Zamek biskupów chełmińskich w Lubawie

Zamek biskupów chełmińskich w Lubawie

nr rej. 408 (L/11) z 4.08.1957 (ruiny)
widok ogólny
Państwo	Polska
Miejscowość	14-260 Lubawa
Adres	ul. Biskupów Chełmińskich 1
Typ budynku	zamek
Styl architektoniczny	gotyk barok
Rozpoczęcie budowy	1319
Ukończenie budowy	1349
Ważniejsze przebudowy	1 połowa XVII wieku
Zniszczono	1545 1826
Odbudowano	Rewitalizacja 2018-2020
Pierwszy właściciel	biskupi chełmińscy
Obecny właściciel	Lubawskie Centrum Aktywności Społecznej
Położenie na mapie Lubawy Zamek biskupów chełmińskich w Lubawie
Położenie na mapie Polski Zamek biskupów chełmińskich w Lubawie
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego Zamek biskupów chełmińskich w Lubawie
Położenie na mapie powiatu iławskiego Zamek biskupów chełmińskich w Lubawie
53°30′17″N 19°45′15″E
Strona internetowa

Zamek biskupi w Lubawie – ruiny zamku biskupów chełmińskich znajdujące się w mieście Lubawa, w województwie warmińsko-mazurskim. Zamek został rozebrany na początku XIX wieku.

Historia

Murowane założenie powstało w XIV wieku na wzór rozwiniętych kaszteli budowanych w państwie zakonu krzyżackiego, a jego zasadniczą część stanowił regularny zamek wysoki o rzucie zbliżonym do kwadratu, poprzedzony od zachodu przedzamczem.

W przeciwieństwie do poglądów obecnych w starszej literaturze brak podstaw do przyjęcia, że murowany zamek powstał już na początku XIV wieku z inicjatywy biskupa Hermana von Prizna. Nowsza analiza archeologiczno-architektoniczna wskazuje na rozpoczęcie jego budowy najprawdopodobniej w drugiej lub trzeciej dekadzie XIV wieku, za biskupa Mikołaja Afri lub jego następcy Ottona. W pierwszej połowie XV wieku zamek osiągnął zasadniczą postać czteroskrzydłową, a przed połową tego stulecia jego obwarowania przystosowano do użycia broni palnej.

W XVI i XVII wieku średniowieczna warownia była stopniowo przekształcana w reprezentacyjną rezydencję biskupią. Po utracie funkcji rezydencjonalnej pod koniec XVIII wieku budowla popadała w ruinę, a w pierwszych dekadach XIX wieku została w znacznej części rozebrana.

Powstanie zamku

W Lubawie istniała wcześniejsza, drewniano-ziemna siedziba biskupia, którą wiąże się z gródkiem stożkowatym położonym w zachodniej części miasta. Badania archeologiczne wykazały, że późniejszego murowanego zamku nie wzniesiono w miejscu starszego obiektu obronnego; przed jego budową teren ten był jedynie niezbyt intensywnie zasiedlony.

Nie zachowało się źródło pisane pozwalające dokładnie określić moment rozpoczęcia budowy murowanego zamku. W starszej literaturze przyjmowano, że inwestycję rozpoczął biskup Herman von Prizna, sprawujący urząd w latach 1303–1311. Pogląd ten wynikał jednak przede wszystkim z powiązania budowy zamku z pierwszą lokacją miasta. Pierwsza pewna wzmianka o zamku pochodzi z odnowionego dokumentu lokacyjnego Lubawy wystawionego przez biskupa Ottona w 1326 roku. Dokument wystawiono na zamku, co dowodzi, że budowla – choć niekoniecznie ukończona – już wówczas istniała.

Analiza formy architektonicznej i warsztatu budowlanego przeprowadzona przez doktora Bogusza Wasika przemawia przeciw bardzo wczesnej datacji zamku. Założenie nie odpowiadało niewielkim wczesnym kasztelom ziemi chełmińskiej, takim jak zamek w Papowie Biskupim, lecz wykazywało znacznie większe podobieństwo do rozwiniętych zamków konwentualnych w Radzyniu Chełmińskim i Brodnicy. Z tego względu początek inwestycji należy najprawdopodobniej łączyć z rządami biskupa Mikołaja Afri w latach 1319–1323 i przede wszystkim jego następcy Ottona w latach 1323–1349.

Zasadniczy trójskrzydłowy korpus zamku powstał najprawdopodobniej za biskupa Ottona, choć prace wykończeniowe mogły być kontynuowane jeszcze w okresie rządów Wikbolda Dobilsteina w latach 1363–1385. Zaplanowanego od początku skrzydła zachodniego początkowo nie wzniesiono ponad poziom fundamentów. Zrealizowano je dopiero w zmienionej postaci za biskupa Arnolda Stapila w latach 1402–1416.

