गोपालकृष्ण

एउटा पिर्कामाथि नाचिरहेका कृष्ण र दुई गोपिनीहरूको चित्र, सन् १७६० तिर।

गोपालकृष्ण (गाईको रक्षा गर्ने कृष्ण) हिन्दु धर्मका देवता कृष्णको एक स्वरूप हो, जसको वर्णन हरिवंश र पुराणहरूमा गरिएको छ। गोपाल कृष्णका कथाहरू ब्रज क्षेत्रको गोकुल नामक गाईपालक बस्तीमा आधारित छन्, जहाँ उनलाई उनका पालक माता-पिता नन्दगोप र यशोदाले हुर्काएका थिए।

ऐतिहासिक रूपमा कृष्ण धर्ममा उपासना गरिने सबैभन्दा प्रारम्भिक स्वरूपहरू मध्ये यो एक हो र यसलाई कृष्णको पूजाको प्रारम्भिक इतिहासको एक प्रमुख तत्व मानिन्छ। यस परम्परालाई बालकृष्ण र राधाकृष्णसँग सम्बन्धित परम्पराहरू भन्दा भिन्न मानिन्छ, जुन ऐतिहासिक विकासको पछिल्लो चरणमा भागवत धर्म अन्तर्गत एकीकृत भएका थिए।

साहित्य

भागवत पुराण र महाभारतको पूरक ग्रन्थका रूपमा रहेको हरिवंश गोपाल कृष्णको कथा वर्णन गर्ने प्राथमिक स्रोतहरू हुन्। भागवत पुराणको दशौँ स्कन्ध, जसलाई 'कृष्ण-चरित' भनिन्छ, यसमा नन्द र यशोदाको पालक पुत्रका रूपमा कृष्णको बाल्यकाल, ब्रजमा उनको गाईपालक जीवन, दुर्भावनापूर्ण पूतना र कालियामाथिको विजय र त्यस क्षेत्रका महिलाहरूसँगको उनको सम्बन्धबारे विस्तृत विवरण दिइएको छ। भारतविद् वेन्डी डनिजरका अनुसार, महाभारतको रचना भएको दुई शताब्दी पछि लेखिएको हरिवंशले उक्त महाकाव्यमा देखिने शक्तिशाली देवता र राजकुमारको पौराणिक कथालाई गाईपालक बालकका रूपमा कृष्णका लोक र स्थानीय कथाहरूसँग एकीकृत गरेको छ। यसरी, उनी यो कथालाई भगवान्‌ले राजकुमारको भेषमा र राजकुमारले गाईपालकको भेषमा गरेको अभिनयको रूपमा व्याख्या गर्छिन्।

पौराणिक कथा

यस स्वरूपमा कृष्णलाई एक दिव्य गाईपालकको रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ, जो आफ्नो बाँसुरी बजाउनमा मग्न रहन्छन् र ब्रजका गोपिनीहरू (गोपी) को मन लोभ्याउँछन्। उनलाई एक चञ्चल युवा र ठट्टा गर्ने व्यक्तिको रूपमा वर्णन गरिएको छ, जसले आफ्नो बदमासीबाट मनोरञ्जन लिन्छन्। एक अटेरी बालकको रूपमा उनले गोपिनीहरूको घरबाट नौनी चोर्ने, गाईहरू फुकाइदिने र आफ्नी पालक-माता यशोदासँग झूट बोल्ने गर्छन्। यी सबै हर्कतका बाबजुद गोकुलका महिलाहरूले उनलाई सजाय दिन नसक्ने गरी प्यारो मान्छन्। गोपाल कृष्ण र गोपिनीहरूको सबैभन्दा लोकप्रिय चित्रण मध्ये एक 'रासलीला' हो, जसमा कृष्णले आफ्नो स्वरूपलाई बहुगुणित गरी वनमा आफूलाई घेरेका प्रत्येक गोपिनीसँग नृत्य गर्छन्। यसलाई प्रेमी-प्रेमिका बीचको क्रिडा र कृष्ण र उनका भक्तहरू बीचको आध्यात्मिक प्रेमको प्रदर्शन दुवै रूपमा व्याख्या गरिएको छ। पछिल्ला परम्पराहरूले कृष्णलाई मुख्य रूपमा राधा नामक एक सङ्गिनीसँग चित्रण गर्छन् र ब्रह्मवैवर्त पुराण जस्ता पछिल्ला ग्रन्थहरूले राधालाई गोपिनीहरूको प्रमुख र कृष्णको यस जीवनकालको मुख्य साझेदारको रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।

कृष्ण र उनका गोठाला साथीहरू (गोप)।

भागवत पुराणमा कृष्णलाई उनका घनिष्ठ गोठाला साथीहरूका साथ प्रस्तुत गरिएको छ, जसलाई 'गोप' भनिन्छ र उनीहरू भगवान्सँग ठट्टा गर्ने र नक्कली झगडा गर्ने गर्छन्। ब्रजका यी गोठाला केटाहरूसँग मिलेर कृष्णले आफ्नो बाल्यकालका साहसिक कार्यहरूमा भाग लिन्छन्। जब उनी गाईहरू चराउन वनमा जान्छन्, तब उनलाई मार्नका लागि उनका अत्याचारी मामा कंसले पठाएका थुप्रै असुरहरूले आक्रमण गर्छन्। कृष्णले आफ्नो शारीरिक बल र चतुरता दुवै प्रयोग गरेर बकासुर, व्योमासुर, अघासुर र अन्य थुप्रै असुरहरूलाई पराजित गर्छन्।

गोपाल कृष्णका अधिकांश कथाहरूलाई परम्परागत रूपमा प्रतीकात्मक रूपमा व्याख्या गरिन्छ। एउटा कथामा कृष्णले नदीको किनारमा नुहाउँदै गरेका गोपिनीहरूको लुगा चोरेको र नजिकैको रूखमा चढेको वर्णन गरिएको छ। उनले ती महिलाहरूलाई आफू खडा भएको रूखको मुन्तिर नआएसम्म लुगा फिर्ता दिन इन्कार गर्छन्। यसलाई अक्सर मानिसहरूले भगवान्बाट केही पनि लुकाउन सक्दैनन् र उनीहरूको आत्मा भगवान्का अगाडि नाङ्गो हुन्छ भन्ने अर्थमा व्याख्या गरिन्छ। अर्को एक प्रसिद्ध कथामा कृष्णले गोकुलका मानिसहरूलाई वैदिक देवता इन्द्रको पूजा नगर्न आग्रह गर्छन्। आफ्नो परम्परागत पूजा नभएकोमा क्रोधित भएर इन्द्रले त्यस क्षेत्रमा मुसलधारे वर्षा गराउँछन्। कृष्णले मानिसहरूको रक्षा गर्न गोवर्धन नामको विशाल पहाड कान्छी औँलाले उठाएको वर्णन गरिएको छ।

यो पनि हेर्नुहोस्

सम्बन्धित नामहरू

• अच्युत
• गोपीनाथ
• गोविन्द
• केशव
• माधव
• राधारमण
• वासुदेव

सम्बन्धित परम्पराहरू

• बाल कृष्ण
• वासुदेव कृष्ण
• राधा कृष्ण