoriji, učvrstili su svoju vlast u Katmanduu i Patanu do sredine 14. veka. Članovi ove dinastije su u početku upravljali dolinom pod suverenitetom Tirhuta, ali su uspostavili potpuno nezavisnu vladavinu krajem 14. veka, paralelno sa propadanjem Tirhuta. Džajasthiti Mala je krajem 14. veka sproveo sveobuhvatne društveno-ekonomske reforme, među kojima je najvažnija bila formalno uvođenje kastinskog sistema. Podelom starosedelačkog nearijskog budističkog stanovništva na kaste po uzoru na hinduistički sistem od četiri varne, on je stvorio snažan model za sanskritizaciju i hinduizaciju domicilnih nehinduističkih plemenskih zajednica u svim kneževinama širom Nepala. Do sredine 15. veka, Katmandu je prerastao u moćno carstvo koje se, prema zapisima Vilijama Kirkpatrika, prostiralo od Digarčija ili Šigacea na Tibetu pa sve do Tirhuta i Gaje u Indiji.

Krajem 15. veka, prinčevi iz dinastije Mala podelili su svoje kraljevstvo na četiri dela – Katmandu, Patan i Baktapur unutar same doline, i Banepu na istoku. Rivalstvo u prestižu između ove bratske vladarske loze dovelo je do pravog procvata umetnosti i arhitekture u centralnom Nepalu, kao i do izgradnje čuvenih trgova Durbar u Katmanduu, Patanu i Baktapuru. Međutim, njihova međusobna podela i duboko nepoverenje na kraju su uzrokovali njihov pad krajem 18. veka, što je konačno omogućilo ujedinjenje Nepala u modernu državu.

Izuzev jednog izrazito razornog pljačkaškog pohoda na dolinu Katmandu sredinom 14. veka, Nepal je ostao uglavnom pošteđen i netaknut muslimanskim invazijama na Indiju koje su otpočele još u 11. veku. Tokom perioda Mogulskog carstva došlo je do velikog priliva Hindusa visokih kasti iz Indije na teritoriju Nepala. Oni su se ubrzo pomešali sa domaćim narodom Has, pa je do 16. veka u Nepalu postojalo oko 50 kneževina pod vlašću Radžputa, uključujući već pomenute 22 države (Baisi) na zapadu i 24 države Čaubisi istočno od njih, u zapadno-centralnom Nepalu. U tom razdoblju se učvrstilo široko rasprostranjeno uverenje da je Nepal ostao poslednji istinski bastion čistog hinduizma u vreme kada je indijska kultura već bila pod viševekovnim uticajem mogolske, a kasnije i britanske kolonijalne vlasti. Kraljevstvo Gorka, jedna od država iz saveza Čaubisi, izrasla je u veoma uticajnu i ambicioznu državu sa velikom reputacijom zasnovanom na pravednosti, nakon što je kodifikovala prve zakone utemeljene na hinduizmu u nepalskim brdima.

Ujedinjenje, ekspanzija i konsolidacija (1768–1951)

Sredinom 18. veka, Pritvi Narajan Šah, vladar Gorke, otpočeo je vojno-političku misiju stvaranja onoga što će postati savremeni Nepal. Svoj pohod je započeo tako što je prvo osigurao neutralnost susednih planinskih kraljevstava. Nakon nekoliko krvavih bitaka i dugotrajnih opsada, među kojima se posebno ističe Bitka kod Kirtipura, uspeo je da osvoji dolinu Katmandu 1769. godine. Kontrola države Gorka dostigla je svoj vrhunac kada su se pod nepalskom vlašću našle teritorije od kraljevstava Kumaon i Garval na zapadu, pa sve do Sikima na istoku. Međutim, teritorijalni spor sa Tibetom oko kontrole nad planinskim prevojima i unutrašnjim dolinama Tingri isprovocirao je kineskog cara iz dinastije Ćing da pokrene Kinesko-nepalski rat, što je primoralo Nepalce na povlačenje do svojih severnih granica. Rivalstvo između Kraljevstva Nepal i Istočnoindijske kompanije oko kontrole nad državicama koje su se graničile sa Nepalom na kraju je dovelo do Anglo-nepalskog rata (1815–1816). Britanci su u početku potcenili nepalsku vojsku i pretrpeli su ozbiljne poraze, sve dok nisu angažovali daleko veće vojne resurse nego što su prvobitno planirali. Tada je započela svetska reputacija Gurki kao izuzetno hrabrih i neustrašivih ratnika. Rat je okončan potpisivanjem Sugaulskog sporazuma, na osnovu kojeg je Nepal bio prinuđen da ustupi veliki deo nedavno osvojenih teritorija.

Frakcionalizam i žestoki sukobi unutar same kraljevske porodice doveli su do dugog perioda nestabilnosti. Tokom 1846. godine otkrivena je zavera koja je pokazala da je tadašnja vladajuća kraljica planirala svrgavanje Džunga Bahadura Kunvara, vojnog lidera čiji je uticaj naglo rastao. Ovo otkriće je dovelo do masakra u Kotu; oružani sukobi između vojnih lica i državnih službenika lojalnih kraljici rezultirali su pogubljenjem nekoliko stotina prinčeva i plemenskih vođa širom zemlje. Bir Narsing Kunvar je iz ovog sukoba izašao kao apsolutni pobednik i utemeljio je moćnu dinastiju Rana, postavši poznat pod imenom Džung Bahadur Rana. Kralj je pretvoren u samo formalnu figuru bez stvarne moći, dok je funkcija premijera postala izvršna i nasledna. Članovi dinastije Rana bili su izrazito probritanski nastrojeni i pružili su značajnu vojnu pomoć Britancima tokom Indijskog ustanka 1857. godine (a kasnije i u oba svetska rata). U znak zahvalnosti za vojnu pomoć prilikom gušenja ustanka i očuvanja britanske kontrole nad Indijom, Britanci su 1860. godine poklonili Nepalu pojedine delove zapadnog regiona Teraj (ta teritorija je u narodu ostala poznata kao Naja Muluk – nova zemlja). Ujedinjeno Kraljevstvo i Nepal su 1923. godine formalno potpisali Sporazum o prijateljstvu koji je u potpunosti zamenio stari Sugaulski sporazum iz 1816. godine.

Drevni hinduistički običaj sati, prema kojem se udovica svesno žrtvovala spaljivanjem na pogrebnoj lomači svoga muža, zvanično je zabranjen 1919. godine, dok je ropstvo zakonski ukinuto 1924. godine. I pored ovih reformi, dugogodišnja vladavina oligarhijske dinastije Rana ostala je upamćena po despotizmu, ekonomskoj eksploataciji stanovništva i verskim progonima nehinduističkih grupa.

Savremena istorija

Krajem 1940-ih, novonastali prodemokratski pokreti i političke partije u Nepalu počeli su otvoreno da kritikuju autokratiju dinastije Rana. Nakon uspeha Indijskog pokreta za nezavisnost, u kojem su učestvovali i nepalski aktivisti, a uz podršku zvaničnog Nju Delhija i kooperaciju kralja Tribhuvana, Nepalski kongres je uspešno srušio režim dinastije Rana i uspostavio parlamentarnu demokratiju. Nakon čitave decenije borbe za vlast između krune i vlade, kralj Mahendra (koji je vladao od 1955. do 1972) ukinuo je ovaj demokratski eksperiment 1960. godine, nakon čega je uveden „bespartijski” sistem Pančajata za upravljanje Nepalom. Političke partije su tada zabranjene, a brojni političari zatvoreni ili proterani iz zemlje. Vladavina Pančajata jeste modernizovala zemlju kroz sprovođenje određenih reformi i razvoj infrastrukture, ali je istovremeno drastično ograničila građanske slobode i uvela strogu cenzuru medija. Narodni pokret je 1990. godine primorao kralja Birendru (koji je vladao od 1972. do 2001) da prihvati sveobuhvatne ustavne reforme i ponovo uspostavi višepartijsku demokratiju.

Maoistička partija je 1996. godine započela nasilnu oružanu pobunu sa ciljem da kraljevski parlamentarni sistem zameni narodnom republikom. Ovo je dovelo do dugotrajnog Nepalskog građanskog rata koji je odneo više od 16.000 ljudskih života. Nakon što su i kralj i prestolonaslednik tragično nastradali u masakru u kraljevskoj palati, krunu je 2001. godine nasledio Birendrin brat Gjanendra, koji je kasnije preuzeo potpunu izvršnu vlast u zemlji sa namerom da lično uguši maoističku pobunu.

Nakon uspeha mirne demokratske revolucije iz 2006. godine, Maoistička partija se integrisla u legalne političke tokove; Nepal je ubrzo proglašen sekularnom državom, a monarhija je definitivno ukinuta 28. maja 2008. godine kada je zemlja proglašena federalnom republikom, čime je okončan njen viševekovni status jedinog preostalog zvaničnog hinduističkog kraljevstva na svetu. Nakon decenije nestabilnosti i unutrašnjih trvenja tokom kojih su održana dva izbora za ustavotvornu skupštinu, novi ustav je konačno proglašen 20. septembra 2015. godine, čime je Nepal konstituisan kao federalna demokratska republika podeljena na sedam pokrajina.

Protesti i vladina kriza 2025.

Gnevni demonstranti u Katmanduju tokom nepalskih protesta generacije Z 2025. godine

Između marta i juna 2025. godine, u Katmanduu je održano nekoliko promonarhističkih protesta koji su se zalagali za obnavljanje nekadašnjeg Kraljevstva Nepal, sa bivšim kraljem Gjanendrom Bir Bikram Šahom na čelu države.

Bivši kralj Šah je 19. februara 2025. godine, povodom državnog praznika kojim se obeležava Revolucija iz 1951. godine, uputio video-obraćanje javnosti u kojem se osvrnuo na široko rasprostranjeno nezadovoljstvo vladajućom komunističkom vladom. Iako je izbegao da direktno i eksplicitno pozove na restauraciju monarhije, naglasak koji je u govoru stavio na jedinstvo i žrtvu deo javnosti i analitičara protumačio je kao nagoveštaj mogućeg povratka kraljevske loze na vlast.

Hiljade pristalica dočekale su Šaha 9. marta 2025. godine prilikom njegovog dolaska u Katmandu. Portparol promonarhističke Nacionalne demokratske partije (Rastrija Pradžatantra) izjavio je da ovoliki odziv građana „pokazuje koliko su ljudi frustrirani aktuelnom vladom i da su u potrazi za alternativom postojećem sistemu”.