XV–XVI wiek

W XV wieku rozbudowano zewnętrzny system obronny zamku. Po wykonaniu ziemnego tarasu otaczającego zamek wysoki powstał mur parchamu, przedbramie oraz urządzenia umożliwiające skuteczniejszą obronę przy użyciu broni palnej. W drugiej ćwierci lub około połowy XV wieku przy północno-wschodnim narożniku wzniesiono masywną basteję ogniową, a przy narożniku południowo-zachodnim trójboczne dzieło obronne.

W początkowym okresie wojny trzynastoletniej w 1454 roku zamek biskupi pozostawał początkowo poza bezpośrednim zasięgiem powstania Związku Pruskiego, chociaż samo miasto opowiedziało się po stronie związków ców i Polski. Biskup chełmiński Jan Marienau wkrótce przystąpił do Związku i zaakceptował projekt włączenia Prus do Królestwa Polskiego. Po II pokoju toruńskim w 1466 roku ziemia lubawska znalazła się w granicach włączonych do Polski Prus Królewskich, ale Lubawa wraz z zamkiem pozostały nadal własnością biskupów chełmińskich.

Pierwsze nowożytne przekształcenia średniowiecznej rezydencji przeprowadzono za biskupów Jana Konopackiego i Jana Dantyszka. Zmieniano układ i wystrój części wnętrz oraz powiększano otwory okienne. Źródła inwentarzowe odnotowują między innymi kamienny kominek z herbem. Prace te świadczą o stopniowym przekształcaniu obronnego zamku w wygodniejszą rezydencję.

W lecie 1539 roku na zamku przebywali Mikołaj Kopernik oraz Jerzy Joachim Retyk, będący gośćmi ówczesnego biskupa chełmińskiego Tiedemanna Giesego. Podczas pobytu w Lubawie Retyk pracował nad Narratio prima, pierwszym drukowanym przedstawieniem teorii heliocentrycznej Kopernika.

Panorama Lubawy z drugiej połowy XVII wieku na obrazie z kościoła w Lipach. Po lewej stronie widoczny zespół zamku biskupiego z wysoką wieżą północno-zachodnią

Przekształcenia w XVII wieku

Z zachowanych inwentarzy wynika, że w początkach XVII wieku wnętrza zamku były już bogato urządzone. Inwentarz z 1614 roku wymieniał między innymi sklepioną i polichromowaną salę ozdobioną herbami Korony Polskiej i Zygmunta III Wazy oraz przedstawieniami królów polskich.

Szerzej zakrojone prace przeprowadzono za biskupa Jakuba Zadzika w latach 1624–1635 i jego następcy Jana Lipskiego. Objęły one przede wszystkim reprezentacyjne piętro zamku. Wprowadzono nowe podziały wnętrz, kamienne portale i kominki, ozdobne piece kaflowe oraz marmurowe posadzki. W izbie stołowej znajdowała się galeria portretów biskupów chełmińskich. Przebudowy miały przede wszystkim charakter rezydencjonalny i nie oznaczały całkowitego zastąpienia średniowiecznego korpusu nową budowlą.

Znacząco przekształcono również północno-zachodnią wieżę narożną. Jej górną partię podwyższono i uformowano na planie ośmioboku, nakrywając ją wysokim hełmem. Według źródeł wieża mogła osiągać około 60 m wysokości, a na początku XVII wieku była wyposażona w zegar. Panorama Lubawy z drugiej połowy XVII wieku przechowywana w kościele w Lipach ukazuje zarówno tę wieżę, jak i przekształcone w duchu renesansowym zwieńczenia zamku.

Zamek ucierpiał podczas potopu szwedzkiego. Kolejne prace remontowe przeprowadzano w późniejszym XVII wieku, a nowożytne inwentarze z XVII i XVIII wieku stanowią podstawowe źródło do odtworzenia jego ówczesnego wyposażenia i funkcji.

Upadek i rozbiórka

Po I rozbiorze Polski i zmianie warunków politycznych znaczenie zamku malało. Utrzymanie rozległej, częściowo już przestarzałej rezydencji stawało się coraz trudniejsze, a pod koniec XVIII i na początku XIX wieku rozpoczął się proces jej opuszczania i rozbiórki.

Źródła wtórne różnią się w szczegółach dotyczących ostatecznego zniszczenia zamku. Bogusz Wasik podaje, że zamek spłonął w 1813 roku i został rozebrany do 1824 roku, natomiast Narodowy Instytut Dziedzictwa datuje pożar na 1815 rok, a rozbiórkę pozostałości na 1826 rok. Po rozbiórce teren dawnego zamku został wyrównany i częściowo zasypany.

