Salta pa kontenido

Suisidio

Di Wikipedia, e ensiklopedia liber
 E artíkulo aki ta skirbí na ortografia di papiamentu. Lo ta apresiá si por mantené e artíkulo aki na estilo di papiamentu.
Suisidio
Suisidio
Klasifikashon
Spesialidat sikiatria, sikologia
Inisio usual 15–29, i 70+ aña di edat
Kodifikashon
MedlinePlus 001554
MeSH D013405
[Editá Wikidata] · [Manual]

Suisidio ta e akto intenshonal di pone un fin na propio bida.[1] E ta sosodé mayoria be durante un episodio depresivo pero tambe por resultá for di abuso di supstansia òf otro trastorno.[2] Sinembargo, mayoria suisidio ta sosodé sin ningun trastorno sikiátriko diagnostiká, pero mas bien impulsivamente den momentunan di krísis of angustia ekstremo, ku un falta den e abilidat pa dil ku strèsnan di bida, partikularmente den situashonnan di problema finansiero, disputa den relashon, òf doló i malesa króniko.[3]

Definishon

[editá | editá fuente]

E definishon di suisidio ta un topiko di diskushon, ku ta enserá no solamente konsiderashonnan sikológiko i biológiko, pero tambe esnan filosófiko i semántiko. Preguntanan ta persistí tokante si sierto aktonan, manera esnan kometé pa pilotonan kamikaze òf terorista di suisidio, mester wòrdu kategorisá komo suisidio.

Individuonan enbolbí den aktonan asina hopi bia no ta eksibí e trastornonan sikológiko tipikamente asosiá ku suisidio i ta wòrdu motivá frekuentemente pa kreensianan ideológiko òf religioso en bes di un deseo personal pa muri.

Kontrali, den kasonan di malesa terminal, algun individuo ta skohe pa kaba ku nan bida pa medio di asisitensia médiko. Hopi bia e desishonnan aki ta wòrdu definí komo rashonal i deliberá, loke ta kousa mas debate tokante si nan mester wòrdu klasifiká bou di e mesun término di suisidio, kompará ku otro formanan di morto afligi pa e individuo mes.[4]

Faktor di riesgo

[editá | editá fuente]

E komportashon suisida ta un konsepto kompleho i multivariabel.[5] Apesar di avansenan den sikologia i sikiatria, e kousanan prinsipal no ta kompletamente komprondé.[4]

Trastorno mental

[editá | editá fuente]

Investigashon ta sugerí un korelashon fuerte entre suisidio i malesa mental severo.[4] Atentado ku komportashon suisida (no-fatal) ta mas inkliná na suisidio ku no-atentadonan ku trastorno sikiátriko similar. Hende ku komportashon suisida ta eksponé un funshonamentu kognitivo mas malu ku esnan sin atento suisida. Spesifikamente, tin un málfunshonamentu den atenshon.[6]

Fisiopatologia

[editá | editá fuente]

Investigashon kontinuo ta indiká ku genétika ta kontribuí na komportashon suisida. Ekspreshon genétiko ta splika 30–55 porshento di suisidio hereditario.[7]

Den e dominio sosio-ekonómiko, tin vários momentu na kua e riesgo di suisidio ta oumentá. Ehèmpelnan ta inkluí ekspulshon fòrsá fo'i kas, pèrdida di trabou, buèltu na kas despues di hospitalisashon òf detenshon, i e periodo rònt di bankrut.[8]

Komportashon

[editá | editá fuente]

Hende ku kompartashon suisida rara bes ta duna señal direkto. Hopi bes nan ta purba pa no alarma esnan rond di nan. Sinembargo, nan ta mustra komportashon preokupante pa hopi tempu, esakinan por inklui:

  • Melankolía persistente
  • Kambionan di estado di ánimo severo, iritabilidat, agreshon òf yoramentu eksesivo
  • Pèrdida di interes den aktividatnan, renunsiá i retirá emoshonal
  • Negligensia propio
  • Insomnia òf drumi muchu
  • Uso eksesivo di alkohòl i/òf droga
  • Rendimentu na skol òf trabou

Algun hende ta ekspresá eksplísitamente ku nan no ke biba mas, por ehèmpel dor di bisa: "Mi no ke mas", "Mi no ta wak e sinta mas", "Mi ta djis un molester pa otro" òf "Ken lo sinti mi falta?". Tuma deklarashonnan asina na serio i puntra kiko e persona ke men.[9]

Tin algun malkomprendementu persistente tokante suisidio. Deklarashonnan komun ta lo siguiente:

  • Papia di suisidio ta únikamente duna un hende e idea.
  • Si un hende berdaderamente tin sentimentunan di suisidio, e lo sosodé asina mes.
  • Hende ku ta menasá ku suisidio ta hasi esei solamente pa pone preshon riba otro.