Masovni protesti generacije Z izbili su u septembru 2025. godine zbog ekonomske nejednakosti i vladine zabrane pojedinih društvenih mreža. Protesti su ubrzo prerasli u ulične nemire u kojima je na desetine ljudi poginulo ili povređeno, pri čemu su ozbiljno oštećene zgrada Savezne skupštine i druge državne institucije. Sve je to rezultiralo ostavkom premijera K. P. Šarme Olija, koji je bio primoran da napusti Katmandu i potraži zaštitu u kasarnama Nepalske vojske. Kao odgovor na eskalaciju krize, vojska je preuzela kontrolu nad bezbednošću na nivou cele države i otpočela pregovore sa vođama protesta, koji su za privremenu premijerku izabrali bivšu predsednicu Vrhovnog suda Sušilu Karki.

Od 2026. godine

Nakon ubedljive pobede njegove partije, Nacionalne nezavisne partije (RSP), na opštim izborima održanim u martu, Balendra Šah je 27. marta 2026. godine zvanično položio zakletvu kao novi premijer Nepala.

Stanovništvo

Etničke grupe i kaste u okruzima Nepala

Državljani Nepala poznati su kao Nepalci. Nepalci su potomci tri glavne migracije iz Indije, Tibeta i severne Burme, kao i kineske provincije Junan preko Asama. Među najranijim stanovnicima bili su Kirati u istočnom regionu, Nevari u dolini Katmandu, domorodački Tharui u ravnicama Terai i narod Khas Pahari u brdima na dalekom zapadu. Uprkos migraciji značajnog dela stanovništva u Terai poslednjih godina, većina Nepalaca i dalje živi u centralnom gorju, dok su severne planine retko naseljene.

Nepal je multikulturalna i multietnička zemlja, dom za 125 različitih etničkih grupa koje govore 123 različita maternja jezika i praktikuju niz domorodačkih i narodnih religija, pored hinduizma, budizma, islama i hrišćanstva. Prema popisu iz 2011. godine, stanovništvo Nepala iznosilo je 26,5 miliona, što je skoro trostruko povećanje u odnosu na devet miliona iz 1950. godine. Od 2001. do 2011. prosečna veličina porodice opala je sa 5,44 na 4,9 članova. Popis je takođe zabeležio oko 1,9 miliona odsutnih osoba, što je za preko milion više nego 2001. godine; većinu čine muški radnici zaposleni u inostranstvu. Ovo je povezano sa padom odnosa polova na 94,2 muških na 100 ženskih osoba, u poređenju sa 99,8 iz 2001. godine. Godišnja stopa rasta stanovništva iznosila je 1,35% između 2001. i 2011. godine, u poređenju sa prosekom od 2,25% između 1961. i 2001. godine; što se takođe pripisuje odsutnom stanovništvu.

Nepal je jedna od deset najmanje urbanizovanih i jedna od deset najbrže urbanizujućih zemalja na svetu. Prema procenama iz 2014. godine, oko 18,3% stanovništva živelo je u urbanim područjima. Stopa urbanizacije je visoka u dolinama Terai i Dun u unutrašnjem Teraju i dolinama srednjih brda, ali je niska na visokim Himalajima. Slično tome, stopa je viša u centralnom i istočnom Nepalu u poređenju sa daljim zapadom. Glavni grad, Katmandu, koji nosi nadimak „Grad hramova”, najveći je grad u zemlji i njeno kulturno i ekonomsko srce. Ostali veliki gradovi u Nepalu su Pokhara, Biratnagar, Lalitpur, Bharatpur, Birgundž, Dharan, Hetauda i Nepalgundž. Prenaseljenost, zagađenje i nestašica vode za piće neki su od glavnih problema sa kojima se suočavaju gradovi koji se brzo razvijaju, pre svega u dolini Katmandu.

Jezik

Jezici Nepala (2021)

Raznovrsno lingvističko nasleđe Nepala potiče iz tri glavne jezičke grupe: indoarijske, sino-tibetanske i različitih izolovanih domorodačkih jezika. Glavni jezici Nepala (procenat stanovništva kojima je to maternji jezik) prema popisu iz 2011. godine su nepalski (44,6%), maithili (11,7%), bhodžpuri (6,0%), tharu (5,8%), tamang (5,1%), nevarski (3,2%), badžika (3%), magar (3,0%), doteli (3,0%), Urdu (2,6%), avadhi (1,89%) i sunvar. Nepal je dom za najmanje četiri domorodačka znakovna jezika.

Kao potomak Sanskrta, nepalski jezik se piše Devanagari pismom. On je zvanični jezik i služi kao lingva franka među Nepalcima različitih etnolingvističkih grupa. Regionalni jezici maithili, avadhi i bhodžpuri govore se u južnom regionu Terai; Urdu je uobičajen među nepalskim muslimanima. Varijeteti tibetanskog govore se na visokim Himalajima i severno od njih, gde oni sa verskim obrazovanjem naširoko razumeju standardni književni tibetanski. Lokalni dijalekti u Teraju i brdima su uglavnom nepisani, a u toku su napori da se razviju sistemi za pisanje mnogih od njih na devanagariju ili latinici.

Religija

Sadui u hramu Pašupatinat

Nepal je sekularna zemlja, kako je proglašeno Ustavom Nepala iz 2012. godine (Deo 1, Član 4), gde sekularizam „označava versku i kulturnu slobodu, zajedno sa zaštitom religije i kulture koja se prenosi od pamtiveka”. Popis iz 2011. godine zabeležio je da je religija sa najvećim brojem vernika u Nepalu hinduizam (81,3% stanovništva), a zatim sledi budizam (9%); preostali su bili islam (4,4%), kirant (3,1%), hrišćanstvo (1,4%) i *Prakriti* ili obožavanje prirode (0,5%). Prema procentu stanovništva, Nepal ima najveću hinduističku populaciju na svetu. Nepal je donedavno zvanično bio Hinduistička Kraljevina, a Šiva se smatrao božanstvom zaštitnikom zemlje. Iako su mnoge vladine politike kroz istoriju zanemarivale ili marginalizovale manjinske religije, nepalska društva uglavnom uživaju versku toleranciju i harmoniju među svim religijama, uz samo izolovane incidente verski motivisanog nasilja. Ustav Nepala nikome ne daje pravo da preobrati drugu osobu u drugu religiju. Nepal je takođe usvojio stroži zakon protiv promene vere 2017. godine. Nepal ima drugi najveći broj hindusa na svetu, odmah posle Indije.

Najveći gradovi

Izvor: Prema popisu stanovništva iz 2021. godine
	№	Grad	Provincija	Populacija
Katmandu Pokhara	1.	Katmandu	Bagmati	845.767	Batarpur Lalitpur
	2.	Pokhara	Gandaki	518.452
	3.	Batarpur	Bagmati	369.377
	4.	Lalitpur	Bagmati	299.843
	5.	Birgundž	Madeš	268.273
	6.	Biratnagar	Koši	244.750
	7.	Dhangadi	Sudurpaščim	204.788
	8.	Ghorahi	Lumbini	201.079
	9.	Itahari	Koši	198.098
	10.	Hetauda	Bagmati	195.951

Migranti i izbeglice

Nepal ima dugu tradiciju prihvatanja imigranata i izbeglica. U moderno doba, Tibetanci i Butanci su činili većinu izbeglica u Nepalu. Izbeglice sa Tibeta počele su da pristižu 1959. godine, a svake godine ih još mnogo pređe u Nepal. Izbeglice iz Butana, pripadnici naroda Lhocampa, počeli su da pristižu tokom 1980-ih, a do 2000-ih njihov broj je premašio 110.000. Većina njih je preseljena u treće zemlje. Krajem 2018. godine, Nepal je imao ukupno 20.800 potvrđenih izbeglica, od kojih su 64% bili Tibetanci, a 31% Butanci. Ekonomski migranti, kao i izbeglice koje beže od progona ili rata iz susednih zemalja, Afrike i Bliskog istoka — nazvani „urbane izbeglice” jer žive u stanovima u gradovima umesto u izbegličkim kampovima — nemaju zvanično priznanje; vlada tiho olakšava njihovo preseljenje u treće zemlje.

Oko 2.000 imigranata, od kojih su polovina bili Kinezi, podnelo je zahtev za radnu dozvolu u sezoni 2018/19. Vlada nema podatke o indijskim imigrantima jer im nisu potrebne dozvole za život i rad u Nepalu; Vlada Indije procenjuje broj svojih državljana u dijaspori u ovoj zemlji na 600.000.

Državni simboli

Državna zastava Nepala

Državni grb Nepala prikazuje zasnežene Himalaje, šumovite brežuljke i plodni region Terai, uokvirene vencem od rododendrona. Na samom vrhu i u prednjem planu nalazi se državna zastava, ispod nje je prikazana jednostavna bela mapa Nepala, kao i spojene desne ruke muškarca i žene koje simbolizuju rodnu ravnopravnost. Na samom dnu ispisan je nacionalni moto — patriotski citat na sanskritu koji se u nepalskom folkloru pripisuje božanstvu Rami, ispisan devanagari pismom: „Majka i otadžbina su veće od neba”.

Državna zastava Nepala je jedina nacionalna zastava na svetu koja nema pravougaoni oblik. Ustav zemlje sadrži precizna uputstva za geometrijsku konstrukciju ove specifične zastave sa dva pentagrama (dvostrukog plamenca). Prema zvaničnom opisu, grimizna (tamnocrvena) boja na zastavi predstavlja pobedu u ratu ili hrabrost, a ujedno je i prirodna boja nacionalnog cveta rododendrona. Plavi okvir zastave simbolizuje težnju nepalskog naroda za mirom. Posebno pozicioniran polumesec na zastavi znak je miroljubive i umirene prirode Nepalaca, dok sunce predstavlja borbenost i odlučnost nepalskih ratnika.

Predsednik države deluje kao glavni simbol nacionalnog jedinstva. Nepalski mučenici predstavljaju simbole istinskog rodoljublja. Vojni komandanti iz Anglo-nepalskog rata, Amar Sing Tapa, Bakti Tapa i Balbadra Kunvar, uživaju status ratnih heroja. Posebno zvanje „nacionalnog heroja” zvanično je dodeljeno za šesnaest osoba iz nepalske istorije zbog njihovog izuzetnog doprinosa ugledu zemlje. Pritvi Narajan Šah, tvorac i utemeljivač modernog Nepala, uživa ogromno poštovanje u narodu i mnogi ga smatraju „ocem nacije”.