Pozostałości zamku w Lubawie w latach 20. XX wieku, fotografia Adama Wisłockiego

Architektura

Zespół zamkowy składał się z położonego od wschodu zamku wysokiego oraz usytuowanego od zachodu przedzamcza. Z mapy z 1820 roku wynika, że przedzamcze było od strony miasta oddzielone fosą, co koryguje część wcześniejszych rekonstrukcji założenia.

Zamek wysoki miał rzut zbliżony do kwadratu o bokach długości około 51–54,5 m. Jego naroża wzmacniały cztery wyraźnie wysunięte wieże zawierające pomieszczenia. W przeciwieństwie do wielu zamków konwentualnych nie posiadał pierwotnej wieży głównej typu bergfried. Za taką wieżę nie należy uznawać narożnej wieży północno-zachodniej, ponieważ jej dominująca, wysoka forma była rezultatem wtórnej nowożytnej nadbudowy.

Wjazd na dziedziniec prowadził na osi skrzydła zachodniego. Od początku przewidywano cztery skrzydła otaczające dziedziniec, jednak w pierwszej fazie zachodnie skrzydło wykonano jedynie na poziomie fundamentów. Zamek funkcjonował więc początkowo jako założenie trójskrzydłowe. Dopiero na początku XV wieku skrzydło zachodnie wzniesiono według zmienionej koncepcji. Jego ściany miały około 0,7 m grubości, podczas gdy pierwotnie planowano mury o grubości około 2 m. Z tego względu prawdopodobnie było ono niższe od pozostałych skrzydeł, a ewentualna górna kondygnacja mogła zostać wykonana w konstrukcji szkieletowej.

Piwnice i przyziemie pełniły przede wszystkim funkcje gospodarcze. W skrzydłach północnym i wschodnim lokalizuje się browar, piekarnię i kuchnię. Pomieszczenia mieszkalne oraz reprezentacyjne znajdowały się na piętrze. Najważniejsze było skrzydło południowe, w którego wschodniej części mieściła się kaplica. Z sąsiadującym z nią pomieszczeniem, interpretowanym jako refektarz, wiąże się pozostałość pieca typu hypocaustum odkryta w piwnicy. Komunikację od strony dziedzińca zapewniały drewniane ganki, które w okresie nowożytnym częściowo wykonywano w technice muru pruskiego.

Badania wykazały, że plan zamku wytyczono przy wykorzystaniu geometrycznej metody ad quadratum, stosowanej również przy projektowaniu zamków krzyżackich. Kolejne wpisane w siebie kwadraty służyły do określania proporcji korpusu, szerokości skrzydeł i wielkości dziedzińca.

Mury wznoszono w wąskich wykopach fundamentowych. Po wyprowadzeniu ich do odpowiedniej wysokości przeprowadzono rozległe prace ziemne. Poziom dziedzińca podniesiono przez nawiezienie około 2–2,5 m gliny, natomiast po zewnętrznej stronie murów uformowano gliniane tarasy o miąższości około 2,5–3,3 m. Dopiero później w ich obrębie wykonano wykopy fundamentowe pod mur parchamu.

Zewnętrzne urządzenia obronne rozbudowywano w XV wieku. Dojazd do bramy zabezpieczało przedbramie, a przy północno-wschodnim narożniku zewnętrznego obwodu znajdowała się basteja dostosowana do broni palnej. Kolejne dzieło obronne powstało w rejonie narożnika południowo-zachodniego.

Relikty zamku w 2009 roku, przed ostatnim etapem badań i współczesną adaptacją

Badania archeologiczne i architektoniczne

Pierwsze wykopaliska na terenie zamku rozpoczęto w 1983 roku i kontynuowano je w następnych latach. Ich celem było rozpoznanie zarysu średniowiecznego założenia oraz jego późniejszych przekształceń.

Znacznie szerszy zakres miały badania archeologiczno-architektoniczne rozpoczęte w 1998 roku przez zespół Instytutu Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego kierowany przez Leszka Kajzera, w którym uczestniczyli Aleksander Andrzejewski i Marcin Lewandowski. Kolejne sezony pozwoliły systematycznie odsłaniać mury zamku, rekonstruować jego rozplanowanie oraz analizować stratygrafię stanowiska. Wyniki tych badań opublikowano między innymi w monografii Zamek w Lubawie. Dawniej i dziś z 2001 roku.

Badania z końca XX wieku doprowadziły do rekonstrukcji czteroskrzydłowego planu zamku i jego systemu obronnego, ale część sformułowanych wówczas wniosków została następnie zmodyfikowana. Dotyczy to przede wszystkim kolejności budowy kurtyn, skrzydeł i muru parchamu oraz datowania najstarszej fazy założenia.