E kreensianan aki ta inkorekto i por kontribuí na tabú, stigmatisashon i malkomprendementu. Komunikashon habrí i komprensivo tokante suisidio por yuda pa duna sosten na tempu i haña solushonnan alternativo.[10] Hende ku pensamentu suisida hopi biaha no kièr komete suisidio, nan kièr djis pa nan pensamentunan skur stòp òf libera nan mes di nan problemanan. Papia tokante di dje lo yuda drecha e pensamentu aki i stimulá trankilidat.[8]

Epidemiologia

[editá | editá fuente]

World Health Organization (WHO) ta reportá, na 2021, ku mas ku 720.000 hende ta kometé suisidio tur aña.[3] WHO ta kalkulá ku esaki ta representa un promedio di un morto kada 20 seconde i un atentado kada 1–2 seconde.[11] Suisidio ta e di tres kousa prinsipal di morto entre hóbennan di 15-29 aña. Na 2021, mayoria suisidio (73%) ta sosedé den paisnan di entrada abou i mediano,[3] particularmente Ost Oropa (Estonia, Letonia, Lituania, i na un grado ménos Finlandia, Hungria, i Rusia), Sri Lanka, i Cuba.[11] Pa kada suisidio tin hopi mas hende ku ta atentá suisidio (komportashon suisida no-fatal) den poblashon general.[3] Pa mayoria pais ku dato, suisidio ta entre e dies kousa prinsipal di morto den kalke edat,[11] suisidio ta responsabel pa 1,4% di morto prematura.[12] Ahusta pa edat, e frekuensia di suisidio ta 2,2 be mas altu pa hende hòmber ku e ta pa hende muhe.[13.1]

Entre 2000 i 2021, e frekuensia di suisidio globalmente ahusta pa edat a baha ku 35%, e úniko region ku un oumento di 17% ta Amérika,[13.2] entre paisnan ku frekuensia (pa populashon di 100.000) mas altu (24,8) pa ambos sekso ta Guyana i Uruguay.[13.3]

Regional

[editá | editá fuente]

Segun Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) hulandes, na 2023, un promedio di 5 hende pa dia a komete suisidio,[14] 55% di nan ta entre e edatnan di 40 i 65 aña.[10] E sifranan pa ku suisidio di hende hòmber ta dos bès mas altu ku di hende muhé. Na 2023, e frekuensia di suisidio pa ku hende hòmber tabata 14.7 pa kada shen mil habitante, i 6.2 suisidio pa kada shen mil habitante pa ku hende muhè. Ounke e sifranan di suisidio ta mas abou den gruponan di edat mas yòn ku den gruponan di edat mas altu, suisidio ta un kousa relativamente komun di morto denter di e gruponan di edatnan mas yòn. Esnan den nan binti tanto aña di edat ku a muri entre 2020 pa 2023, 31 porshento a muri dor di suisidio.[14] Esnan enbolbí, den 60% di suisidio, no tabatin kontakto ku organisashonnan di yudansa.[10]

Karibe hulandes

[editá | editá fuente]

Un investigashon na 2023 di Departamento di Salú Públiko Aruba (DVG), a reportá ku mas o ménos 5% di poblashon di Aruba a yega di atentá suisidio na un sierto momentu, sin ningun diferensia signifikante entre hende hòmber y hende muhé. Sinembargo, tin un diferensia notabel entre gruponan di edat. E frekuensia mas altu di atento di suisidio ta wòrdu hañá bou di adultonan yòn (18-29 aña), ku 8% di hende hòmber i 11% di hende muhé, ku a raportá un atento. Mas ku 60% di esnan ku pensamentu di suisidio no ta buska yudansa profeshonal.[15]

[editá | editá fuente]