Politika

Nepal je parlamentarna republika sa višepartijskim sistemom. Od usvajanja ustava 2015. godine, država zvanično nosi naziv Federalna Demokratska Republika Nepal. U saveznom parlamentu trenutno je priznato sedam nacionalnih političkih partija: Komunistička partija Nepala (Ujedinjena marksističko-lenjinistička), Nepalski kongres, Ujedinjena komunistička partija Nepala (maoistička), Nacionalna nezavisna partija, Nacionalna demokratska partija, Narodna socijalistička partija i Janamat partija. Od dve najveće političke stranke koje se zvanično zalažu za demokratski socijalizam, KPN (UML) se smatra levičarskom, dok se Nepalski kongres pozicionira kao partija centra.

Tokom većeg dela kratkih perioda demokratskog delovanja u 1950-im i 1990-im godinama, Nepalski kongres je držao većinu mandata u parlamentu, dok mu je tokom 1990-ih glavni konkurent bila KPN (UML). Nakon što su se maoisti integrisali u legalne političke tokove 2006. godine, pozicionirali su se kao treća najveća politička snaga u zemlji. Nakon izbora 2017. godine, koji su bili prvi sprovedeni po novom ustavu, Komunistička partija Nepala (KPN) — nastala spajanjem KPN (UML) i KPN (Maoistički centar) — postala je vladajuća partija na saveznom nivou i u šest od ukupno sedam pokrajina. Međutim, posle opštih izbora 2022. godine, Predstavnički dom drugog saveznog parlamenta formiran je bez jasne većine, pa je u decembru 2022. godine uspostavljena koaliciona vlada na čelu sa Pušpom Kamalom Dahalom. Nakon novih previranja, K. P. Šarma Oli je 15. jula 2024. godine po četvrti put položio zakletvu kao premijer Nepala, u okviru nove vladajuće koalicije dogovorene između Nepalskog kongresa, koji predvodi Šer Bahadur Deuba, i Olijeve partije UML.

B. P. Koirala je predvodio revoluciju 1951. godine i postao prvi demokratski izabran premijer Nepala. Nakon svrgavanja i hapšenja 1961. godine, ostatak života proveo je boreći se za demokratiju.

Tokom 1930-ih godina u prestonici se razvio veoma aktivan ilegalan politički pokret, koji je 1936. godine doveo do osnivanja organizacije Nepal pradža parišad. Ovo udruženje je raspušteno sedam godina kasnije, nakon pogubljenja četvorice velikih nepalskih mučenika. Otprilike u isto vreme, Nepalci koji su učestvovali u Indijskom pokretu za nezavisnost počeli su da se organizuju u zvanične stranke, što je rezultiralo osnivanjem Nepalskog kongresa i Komunističke partije Nepala. Dok je komunistički pokret tek pokušavao da se učvrsti, Nepalski kongres je predvodio uspešno rušenje režima dinastije Rana 1951. godine, uživajući ogromnu podršku biračkog tela. Nasuprot tome, u bespartijskom sistemu Pančajata koji je 1962. godine uspostavio kralj Mahendra, funkcije u vladi su naizmenično preuzimali isključivo kraljevi lojalisti, dok su partijski lideri delovali u ilegali, izgnanstvu ili su bili zatvoreni. Prva veća komunistička pobuna brzo je ugušena u ranoj fazi tokom 1970-ih, što je na kraju podstaklo do tada rascepkane komunističke frakcije da se ujedine u okviru Ujedinjenog levog fronta.

Nakon što je zajedničkim građanskim otporom Ujedinjenog levog fronta i Nepalskog kongresa sistem Pančajata konačno srušen 1990. godine, ovaj front se transformisao u partiju KPN (UML). Stranka je zvanično usvojila višepartijsku demokratiju i, tokom kratkog perioda koji je provela na vlasti, uvela veoma popularne socijalne programe koji su aktuelni i danas. Nakon što se Maoistička partija priključila legalnim političkim tokovima posle mirne revolucije iz 2006. godine, ona je takođe prihvatila višepartijsku demokratiju kao svoju zvaničnu političku liniju. Prelazni period između 2006. i 2015. godine ostao je upamćen po konstantnim protestima novoformiranih etnocentričnih nacionalističkih pokreta, među kojima je najznačajniji bio Madeš pokret.

Vlada

Nepal se uređuje i njime se upravlja u skladu sa Ustavom Nepala. Ustav definiše Nepal kao državu sa multietničkim, višejezičkim, multireligijskim i multikulturalnim karakteristikama, sa zajedničkim težnjama naroda koji živi u različitim geografskim regionima, posvećenu i ujedinjenu vezom lojalnosti prema nacionalnoj nezavisnosti, teritorijalnom integritetu, nacionalnom interesu i prosperitetu zemlje. Vlada Nepala je podeljena na tri grane vlasti:

• Izvršna vlast: Oblik upravljanja je višepartijski, kompetitivni, savezni demokratski republikanski parlamentarni sistem zasnovan na većini glasova. Predsednik države imenuje lidera one političke partije koja ima većinu u Predstavničkom domu za premijera, koji potom formira Savet ministara (vladu) koji vrši izvršnu vlast.
• Zakonodavna vlast: Zakonodavno telo Nepala, koje se naziva Savezni parlament, sastoji se od Predstavničkog doma i Nacionalne skupštine. Predstavnički dom čini 275 članova koji se biraju putem mešovitog izbornog sistema i imaju mandat od pet godina. Nacionalna skupština, koja se sastoji od 59 članova koje biraju pokrajinski izborni kolegijumi, predstavlja stalno telo; trećina njenih članova bira se svake dve godine na mandat od šest godina.
• Sudska vlast: Nepal ima unitarno, trostepeno nezavisno sudstvo koje čine Vrhovni sud — kao najviši sud u zemlji na čijem je čelu predsednik Vrhovnog suda — zatim sedam visokih sudova (po jedan u svakoj pokrajini kao najviši sud na pokrajinskom nivou) i 77 okružnih sudova (po jedan u svakom okrugu). Opštinski saveti mogu sazivati lokalna pravosudna tela radi rešavanja manjih sporova i donošenja neobavezujućih presuda u slučajevima koji ne uključuju krivična dela. Rad i postupke ovih lokalnih pravosudnih tela mogu usmeravati i poništavati viši okružni sudovi.

Zakonodavstvo i sprovođenje zakona

Ustav Nepala je najviši pravni akt zemlje, a svi drugi zakoni koji su u suprotnosti sa njim automatski su nevažeći u obimu te suprotnosti. Specifične pravne odredbe su kodifikovane kroz Građanski zakonik i Krivični zakonik, koji su praćeni Zakonikom o građanskom postupku, odnosno Zakonikom o krivičnom postupku. Vrhovni sud je najviši organ za tumačenje zakona i može naložiti parlamentu da izmeni postojeće ili donese nove zakone po potrebi. Smrtna kazna je u potpunosti ukinuta. Nepalsko zakonodavstvo prepoznaje i sankcioniše silovanje u braku i podržava pravo na prekid trudnoće. Međutim, zbog porasta selektivnih abortusa prema polu deteta, uvedena su određena zakonska ograničenja. Nepal je potpisnik Ženevske konvencije, Konvencije o zabrani biološkog i hemijskog oružja, kao i Sporazuma o zabrani nuklearnog oružja, zatim osnovnih konvencija Međunarodne organizacije rada, Sporazuma o neproliferaciji nuklearnog oružja i Pariskog sporazuma o klimi. I pored toga, pojedine zakonske odredbe, vođene društveno-ekonomskim, kulturnim i verskim shvatanjima, i dalje su diskriminatorne. Postoji izražena rodna diskriminacija prema stranim državljanima koji su u braku sa nepalskim državljanima. U pravnim dokumentima se i dalje izuzetno vrednuje i zahteva očinska linija porekla osobe. U praksi, mnogi zakoni se i dalje ne sprovode dosledno.

Datoteka:Traffic-controllers — Kathmandu, Nepal - panoramio.jpg

Pripadnici saobraćajne policije ručno regulišu saobraćaj na najprometnijim ulicama i raskrsnicama.

Policija Nepala je primarna agencija za sprovođenje zakona. To je nezavisna organizacija pod komandom generalnog inspektora policije, koga imenuje Ministarstvo unutrašnjih poslova i kojem je on direktno odgovoran. Pored održavanja javnog reda i mira, ova služba je odgovorna i za upravljanje drumskim saobraćajem, što obavlja Saobraćajna policija Nepala. Snage naoružane policije Nepala, koja predstavlja zasebnu paravojnu policijsku organizaciju, sarađuje sa redovnom nepalskom policijom u rutinskim bezbednosnim poslovima; ona je primarno namenjena za kontrolu mase, borbu protiv pobunjenika i antiterorističke akcije, kao i za druga unutrašnja pitanja gde može biti neophodna upotreba sile. U okviru policije, Odeljenje za kriminalističke istrage (Centralni istražni biro) specijalizovano je za vođenje složenih istraga i forenzičku analizu. Komisija za istraživanje zloupotrebe službenog položaja deluje kao nezavisno istražno telo koje goni i procesuira slučajeve povezane sa korupcijom, mitom i zloupotrebom ovlašćenja. Sa stopom od 2,16 na 100.000 stanovnika zabeleženom 2016. godine, nepalska stopa namernih ubistava znatno je niža od svetskog proseka, iako policijski podaci ukazuju na konstantan porast opšte stope kriminaliteta u poslednjih nekoliko godina. Na Globalnom indeksu mira (GPI), Nepal je 2019. godine zauzeo 76. mesto od ukupno 163 rangirane zemlje. S druge strane, pasoš Nepala se u kontinuitetu svrstava među najslabije putne isprave na svetu.

Spoljni odnosi

Nepal se u pogledu nacionalne odbrane u velikoj meri oslanja na diplomatiju. Država sprovodi politiku neutralnosti prema svojim susedima, neguje prijateljske odnose sa drugim zemljama u regionu i zastupa politiku nesvrstanosti na globalnom nivou. Nepal je, između ostalog, član SARK-a, Ujedinjenih nacija, STO, BIMSTEK-a i ACD-a. Zemlja ima uspostavljene bilateralne diplomatske odnose sa 167 država i Evropskom unijom, sopstvene ambasade u 30 zemalja i šest generalnih konzulata, dok 25 država ima svoja stalna diplomatska predstavništva u samom Nepalu, a više od 80 drugih zemalja održava nerezidencijalne diplomatske misije. Nepal je jedan od najvećih kontributora mirovnih misija Ujedinjenih nacija, budući da je od 1958. godine angažovao više od 119.000 pripadnika svog osoblja u ukupno 42 međunarodne misije. Nepalci uživaju tradicionalnu reputaciju iskrenih, odanih i veoma hrabrih ljudi, zbog čega su poslednjih 200 godina služili kao legendarni ratnici Gurke u sastavu indijske i britanske vojske. Kao vojnici učestvovali su u oba svetska rata, indijsko-pakistanskim ratovima, kao i u sukobima u Avganistanu i Iraku, iako sam Nepal nije bio direktno uvučen u te konflikte. Tokom te službe, nepalski vojnici su odlikovani najvišim vojnim priznanjima, uključujući britanski Viktorijin krst i indijski Param vir čakru.