Kolejny ważny etap stanowiły badania z lat 2015–2016 prowadzone przez Adama Mackiewicza, Bartłomieja Kaczyńskiego i Iwonę Zduńską. Odsłonięto wówczas dalsze partie skrzydeł, przedbramia, parchamu oraz drogi dojazdowej, a wyniki opublikowano w drugim tomie Materiałów do Archeologii Warmii i Mazur. Badania dostarczyły również licznego materiału ruchomego, między innymi ceramiki, szkła, przedmiotów metalowych i monet.

Analiza wyników obu kampanii badawczych przeprowadzona przez Bogusza Wasika pozwoliła na ponowne określenie kolejności średniowiecznych prac budowlanych. W pierwszym etapie powstała kurtyna obwodowa wraz z narożnymi wieżami. Następnie dostawiono skrzydło południowe, później północne – być może wznoszone równocześnie z południowym – oraz krótkie skrzydło wschodnie. W końcowym etapie tej samej zasadniczej fazy wykonano fundamenty skrzydła zachodniego, którego realizację ponad poziomem gruntu odłożono. Dopiero w osobnej, późniejszej fazie skrzydło zachodnie zbudowano według zmienionego projektu.

Nowsze badania zmieniły również interpretację muru parchamu. Wcześniej zakładano jego powstanie równocześnie z zasadniczym korpusem zamku, podczas gdy analiza stratygrafii wykazała, że wykop fundamentowy muru przeciął starszy ziemny taras. Parcham stanowił zatem późniejsze uzupełnienie systemu obronnego. Znaleziska ceramiczne skłaniały badaczy terenowych do jego datowania na połowę XV wieku, natomiast Wasik wskazał na możliwość wcześniejszego powstania, prawdopodobnie w pierwszych dziesięcioleciach XV wieku.

W latach 2015–2016 badania archeologiczne i architektoniczne poprzedziły współczesne zagospodarowanie obiektu. W latach 2018–2020 przeprowadzono prace konserwatorskie i budowlane, zachowując oraz eksponując odkryte partie piwnic. Nad częścią dawnych skrzydeł południowego i wschodniego wzniesiono współczesne obiekty Lubawskiego Centrum Aktywności Społecznej.

Zobacz też

• Muzeum Ziemi Lubawskiej w Lubawie

Bibliografia

• Badania archeologiczno-architektoniczne prowadzone w latach 1998–2000. W: Aleksander Andrzejewski, Leszek Kajzer, Marcin Lewandowski: Zamek w Lubawie. Dawniej i dziś. Lubawa: Urząd Miasta Lubawa; Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego, 2001.{{Cytuj książkę}} Nieznane pola: "redaktor".
• Kazimierz Grążawski. Z badań zamków na pograniczu mazowiecko-pruskim. „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, s. 808–824, 2019. DOI: 10.51974/kmw-134815. 
• Christofer Herrmann: Mittelalterliche Architektur im Preussenland. Untersuchungen zur Frage der Kunstlandschaft und -geographie. Petersberg: Michael Imhof Verlag, 2007.
• Marc Jarzebowski: Die Residenzen der Preussischen Bischöfe bis 1525. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2007.
• Badania archeologiczne Zamku Biskupów Chełmińskich w Lubawie w latach 2015–2016. W: Bartłomiej Kaczyński, Adam Mackiewicz, Iwona Zduńska: Materiały do Archeologii Warmii i Mazur. T. 2. Warszawa–Białystok–Olsztyn: 2018, s. 343–358.
• Zamek w Lubawie. Dawniej i dziś. Lubawa: Urząd Miasta Lubawa; Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego, 2001. ISBN 83-87768-60-X.{{Cytuj książkę}} Nieznane pola: "redaktor".
• Bogusz Wasik: Budownictwo zamkowe na ziemi chełmińskiej od XIII do XV wieku. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2016.
• Bogusz Wasik. Zamki pokrzyżackie w województwie chełmińskim w czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów. „Wiadomości Konserwatorskie”, s. 20–35, 2015. 
• Bogusz Wasik. Zamki w typie kasztelu jako siedziby dostojników kościelnych w Prusach. „Biuletyn Historii Sztuki”, s. 527–558, 2020. DOI: 10.36744/bhs.695. {{Cytuj pismo}} Nieznane pola: "tom".

Linki zewnętrzne

• Lubawskie Centrum Aktywności Społecznej na lubawamojemiasto.pl
• Modernizacja zabytku dla lokalnej społeczności na sztuka-architektury.pl