Nepal predstavlja jednog od najvećih kontributora u mirovnim misijama Ujedinjenih nacija.

Nepal vodi doslednu politiku „balansiranih odnosa” sa svoja dva ogromna neposredna suseda, Indijom i Kinom; pri čemu Sporazum o miru i prijateljstvu iz 1950. godine garantuje znatno bliže odnose sa Indijom. Nepal i Indija dele otvorenu granicu koja omogućava potpuno slobodno kretanje stanovništva, a povezuju ih i duboke verske, kulturne i bračne veze. Indija je ujedno i najveći trgovinski partner Nepala, od kojeg zemlja u potpunosti zavisi za uvoz nafte, gasa i brojnih drugih esencijalnih dobara. Državljani Nepala imaju pravo da poseduju nekretnine u Indiji, dok Indijci mogu slobodno da žive i rade u Nepalu. Ovi odnosi, iako tradicionalno veoma bliski, povremeno su se suočavali sa ozbiljnim poteškoćama koje su proizilazile iz teritorijalnih sporova, ekonomskih trvenja, kao i problema koji su prirodno svojstveni relacijama između velikih sila i malih država. Diplomatski odnosi sa Narodnom Republikom Kinom uspostavljeni su 1. avgusta 1955. godine, a dve zemlje su 1960. godine potpisale i sopstveni Sporazum o miru i prijateljstvu; od tada se njihovi bilateralni odnosi zasnivaju na Pet principa miroljubive koegzistencije. Nepal zadržava strogu neutralnost u svim međusobnim sukobima između Kine i Indije. Država ostaje čvrsto posvećena politici jedne Kine i preduzima mere za suzbijanje antikineskih aktivnosti među tibetanskim izbeglicama na svojoj teritoriji. Državljani obe zemlje mogu da prelaze zajedničku granicu i putuju u dubinu teritorije do 30 km bez vize. U Nepalu preovladava veoma pozitivno mišljenje o Kini zbog potpunog odsustva teritorijalnih sporova ili ozbiljnijeg mešanja u unutrašnju politiku zemlje, što je dodatno praćeno kineskom pomoći u razvoju infrastrukture i hitnim donacijama tokom vanrednih situacija; javno sentiment prema Pekingu je značajno porastao nakon što je Kina uputila pomoć Nepalu tokom ekonomske blokade koju mu je 2015. godine nametnula Indija. Nakon toga, Kina je odobrila Nepalu pristup svojim lukama za trgovinu sa trećim zemljama, a Nepal se zvanično priključio kineskoj globalnoj inicijativi Pojas i put.

Nepal stavlja snažan naglasak na jačanje saradnje unutar južne Azije i aktivno se zalagao za osnivanje regionalne organizacije SARK, čiji je stalni sekretarijat smešten upravo u Katmanduu. Takođe, Nepal je bio među prvim državama koje su priznale nezavisnost Bangladeša, i ove dve zemlje kontinuirano rade na unapređenju saradnje na polju trgovine i upravljanja vodenim resursima; morske luke u Bangladešu, zbog svoje blizine, smatraju se odličnom alternativom indijskom monopolu nad nepalskom spoljnom trgovinom sa trećim zemljama. Nepal je bio prva južnoazijska država koja je uspostavila diplomatske odnose sa Izraelom, i dve zemlje i danas neguju tradicionalno snažne partnerske veze; istovremeno, Nepal priznaje prava Palestinaca, glasajući za priznanje Palestine u UN, kao i protiv međunarodnog priznanja Jerusalima kao glavnog grada Izraela. Među državama sa kojima Nepal neguje najbliže odnose nalaze se i njegovi najveći donatori i ključni razvojni partneri — pre svih Sjedinjene Američke Države, Ujedinjeno Kraljevstvo, Danska, Japan i Norveška.

Vojska i obaveštajna služba

Višenamenski nož Kukri (gore) predstavlja prepoznatljivo oružje nepalskih oružanih snaga, a koriste ga Gurke, Vojska Nepala, policija, pa čak i privatni čuvari.

Predsednik države je vrhovni komandant Vojske Nepala, dok njenim rutinskim upravljanjem rukovodi Ministarstvo odbrane. Vojni rashodi za 2018. godinu iznosili su 398,5 miliona dolara, što je činilo oko 1,4% bruto domaćeg proizvoda zemlje. Kao sila koja se sastoji gotovo isključivo od kopnene pešadije, Vojska Nepala broji manje od sto hiljada pripadnika, a regrutacija se zasniva isključivo na dobrovoljnoj bazi. Oružane snage raspolažu malim brojem vazduhoplova, uglavnom helikoptera, koji se primarno koriste za transport, patroliranje, kao i za akcije traganja i spasavanja. Uprava za vojno-obaveštajne poslove pod komandom vojske deluje kao glavna vojna obaveštajna agencija; dok je Nacionalno istražno odeljenje Nepala, zaduženo za prikupljanje unutrašnjih i spoljnih obaveštajnih podataka, potpuno nezavisno telo. Nepalska vojska se primarno angažuje za rutinsko obezbeđivanje ključnih državnih objekata, patrole protiv krivolova u nacionalnim parkovima, suzbijanje pobuna, kao i za misije traganja i spasavanja tokom prirodnih katastrofa; a pored toga često izvodi i velike infrastrukturne građevinske projekte. Iako prilikom prijema u službu ne postoje nikakve diskriminatorne smernice, u vojsci tradicionalno dominiraju muškarci koji potiču iz elitnih paharskih ratničkih kasti.

Administrativna podela

Pokrajina	Glavni grad	Okruzi	Površina (km2)	Stanovništvo Popis 2011.	Stanovništvo Popis 2021.	Gustina (stan./km2) 2021.	Indeks humanog razvoja	Mapa
Pokrajina Koši	Biratnagar	14	25.905	4.534.943	4.972.021	192	0,553
Pokrajina Madeš	Džanakpur	8	9.661	5.404.145	6.126.288	634	0,485
Pokrajina Bagmati	Hetauda	13	20.300	5.529.452	6.084.042	300	0,560
Pokrajina Gandaki	Pokhara	11	21.856	2.403.757	2.479.745	113	0,567
Pokrajina Lumbini	Deukhuri	12	19.707	4.499.272	5.124.225	260	0,519
Pokrajina Karnali	Birendranagar	10	30.213	1.570.418	1.694.889	56	0,469
Pokrajina Sudurpaščim	Godavari	9	19.539	2.552.517	2.711.270	139	0,478
Nepal	Katmandu	77	147.181	26.494.504	29.192.480	198	0,579

Nepal je savezna republika koja se sastoji od sedam pokrajina. Svaka pokrajina je podeljena na 8 do 14 okruga. Okruzi se dalje dele na lokalne samoupravne jedinice poznate kao gradske i seoske opštine. U zemlji postoji ukupno 753 lokalnih jedinica, što uključuje 6 metropolitanskih opština, 11 submetropolitanskih opština i 276 gradskih opština (što čini ukupno 293 gradska naselja), kao i 460 seoskih opština. Svaka lokalna jedinica je podeljena na gradske četvrti, odnosno mahale (rejone). Ukupno ima 6.743 ovakvih rejona.

Lokalne vlasti imaju izvršnu, zakonodavnu, kao i ograničenu sudsku vlast unutar svoje lokalne nadležnosti. Pokrajine imaju jednodomni parlamentarni Vestminsterski sistem upravljanja. Lokalne i pokrajinske vlasti imaju određena apsolutna ovlašćenja, kao i neka ovlašćenja koja dele sa pokrajinskom ili saveznom vladom. Koordinacioni odbor okruga, koji je sastavljen od svih izabranih zvaničnika lokalnih vlasti unutar jednog okruga, ima veoma ograničenu ulogu.

Obrazovanje

Nepal je zakoračio u moderno doba 1951. godine sa stopom pismenosti od 5% i oko 10.000 učenika upisanih u 300 škola. Do 2017. godine bilo je više od sedam miliona učenika upisanih u 35.601 školu. Ukupna stopa pismenosti (za stanovništvo starosti od pet godina i više) porasla je sa 54,1% u 2001. na 65,9% u 2011. godini. Neto stopa upisa u osnovne škole dostigla je 97% do 2017. godine, ali je upis bio manji od 60% na srednjoškolskom nivou (razredi od 9. do 12.), a oko 12% na visokoškolskom nivou. Iako postoji značajan rodni jaz u ukupnoj stopi pismenosti, devojčice su prestigle dečake po broju upisanih na svim nivoima obrazovanja. Nepal ima jedanaest univerziteta i četiri nezavisne akademije nauka. Nepal je bio rangiran na 107. mestu u Globalnom indeksu inovacija 2025. godine.

Nedostatak odgovarajuće infrastrukture i nastavnih sredstava, visok broj učenika po nastavniku, kao i politizacija školskih odbora i stranačka sindikalizacija među učenicima i nastavnicima, predstavljaju prepreku napretku. Besplatno osnovno obrazovanje je zagarantovano ustavom, ali programu nedostaju finansijska sredstva za efikasnu implementaciju. Vlada ima programe stipendiranja za devojčice i učenike sa invaliditetom, kao i za decu palih boraca, marginalizovane zajednice i siromašne. Desetine hiljada nepalskih studenata svake godine napušta zemlju u potrazi za boljim obrazovanjem i poslom, pri čemu se polovina njih nikada ne vrati.

Zdravstvo

Istorijski razvoj očekivanog životnog veka u Nepalu.

Zdravstvene usluge u Nepalu zajednički pružaju javni i privatni sektor. Prema procenama iz 2017. godine, očekivani životni vek pri rođenju iznosio je 71 godinu, što je Nepal stavilo na 153. mesto u svetu, što predstavlja ogroman porast u odnosu na 54 godine tokom 1990-ih i svega 35 godina koliko je iznosio 1950. godine. Dve trećine svih smrtnih slučajeva posledica su nezaraznih bolesti, pri čemu su oboljenja srca vodeći uzrok smrtnosti u zemlji. Iako su sedelački način života, neizbalansirana ishrana i konzumacija duvana i alkohola značajno doprineli porastu hroničnih nezaraznih oboljenja, mnogi građani i dalje gube živote od zaraznih i potpuno izlečivih bolesti; one nastaju usled loših sanitarnih uslova i uhranjenosti, što je posledica niskog nivoa obrazovanja, manjka svesti i otežanog pristupa osnovnim zdravstvenim uslugama.

Nepal je ostvario veliki napredak na polju zdravstvene zaštite majki i dece. Jodirana so je dostupna za 95% dece, dok 86% mališana uzrasta od 6 do 59 meseci redovno prima profilaksu vitaminom A. Pojava zaostajanja u rastu, nedovoljne težine i iscrpljenosti kod dece značajno je smanjena u odnosu na ranije periode; međutim, procenat uhranjenosti od 43% među decom mlađom od pet godina i dalje se smatra izuzetno visokim. Anemija kod žena i dece zabeležila je porast između 2011. i 2016. godine, kada je obuhvatala 41% žena i 53% dece. Niska težina na rođenju prisutna je u 27% slučajeva, dok procenat dojene dece iznosi 65%. Nepal je uspeo da smanji stopu smrtnosti majki na 229 slučajeva, što je veliki pad u odnosu na 901 slučaj koliko je beleženo 1990. godine; smrtnost odojčadi je takođe oborena na 32,2 na hiljadu živorođene dece, u poređenju sa 139,8 iz 1990. godine. Stopa upotrebe kontracepcije iznosi 53%, ali je razlika između ruralnih i urbanih sredina i dalje veoma izražena usled nedostatka informisanosti i otežane distribucije sredstava.

Napredak na polju javnog zdravlja vođen je snažnim vladinim inicijativama u saradnji sa domaćim i međunarodnim nevladinim organizacijama. Državni domovi zdravlja potpuno besplatno obezbeđuju 72 vrste esencijalnih lekova. Pored toga, državni plan zdravstvenog osiguranja pokrenut 2016. godine — koji za godišnju premiju od 2.500 rupija pokriva troškove lečenja do 50.000 rupija za pet članova porodice — ostvario je ograničen uspeh, ali se očekuje njegovo dalje širenje na nivou cele zemlje. Uvođenjem novčanih podsticaja za četiri obavezne prenatalne posete lekaru i za porođaje u bolnicama, Nepal je uspešno smanjio broj porođaja kod kuće sa 81% u 2006. godini na 41% u 2016. godini. Programi besplatnih obroka u školama značajno su unapredili procenat redovnog školovanja, kao i nutritivne metrike kod dece. Subvencionisanje izgradnje toaleta u okviru ambicioznog nacionalnog programa „jedno domaćinstvo — jedan toalet” dovelo je do toga da stopa zastupljenosti toaleta u domovima dostigne čak 99% u 2019. godini, dok je 1990. godine iznosila svega 6%.

Privreda

Nepal spada u najmanje razvijene zemlje sveta, zauzimajući 165. mesto na globalnoj listi po nominalnom bruto domaćem proizvodu (BDP) po stanovniku i 162. mesto po BDP-u po stanovniku prema paritetu kupovne moći (PKM). Ukupan bruto domaći proizvod Nepala u 2019. godini iznosio je 34,186 milijardi dolara. Država se u kontinuitetu svrstava među najsiromašnije regije sveta. Nepal je član Svetske trgovinske organizacije (STO) od 23. aprila 2004. godine.

Nepalska radna snaga broji 16,8 miliona radnika, što je čini 37. najvećom na svetu. Primarni sektor (poljoprivreda) generiše 27,59% BDP-ia, sekundarni sektor (industrija) učestvuje sa 14,6%, dok tercijarni sektor (usluge) donosi 57,81% ukupnog prihoda. Novčane doznake nepalskih radnika iz inostranstva iznosile su čak 8,1 milijardu američkih dolara u 2018. godini, što je Nepal stavilo na 19. mesto u svetu po obimu doznaka i činilo čak 28,0% ukupnog nacionalnog BDP-a. Ovaj ogroman kapital u zemlju unosi na stotine hiljada nepalskih državljana koji rade uglavnom u Maleziji i na Bliskom istoku, gotovo svi u svojstvu nekvalifikovane radne snage. Glavni poljoprivredni proizvodi su žitarice (ječam, kukuruz, proso, pirinač i pšenica), uljarice, krompir, mahunarke, šećerna trska, juta, duvan, mleko i meso vodenih bivola. Vodeće industrijske grane obuhvataju turizam, proizvodnju tepiha, tekstilnu industriju, proizvodnju cigareta, cementa, cigle, kao i manje mlinove za preradu pirinča, jute, šećera i uljarica. Međunarodna trgovina Nepala značajno se proširila 1951. godine nakon uvođenja demokratije; ekonomska liberalizacija je otpočela 1985. godine i dodatno je ubrzana nakon 1990. godine. Do fiskalne 2016/17. godine, spoljnotrgovinska razmena zemlje dostigla je vrednost od 1,06 biliona rupija, što predstavlja fantastičan porast u odnosu na 45,6 milijardi rupija koliko je beleženo 1990/91. godine. Više od 60% celokupne trgovine obavlja se sa Indijom. Glavni izvozni proizvodi su gotova odeća, tepisi, mahunarke, rukotvorine, koža, lekovito bilje i proizvodi od papira, koji zajedno čine 90% ukupnog izvoza. Sa druge storonы, Nepal najviše uvozi gotove i poluproizvode, sirovine, mašine i opremu, hemijska đubriva, električne i elektronske uređaje, naftne derivate, zlato i gotovu odeću. Inflacija je u 2019. godini iznosila 4,5%. Devizne rezerve zemlje su u julu 2019. godine iznosile 9,5 milijardi dolara, što je bilo dovoljno da pokrije uvoz za period od 7,8 meseci.

Razvoj realnog BDP-a po stanovniku u Nepalu.

Nepal je ostvario značajan napredak na polju smanjenja siromaštva, spustivši procenat stanovništva ispod međunarodne granice siromaštva (1,90 dolara po osobi dnevno) sa 15% u 2010. godini na svega 9,3% u 2018. godini. I pored toga, ekonomska ranjivost građana je i dalje izuzetno visoka, budući da gotovo 32% ukupnog stanovništva preživljava sa primanjima između 1,90 i 3,20 dolara po osobi dnevno. Očigledan napredak zabeležen je u sektorima nutricije, smanjenja smrtnosti dece, dostupnosti električne energije i kvaliteta stambenih objekata. Ukoliko se ovakav ekonomski trend nastavi, očekuje se da bi Nepal mogao u potpunosti da iskoreni ekstremno siromaštvo u narednih 20 godina. Poljoprivredni sektor je posebno ranjiv jer u ogromnoj meri zavisi od monsunskih kiša; prema podacima iz 2014. godine, svega 28% ukupnog obradivog zemljišta poseduje razvijene sisteme za navodnjavanje. Poljoprivreda zapošljava čak 76% ukupne radne snage, uslužni sektor obuhvata 18%, dok prerađivačka industrija i zanatstvo zapošljavaju svega 6% radnika. Glavne poluge privrednog rasta predstavljaju privatne investicije, lična potrošnja građana, razvoj turizma i ruralna poljoprivreda.

Državni budžet iznosi oko 13,71 milijardu dolara (za fiskalnu 2019/20. godinu); pri čemu realizacija budžeta za razvoj infrastrukture — koji se većim delom finansira iz inostrane pomoći — gotovo redovno podbaci u odnosu na zacrtane planove. Zemlja prima značajna sredstva inostrane finansijske pomoći iz Ujedinjenog Kraljevstva, Indije, Japana, SAD, Evropske unije, Kine, Švajcarske i skandinavskih zemalja. Nepalska rupija je već dugi niz godina čvrsto vezana za indijsku rupiju po fiksnom kursu od 1,6. Prihod po stanovniku iznosi 1.004 dolara. Raspodela bogatstva među stanovništvom Nepala reflektuje slične trendove kao u većini zemalja u razvoju: najbogatijih 10% domaćinstava kontroliše 39,1% ukupnog nacionalnog bogatstva, dok najsiromašnijih 10% građana raspolaže sa svega 2,6%. Glavni izvozni partneri su Evropska unija (46,13%), SAD (17,4%) i Nemačka (7,1%), koji primarno kupuju gotovu nepalsku odeću tekstilne industrije. Glavni uvozni partneri su Indija (47,5%), Ujedinjeni Arapski Emirati (11,2%), Kina (10,7%), Saudijska Arabija (4,9%) i Singapur (4%).

Pored nepovoljnog geografskog položaja bez izlaza na more, izrazito planinskog reljefa, manjka opipljivih prirodnih resursa i nerazvijene infrastrukture, neefikasnost državnih organa nakon 1951. godine i dugogodišnji građanski rat takođe su ključni faktori koji su usporili ekonomski rast i razvoj zemlje. Dužničko ropstvo, koje često obuhvata i decu dužnika, predstavlja duboko ukorenjen socijalni problem u zapadnim brdima i regiji Terai. Prema podacima Globalnog indeksa ropstva iz 2016. godine, procenjuje se da oko 234.600 ljudi, odnosno 0,82% ukupnog stanovništva Nepala, i dalje živi u uslovima koji se smatraju modernim ropstvom.

Tokom 2022. godine, Nepal je bio primoran da ograniči uvoz luksuzne i neesencijalne robe nakon naglog pada sopstvenih deviznih rezervi. Pandemija kovida 19 izazvala je težak pad turističke potrošnje, kao i smanjenje priliva novca koji su nepalski radnici slali kući iz inostranstva, što je direktno uticalo na smanjenje nacionalnih deviznih rezervi.

Turizam

Turisti posmatraju indijskog jednorogog nosoroga jašući na azijskom slonu u Nacionalnom parku Čitvan.

Turizam je jedna od najvećih i najbrže rastućih privrednih grana u Nepalu, koja zapošljava više od milion ljudi i doprinosi sa 7,9% ukupnom nacionalnom BDP-u. Broj međunarodnih posetilaca je 2018. godine po prvi put premašio milion (ne računajući indijske turiste koji u zemlju dolaze kopnenim putem). Udeo Nepala u ukupnom broju turista koji posećuju južnu Aziju iznosi oko 6%, ali oni u proseku troše znatno manje, pa Nepal učestvuje sa svega 1,7% u ukupnoj regionalnoj turističkoj zaradi. Među najvažnijim destinacijama izdvajaju se Pokhara, planinarska ruta oko Anapurne (Annapurna Circuit), kao i četiri lokaliteta koja se nalaze na Uneskovoj listi svetske baštine — Lumbini, Nacionalni park Sagarmata (unutar kojeg se nalazi Mont Everest), sedam povezanih spomenika u Dolini Katmandu koji su zajedno uvršteni kao jedan lokalitet, i Nacionalni park Čitvan. Najveći deo nepalskih prihoda od alpinizma dolazi upravo sa Mont Everesta, koji je znatno pristupačniji i lakši za uspon sa nepalske strane.

Nepal se zvanično otvorio za posete zapadnjaka 1951. godine, a tokom 1960-ih i 1970-ih godina postao je jedna od najpopularnijih destinacija na čuvenoj „stazi hipika” (hippie trail). Turistička industrija, koja je pretrpela težak udarac i zastoj tokom građanskog rata 1990-ih, u potpunosti se oporavila, ali se i dalje suočava sa ozbiljnim izazovima na polju daljeg rasta. Glavni razlozi za to su manjak adekvatnih kapaciteta za visoki turizam (problem poznat kao „infrastrukturno usko grlo”), konstantne poteškoće u poslovanju nacionalne avio-kompanije Nepal erlajns, kao i mali broj destinacija koje su infrastrukturno potpuno razvijene i marketinški pokrivene. Određeni uspeh zabeležio je ruralni seoski turizam u vidu privatnih seoskih domaćinstava (home-stay), u okviru kojeg eko-turisti i ljubitelji tradicionalnih kultura borave kao plaćeni gosti u domovima lokalnog starosedelačkog stanovništva.

Smešten u Katmanduu, Hram Pašupatinat predstavlja jedan od najvažnijih hinduističkih hramskih kompleksa, izgrađen duž obala reke Bagmati. U okviru ovog lokaliteta nalazi se Pašupati Arjagat — serija posebnih kamenih platformi namenjenih za javno spaljivanje ljudskih tela na otvorenom. Kremacije se obavljaju pred očima javnosti, zbog čega ovaj prostor privlači veliki broj međunarodnih turista. Budući da se u neposrednoj blizini nalaze brojne ulične tezge na kojima se prodaju pića i lagani obroci, čest je prizor da turisti konzumiraju hranu i osveženje upravo na tom mestu, posmatrajući lokalno stanovništvo u molitvi i žalosti.

Kultura

Kultura Nepala obuhvata različite običaje i tradicije koji pripadaju brojnim etničkim grupama (ukupno 125) prisutnim u Nepalu. Ova kultura se na specifičan način izražava kroz muziku i ples, umetnost i stare zanate, folklor, jezike i književnost, filozofiju i religiju, kao i kroz brojne festivale, zajedničke proslave, tradicionalna jela i pića.

Arhitektura

Hram Njatapola u Baktapuru (Nepal), podignut u periodu od 1701. do 1702. godine.

Nepalska arhitektura razvijala se pod snažnim uticajem graditeljskih tradicija Indije, Tibeta i Kine. Među hinduističkim hramovima u zemlji posebno je dominantna tradicija arhitekture pagoda. Nasuprot tome, budistički hramovi reflektuju tibetansku tradiciju budističke arhitekture, gde u prostoru dominira oblik stupe. Pored ovih, moguli, samit (summit) i kupolni stilovi takođe zauzimaju značajno mesto u nepalskom graditeljstvu. Iako je najkrupniji spoljni uticaj na arhitekturu Nepala došao iz Indije, u zemlji postoji i potpuno autentičan i prepoznatljiv arhitektonski pečat koji je ostavio narod Nevari.

Nepal poseduje čitav niz specifičnih i prepoznatljivih arhitektonskih obeležja koja su jasno vidljiva na stambenim, verskim i javnim objektima. Najveći deo istorije nepalske arhitekture direktno je povezan sa vladarskim dinastijama koje su upravljale zemljom u određenim epohama. Iako je globalna industrijalizacija, koja se odvijala između osamnaestog i devetnaestog veka, suštinski transformisala građevinarstvo u većem delu sveta, Nepal je u tom periodu zadržao potpuno drugačiju arhitektonsku putanju i razvojni tok.

Pojedina svedočanstva o istoriji Nepala sačuvana su kroz mitove, od kojih najraniji datiraju iz 1558. godine. Jedan od tih mitova na slikovit način opisuje arhitektonski razvoj Katmandua: prema predanju, na prostoru današnje prestonice nekada se nalazilo veliko jezero, a ljudi su prvobitno živeli na uzvišenjima koja su ga okruživala. Jednog dana, na površini jezera izbila je vatra „rođena iz lotosa”, nakon čega je bodisatva Mandžušri (biće na putu ka prosvetljenju) upotrebio svoj mač kako bi napravio prolaz i isušio vodu iz jezera. Od tog trenutka, ljudi su se spustili u plodnu dolinu i na njenom tlu počeli da podižu svoje prve nastambe. Prema lokalnom verovanju, ostaci tih prvobitnih struktura postoje i danas, a to mitsko mesto zapravo predstavlja moderni Katmandu.

Ples i muzika

Tradicionalna nepalska paharska nošnja koja se koristi za izvođenje narodnih plesova.

Prema narodnim legendama, tradicionalni plesovi u ovoj zemlji nastali su u prebivalištu boga Šive — na Himalajima, gde je on izveo svoj čuveni kosmički ples Tandava. Ovakvi mitovi ukazuju na to da su plesne tradicije Nepala izuzetno stare i jedinstvene. U zavisnosti od nadmorske visine i same etničke pripadnosti, nepalski narodni plesovi se donekle razlikuju kako po svom stilu izvođenja, tako i po pratećim tradicionalnim nošnjama. Na primer, diška (Dishka) — ples koji se tradicionalno izvodi na svadbama — uključuje veoma složen rad nogu i specifične pokrete ruku. Prateća muzika i tradicionalni muzički instrumenti menjaju se u skladu sa glavnim motivima izvođenja; oni se najčešće vrte oko svakodnevnih seoskih tema, kao što su žetva useva, svadbeni rituali, stare ratne priče, ljubavni motivi i brojni drugi događaji iz svakodnevnog života. Pored ovih, redovno se izvode i čuveni Taru plesovi sa štapovima, kao i ples pauna.

Festivali i proslave

Tradicionalno odevene hinduističke devojke u Katmanduu tokom festivala.

Nekoliko festivala u Nepalu traje od jednog do nekoliko dana. Budući da je ovo pretežno hinduistička i budistička nacija, većina nepalskih festivala ima verski karakter. Tradicionalne proslave uglavnom vuku korene iz hinduizma, s obzirom na to da je više od 80% stanovništva zemlje hinduističke veroispovesti. Budizam, kao druga najveća religija u državi koja obuhvata oko 9% stanovništva, takođe je snažno uticao na kulturne festivale. Dašain (ili *Vidžaja dašami*) je najduži i najvažniji festival u Nepalu. Uglavnom pada krajem septembra ili sredinom oktobra, neposredno po završetku monsunske sezone, a slavi se kao „dan pobede nad demonima”. Narod Nevari ovaj praznik obeležava pod nazivom Mohani. Među široko slavljene i važne festivale spadaju i Tihar (ili *Dipavali*), zatim Holi, Sarasvati pudža, Rakšabandan, Džanmaštami, Gai džatra, Nag pančami, Tidž, Čat, Kartik purnama, Maghe sankranti (ili *Makar sankranti*), Maha šivaratri i Čeču. Nova godina prema lunarnom kalendaru Nepal samvat pada u novembru. Tokom cele godine održavaju se i brojne ulične procesije poznate kao džatre, a u pojedinim regionima se tim povodom proglašavaju i neradni dani.

Ostali značajni festivali obuhvataju Buda Purnimu (proslavu Budinog rođenja), kao i pomenuti Maha šivaratri (festival posvećen bogu Šivi). Tokom proslave Maha šivaratrija, pojedini vernici konzumiraju tradicionalna opojna pića i puše čaras (vrstu hašiša). Narod Šerpe, koji većinom živi na višim nadmorskim visinama i u regionu Mont Everesta, tradicionalno slavi festival *Mani rimdu*, koji se izvodi „za dobrobit sveta”.

Većina festivala je nezamisliva bez tradicionalnog plesa i muzike, a tokom prazničnih dana i posebnih prilika priprema se i konzumira široka raznolikost specijalnih jela.

Posebno mesto zauzima obred Sagan, koji predstavlja ritualno posluživanje pet vrsta hrane (kuvano jaje, dimljena riba, meso, kolač od sočiva i pirinčano vino) određenoj osobi, sa ciljem da joj se pokloni sreća i blagostanje u skladu sa tantričkom tradicijom.

Odeća

Nepalac u tradicionalnoj nošnji daura-suruval, kaputu i sa daka topi kapom, pokazuje sveti bhoto tokom festivala Bhoto džatra.

Najrasprostranjenija tradicionalna odeća u Nepalu, kako za žene tako i za muškarce, od davnina pa sve do prodora modernih modnih trendova, sastojala se od nekrojenih i drapiranih komada tkanine. Kod žena je ovakav način odevanja vremenom poprimio oblik sarija, jedinstvenog dugačkog komada tkanine, tradicionalno dužine oko šest jardi (nešto manje od 5,5 metara), čija širina pokriva donji deo tela. Sari se vezuje oko struka i pravi se čvor na jednom kraju, nakon čega se obavija oko donjeg dela tela, dok se preostali deo prebacuje preko ramena. U svojoj savremenijoj formi, sari se koristi i za pokrivanje glave, a ponekad i lica kao veo, što je posebno izraženo u regiji Terai. Kombinuje se sa donjom suknjom (podsuknjom) i utikuje u pojas radi sigurnijeg učvršćivanja. Nosi se uz bluzu poznatu kao *čolo* (cholo), koja služi kao primarni odevni predmet za gornji deo tela; kraj sarija koji prelazi preko ramena danas ima ulogu da ublaži konture gornjeg dela tela i pokrije stomak. Kombinacija čolo-sari postala je primarni izbor odeće za svečane prilike, zvanična (službena) okruženja i praznična okupljanja. U svom tradicionalnijem obliku, kao deo svakodnevne narodne nošnje koju žene nose tokom obavljanja kućnih poslova ili teškog rada, ova odeća ima formu *farije* (fariya) ili *gunjua* (gunyu), koji su obično kraći i uži od standardnog sarija i u potpunosti se obmotavaju oko donjeg dela tela.

Za muškarce je sličan, ali znatno kraći komad tkanine pod nazivom Dhoti, služio kao primarna odeća za donji deo tela. On se takođe vezuje oko struka i zatim obmotava. Među arijevskim stanovništvom, dhoti se pre vezivanja jednom obmota oko svake noge pojedinačno, a zatim se provuče između nogu i utisne u pojas sa zadnje strane leđa. Dhoti ili njegove lokalne varijante, koje se uglavnom nose preko tradicionalne pregače u vidu podbedrenog poveza (*kaupinam* ili *langauti*), čine osnovnu mušku odeću za donji deo tela u tradicionalnim nošnjama naroda Taru, Gurung i Magar, kao i kod Madešana i drugih etničkih grupa. Ostali oblici tradicionalne odeće koji ne zahtevaju šivenje niti krojenje su *patuke* (patuka — dugačak komad tkanine koji oba pola čvrsto obmotavaju oko struka kao pojas; on čini deo većine nepalskih narodnih nošnji, a muškarci iza njega obavezno utiču tradicionalni nož hukuri), zatim marame poput *pačjaure* (pachhyaura) i *madžetra* (majetro), šalovi kao što su nevarski *ga* i tibetanska *hata*, *gumto* (svadbeni veo), kao i različite vrste turbana (marame koje se obmotavaju oko glave kao deo tradicije ili radi zaštite od sunca i hladnoće, a koje se lokalno nazivaju *pheta*, pagri ili sirpau).

Sve do početka prvog milenijuma nove ere, svakodnevna odeća stanovništva u južnoj Aziji bila je potpuno nekrojena i nešivena. Dolazak Kušana iz Srednje Azije, oko 48. godine nove ere, popularizovao je sečene i šivene odevne predmete u srednjoazijskom stilu. Najjednostavniji oblik šivene odeće je *bhoto* (bhoto — vrsta jednostavnog prsluka), koji predstavlja univerzalnu dečju odeću za oba pola; prema tradiciji, to je ujedno i jedina odeća koju deca nose sve do punoletstva, kada na posebnim ceremonijama prelaska dobijaju odeću za odrasle (kao što je ritual *gunju-čoli* za hinduističke devojčice). Muškarci nastavljaju da nose bhoto i u odraslom dobu. Gornji deo muške odeće obično čini prsluk bhoto ili košulja slična indijskoj kurti, kao što je *daura* (daura) — dugačka košulja zatvorenog vrata sa dvorednim kopčanjem, koja ima pet nabora i osam traka koje služe za vezivanje oko tela. S druge strane, *suruval* (suruwal), što se jednostavno prevodi kao pantalone, predstava alternativu i savremeniju zamenu za dhoti, *kačad* (kod Magara) ili *lungi* (kod Tarua); suruval je tradicionalno znatno širi iznad kolena, dok se ispod njih sužava kako bi pripijeno stajao uz člankove, a oko struka se vezuje trakom. Moderni čolo prsluci koji se danas nose uz sari obično imaju kratke rukave, jednoredno kopčanje i ne pokrivaju stomak. Nasuprot njima, tradicionalna verzija pod nazivom *čaubandi čolo*, slično kao i daura, ima duge rukave, dvoredno kopčanje sa naborima i trakama za vezivanje, i proteže se skroz do patuke, potpuno pokrivajući stomak.

Daura-suruval (Daura-Suruwal) i gunju-čolo bili su zvanična nacionalna odeća za muškarce, odnosno žene, sve do 2011. godine, kada su izgubili taj status kako bi se eliminisao favoritizam prema određenim grupama. Tradicionalna nošnja mnogih paharskih etničkih grupa je upravo daura-suruval ili slična odeća, koja kod muškaraca uključuje pojas patuku, kapu daka topi (dhaka topi) i kaput, dok žene nose gunju-čolo ili slične varijante sa patukom, a ponekad i sa maramom. Kod mnogih drugih etničkih zajednica, muška tradicionalna odeća se sastoji od obične košulje ili prsluka u kombinaciji sa dhotijem, *kačadom* (kachhad) ili *lungijem* (lungi). Na visokim Himalajima, tradicionalni načini odevanja su pod snažnim uticajem tibetanske kulture. Žene iz naroda Šerpe nose dugačku haljinu Čuba u kombinaciji sa šarenom keceljom pod nazivom *pangi* (pangi), dok muškarci Šerpe ispod čube nose košulje sa krutom visokom kragnom i dugim rukavima koje se nazivaju *tetung*. Među najprepoznatljivije tradicionalne kape u zemlji ubrajaju se tibetanski šeširi *ksamo gjaise* (Xamo Gyaise) koje nose Šerpe, zatim pomenuta *daka topi* kod paharskih muškaraca, kao i okrugle tamang kape.

Udate hinduističke žene tradicionalno nose *tiku* (tika — znamen na čelu), *sindur* (sindur — crveni prah na razdeljku kose), *pote* (pote — ogrlice od staklenih perli) i crvene narukvice. Nakit od zlata i srebra, a ponekad i od dragog kamenja, veoma je rasprostranjen. Zlatni nakit kod Hindusa obuhvata ogrlice *mangalsutra* (mangalsutra) i *tilahari* (tilahari) koje se nose zajedno sa pote perlama. Kod naroda Limbu popularan je *samjafung* (samyafung — veliki zlatni cvet koji se nosi na glavi) i *nesi* (nessey — ogromne pljosnate zlatne minđuše), dok pripadnice naroda Magar nose ukrase kao što su *sirphuli* (sirphuli), *sirbandhi* (sirbandhi) i *čandra*. Žene iz naroda Taru na sebi mogu nositi čak i do šest kilograma srebrnog nakita, koji uključuje *mangiju* (mangiya) koja se nosi na glavi, *tikuli* (tikuli) na čelu, kao i *kanseri* (anseri) i *tikahamalu* (tikahamala) oko vrata.

U poslednjih pedeset godina, modni trendovi u Nepalu su pretrpeli ogromne promene. U urbanim sredinama sari se sve manje koristi kao deo svakodnevne garderobe i uglavnom je transformisan u odeću koja se čuva isključivo za svečane i zvanične prilike. Tradicionalni kurta suruval mlađe žene danas retko nose, jer u sve većoj meri favorizuju farmerke. S druge strane, upotreba dhotija je većim delom svedena na liturgijsku i obrednu odeću koju koriste šamani i hinduistički sveštenici.

Kuhinja

Tradicionalni nepalski dal-bat tali obrok koji sadrži kuvani pirinač, gustu čorbu od sočiva, prženo zeleno lisnato povrće, kari od povrća, jogurt, hrskavi papad i svežu salatu.

Nepalska kuhinja obuhvata široku raznolikost tradicionalnih jela čija priprema zavisi od etničke pripadnosti, avelujalnog tipa zemljišta i lokalne klime, što je u direktnoj vezi sa kulturnim diverzitetom i specifičnom geografijom Nepala, kao i susednih indijskih regija Sikim i Gorkaland. Jelo dal-bat-tarkari (दाल भात तरकारी) konzumira se svakodnevno širom Nepala. Dal je gusta supa (čorba) napravljena od sočiva i začina, bat je kuvani pirinač (ili neka druga žitarica), dok je tarkari pikantni kari od povrća. Kao prilog ovoj kombinaciji obično se služe manje količine začinjenog ačara (achaar, अचार — nepalske turšije), koji može biti svež ili fermentisan. Najpopularnije vrste su ačar od sušenog lišća slačice (poznat kao *gundruk ko ačar*) i ačar od rotkvice (*mula ko ačar*), mada postoji veliki broj lokalnih varijacija. Među ostalim dodacima često se mogu videti kriške limuna (*nibuva*) ili limete (*kagati*) sa svežom zelenom čili papričicom i prženim papadom, kao i specijaliteti islamskog porekla poput sutlijaša, sevai rezanaca i birjanija. S druge strane, Dhindo (ढिंडो) se smatra nacionalnim jelom Nepala, a priprema se kuvanjem brašna od prosa u vodi i tradicionalno se servira uz ačar od gundruka (sušenog spanaća/slačice). Tipičan i najsvečaniji primer nepalske kulinarske tradicije je komplet *Čaurasi bjandžan* (चौरासी व्यञ्जन), gde se kuvani pirinač služi na ogromnom poslužavniku od lišća (*patravali*), okružen sa čak 84 različita nepalska jela od kojih je svako servirano u zasebnoj maloj posudi. Ovakav raskošan obrok se uglavnom priprema i služi tokom velikih svadbenih svečanosti i ceremonije Pasni (tradicionalnog prvog hranjenja deteta pirinčem).

Momo je himalajska verzija knedli (punjenog testa), koja se pravi od pšeničnog testa punjenog mlevenim mesom, oblikuje u različite forme i potom kuva na pari. To je jedno od najpopularnijih jela u Nepalu, kao i u indijskim regijama Sikim, Dardžiling i Kalimpong, gde živi značajan broj Indijaca nepalskog porekla. Momo se izvorno pripremao isključivo sa mesom vodenih bivola, ali se danas podjednako često puni kozjim ili pilećim mesom, a veoma su popularne i vegetarijanske verzije. Specijalne vrste peciva kao što su sel roti, fini roti i patre konzumiraju se isključivo tokom velikih festivala poput Tihara. Među njima, sel roti zauzima posebno mesto kao tradicionalni domaći nepalski slatki hleb u obliku prstena napravljen od pirinčanog brašna. Ostali kulinarski specijaliteti uglavnom predstavljaju hibridni spoj pod uticajem tibetanske i indijske kuhinje.

U moderno doba, unutar nepalskih domaćinstava izuzetno je popularan i čau mejn (Chow mein), jelo napravljeno po uzoru na kineske pržene rezance, koje je postalo jedan od najomiljenijih svakodnevnih izbora za brzi ručak.

Sport

Nepalski tradicionalni sportovi, poput dandi bijoa i kabadija, koji su se donedavno smatrali nezvaničnim nacionalnim sportovima, i dalje su veoma popularni u ruralnim sredinama. I pored brojnih napora, standardizacija i razvoj dandi bijoa još uvek nisu ostvareni, dok se kabadi, kao profesionalni sport, u Nepalu nalazi tek u povoju. Bag-čal, drevna društvena igra za koju se veruje da je nastala upravo u Nepalu, često se igra na tablama iscrtanim kredom uz pomoć običnih kamenčića i veoma je popularna i danas. Igre poput ludoa, „između dve vatre” (snakes and ladders) i karoma takođe su omiljeni oblici zabave. Šah se takođe redovno igra u zemlji. Odbojka je 2017. godine zvanično proglašena za nacionalni sport Nepala. Popularne dečje igre obuhvataju različite verzije šuge, igranja kuklica (astragala), školice, igre „patka, patka, guska” (Duck, duck, goose) i sedam kamenja (lagori), dok su klikeri, vrtigrep (čigra), kotrljanje obruča i ulični kriket veoma popularni među dečacima. Obične gumice, ili trake isečene iz unutrašnjih guma za bicikle, služe nepalskoj deci kao višenamenski sportski rekvizit; one se vezuju ili spajaju u lance kako bi se koristile za igranje između dve vatre, preplitanja prstiju (cat's cradle), đenzija (jianzi) i raznih igara preskakanja konopca (lastiša).

Nepalski navijači kriketa su nadaleko poznati po svojoj izuzetno fanatičnoj i entuzijastičnoj podršci nacionalnom timu.

Fudbal i kriket su najpopularniji profesionalni sportovi u državi. Nepal važi za konkurentnu reprezentaciju na podneblju južne Azije, ali još uvek nije uspeo da osvoji Prvenstvo Južnoazijske fudbalske federacije (SAFF), mada beleži solidne uspehe na Južnoazijskim igrama. Nacionalna selekcija se uglavnom nalazi u donjoj četvrtini zvanične Fifine rang-liste. Na polju kriketa, Nepal je ostvario značajne rezultate i poseduje zvanični ODI status (prava na jednodnevne međunarodne mečeve), pri čemu se u kontinuitetu nalazi među prvih dvadeset selekcija na svetskim rang-listama Međunarodnog kriket saveta (ICC) u ODI i T20I kategorijama. Država takođe beleži određene uspehe u atletici i borilačkim veštinama, osvojivši veliki broj medalja na Južnoazijskim igrama i nekoliko odličja na Azijskim igrama. S druge strane, Nepal nikada u svojoj istoriji nije osvojio medalju na Olimpijskim igrama. Sportovi poput košarke, odbojke, futsala, rvanja, bodibildinga i badmintona takođe beleže konstantan rast popularnosti. Ženske selekcije u fudbalu, kriketu, atletici, borilačkim veštinama, badmintonu i plivanju takođe ostvaruju zapažene rezultate u regionu. Nepal takođe redovno prijavljuje takmičare i nacionalne timove na brojnim turnirima za osobe sa invaliditetom, pre svega u muškoj i ženskoj konkurenciji u kriketu za slepe i slabovide osobe.

Jedini međunarodni sportski objekat u zemlji je višenamenski stadion Dašarat Rangasala, na kojem muška i ženska fudbalska reprezentacija igraju svoje utakmice kao domaćini. Od osnivanja nacionalnog kriket tima, Nepal većinu svojih domaćih kriket mečeva igra na Međunarodnom kriket terenu Univerziteta Tribhuvan. Državna policija, Snage naoružane policije i Vojska Nepala predstavljaju glavne baze za razvoj i regrutaciju vrhunskih sportista; mladi talenti često stupaju u redove oružanih snaga upravo zbog znatno boljih trenažnih mogućnosti i uslova koje im ove državne institucije mogu pružiti. Dalji napredak nepalskog sporta ozbiljno koče hronični nedostatak moderne infrastrukture, manjak finansijskih sredstava, korupcija, nepotizam i konstantno mešanje političkih struktura u rad saveza. Zbog svega toga, veoma mali broj nepalskih sportista uspeva da obezbedi materijalnu egzistenciju isključivo kroz profesionalno bavljenje sportom.

• Nepal
• 
  Kathmandu
• 
  Swayambhunath
• 
  Poznati Šiva hindu hram
• 
  Bhaktapur
• 
  Himalaya
• 
  Himalaya
• 
  Kuće u ruralnim delovima Nepala su građene od gline i kamena
• 
  Mustang
• 
  Mustang

Literatura

• Fisher, Michael H. (2018). An Environmental History of India: From Earliest Times to the Twenty-First Century. Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-11162-2. 
• Dyson, Tim (2018). A Population History of India: From the First Modern People to the Present Day. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-882905-8. 
• Balakrishnan, T. K. (2010). „India's Foreign Policy for Nepal, Bangladesh & Sri Lanka”. Foreign Policy of India: Problems and Paradoxes (na jeziku: engleski). Mohini Publishers & Distributors. ISBN 978-81-909928-1-7 — преко Google Books. 
• Landon, Perceval (1928). Nepal, Vol. 1. Public Resource. Constable & Co. (Edinburgh). ISBN 8-120-60724-4 — преко Internet Archive. 
• „National Population and Housing Census 2011 (National Report)” (PDF). Central Bureau of Statistics (Nepal). novembar 2012. Архивирано из оригинала (PDF) 18. 04. 2013. г. Приступљено 26. 11. 2012. 
• Hutt, Michael, ur. (2004). Himalayan 'people's War': Nepal's Maoist Rebellion (na jeziku: engleski). C. Hurst & Co.. ISBN 978-1-85065-722-4. Приступљено 18. 4. 2020. 
• Shaha, Rishikesh (1992). Ancient and Medieval Nepal. New Delhi: Manohar Publications. ISBN 978-81-85425-69-6. 
• Tiwari, Sudarshan Raj (2002). The Brick and the Bull: An account of Handigaun, the Ancient Capital of Nepal. Himal Books. ISBN 978-99933-43-52-3. 
• Crossette, Barbara (1995). So Close to Heaven: The Vanishing Buddhist Kingdoms of the Himalayas. New York: Vintage. ISBN 978-0-679-74363-7. 
• Dor Bahadur Bista (1967). People of Nepal. Department of Publicity, Ministry of Information and Broadcasting, Government of Nepal. ISBN 978-99933-0-418-0. 
• Murphy, Dervla (1968). The Waiting Land: A Spell in Nepal. Transatlantic Arts. ISBN 978-0-7195-1745-7. 
• Rishikesh Shaha (2001). Modern Nepal: A Political History. Manohar Publishers and Distributors. ISBN 978-81-7304-403-8. 
• Jane Wilson-Howarth (2012). A Glimpse of Eternal Snows: a family's journey of love and loss in Nepal. Bradt Travel Guides, UK. str. 390. ISBN 978-1-84162-435-8. 
• Michaels, Axel; et al. (2016). „Nepalese History in a European Experience: A Case Study in Transcultural Historiography.”. History and Theory. 55 (2): 210—232. doi:10.1111/hith.10797. .
• Garzilli, Enrica, "A Sanskrit Letter Written by Sylvain Lévi in 1923 to Hemarāja Śarmā Along With Some Hitherto Unknown Biographical Notes (Cultural Nationalism and Internationalism in the First Half of the 21st Cent.: Famous Indologists Write to the Raj Guru of Nepal – no. 1), in Commemorative Volume for about 30 Years of the Nepal-German Manuscript Preservation Project. Journal of the Nepal Research Centre, XII (2001), Kathmandu, ed. by A. Wezler in collaboration with H. Haffner, A. Michaels, B. Kölver, M. R. Pant and D. Jackson, pp. 115–149.
• Garzilli, Enrica. „Strage a palazzo, movimento dei Maoisti e crisi di governabilità in Nepal”. Asia Major 2002. str. 143—160. ,.
• Garzilli, Enrica. „Il nuovo Stato del Nepal: il difficile cammino dalla monarchia assoluta alla democrazia”. Asia Major 2005-2006. str. 229—251. ,.
• Garzilli, Enrica. „Il Nepal da monarchia a stato federale”. Asia Major 2008. str. 163—181. ,.
• Garzilli, Enrica (Nov. 2008). „La fine dell'isolamento del Nepal, la costruzione della sua identità politica e delle sue alleanze regionali”. ISPI: Istituto per gli Studi di Politica Internazionali. str. 1—7.  . CVII ,;
• Garzilli, Enrica. „Le elezioni dell'Assemblea Costituente e i primi mesi di governo della Repubblica Democratica Federale del Nepal”. Asia Maior 2010. str. 115—126. ,.
• Garzilli, Enrica. „Nepal, la difficile costruzione della nazione: un paese senza Costituzione e un parlamento senza primo ministro”. Asia Maior 2011. str. 161—171. ,.
• Garzilli, Enrica (2012). „The Interplay between Gender, Religion and Politics, and the New Violence against Women in Nepal”. Ur.: J. Dragsbæk Schmidt and T. Roedel Berg. Gender, Social Change and the Media: Perspective from Nepal. Aalborg-Jaipur: University of Aalborg and Rawat Publications. str. 27—91. ,.
• Garzilli, Enrica. „Nepal, stallo politico e lentezze nella realizzazione del processo di pace e di riconciliazione”. Asia Maior 2012. str. 213—222. ,.
• Garzilli, Enrica (2015). „A Sanskrit Letter Written by Sylvain Lévy in 1925 to Hemarāja Śarmā along with Some Hitherto Unknown Biographical Notes (Cultural Nationalism and Internationalism in the First Half of the 20th Century – Famous Indologists write to the Raj Guru of Nepal – No. 2)”. History of Indological Studies. Papers of the 12th World Sanskrit Conference Vol. 11.2. str. 17—53. . Edited by K. Karttunen, P. Koskikallio and A. Parpola, Motilal Banarsidass and University of Helsinki, Delhi
• Garzilli, Enrica. „Nepal 2013-2014: Breaking the Political Impasse”. Asia Maior 2014. str. 87—98. ,.
• Tiwari, Sudarshan Raj (2002). The Brick and the Bull: An account of Handigaun, the Ancient Capital of Nepal. Himal Books. ISBN 99933-43-52-8. 
• Kayastha, Chhatra Bahadur (2003). Nepal Sanskriti: Samanyajnan. Nepal Sanskriti. ISBN 99933-34-84-7. 
• Stiller, Ludwig (1993), Nepal: growth of a nation  , HRDRC, Kathmandu, 1993, 215pp.

Spoljašnje veze

Vlada

• Zvanični veb-sajt Vlade Nepala
• „Званични веб-сајт Непалске туристичке управе”. Архивирано из оригинала 22. 04. 2021. г. Приступљено 13. 07. 2017. 

Opšte

• Nepal na sajtu Bi-Bi-Si njuz
• „Непал”. The World Factbook (2026 izd.). Central Intelligence Agency. 
• „Непал”. Архивирано из оригинала 18. 5. 2009. г.. CS1 održavanje: Format datuma (veza) na sajtu UCB Libraries GovPubs
• Nepal na veb-sajtu Curlie (jezik: engleski)
• Nepal na sajtu Encyclopædia Britannica
• Nepal (Vikiatlas)
• Nepal na sajtu OpenStreetMap
• Ključne razvojne prognoze za Nepal na sajtu International Futures