Лит

Литва литі
Lietuvos litas  (лит.)
2000 жылғы 500 лит банкноты 5 лит монетасы
Кодтар және таңбалар
Кодтар ISO 4217	LTL (440)
Символы	Lt
Аббревиатуралар	Lt
Айналым шекарасы
Ресми түрде	Литва
Туынды және параллельді бірліктер
Бөлшекті	цент (1⁄100)
Айналымдағы монеталар және банкноталар
Банкноталар	10, 20, 50, 100, 200 және 500 лит
Банкноталар және монеталар өңдірісі
Эмиссиялық орталық	Lietuvos bankas
	https://www.lb.lt/
Бағамдар ХВҚ, ЕОБ және ҚРҰБ мәліметтері бойынша аутоматты түрде жаңартылып отырады.
Литва литі Ортаққорда

Литва литі (лит. Lietuvos litas, қысқаша — litas; көпше атау септігінде — litai, ілік септігінің көпше түрі — litų; ISO 4217 коды — LTL, сандық коды — 440; белгісі — Lt) — Литваның бұрынғы ұлттық ақша бірлігі. Бір лит 100 центке (лит. centas) бөлінді.

Лит Литва тарихында екі негізгі кезеңде қолданылды. Алғашқы ұлттық лит 1922 жылғы 2 қазанда айналымға енгізілді. 1940 жылы Кеңес Одағы Литваны басып алғаннан кейін лит біраз уақыт кеңестік рубльмен қатар айналымда қалып, 1941 жылғы 25 наурызда төлем құралы ретінде пайдалануға тыйым салынды.

Литва тәуелсіздігін қалпына келтіргеннен кейін лит 1993 жылғы 25 маусымда қайта енгізілді. 1994 жылдан бастап валюталық кеңес тәртібі қолданылып, лит алдымен АҚШ долларына 1 USD = 4 LTL, ал 2002 жылғы 2 ақпаннан еуроға 1 EUR = 3,4528 LTL тұрақты бағамымен байланыстырылды.

2015 жылғы 1 қаңтарда Литва еуроаймақтың 19-мүшесі болып, еуроны енгізді. Қайтымсыз айырбастау бағамы 1 EUR = 3,45280 LTL болып белгіленді. 1–15 қаңтар аралығында екі валюта қатар заңды төлем құралы болды, ал 2015 жылғы 16 қаңтардан бастап лит төлем құралы мәртебесінен айырылды.

Соған қарамастан, 2026 жылғы жағдай бойынша Lietuvos bankas 1993 жылдан бастап айналымға шығарылған лит банкноттары мен монеталарын еуроға мерзімсіз, сомасына шектеусіз және комиссиясыз айырбастауды жалғастырады.

Атауы

Литва тіліндегі ақша бірлігінің атауы — litas.

Литва банкі Ақша музейінің зерттеулеріне сәйкес, ұлттық валютаның атауын таңдау кезінде:

• auksinas;
• muštinis;
• doleris;
• krona;
• frankas;
• grašis;
• lyra;
• lietas;
• vytis

және басқа атаулар ұсынылған.

Ақырында валютаның атауын ел атауымен — Lietuva — байланыстыратын litas нұсқасы таңдалды.

Литтің жүзден бір бөлігі:

1 litas = 100 centų

болды.

Литва тілінде санға байланысты атау формасы өзгереді:

• 1 litas;
• 2 litai;
• 10 litų.

Халықаралық қаржы жүйесінде екінші лит кезеңінде LTL коды қолданылды.

Литва литінің халықаралық белгіленуі

Көрсеткіш	Мәні
Литва тіліндегі атауы	Lietuvos litas
Қазақша атауы	Литва литі
ISO 4217 әріптік коды	LTL
ISO 4217 сандық коды	440
Белгісі	Lt
Бөлшек бірлігі	100 цент

Қазақстанның ресми валюталық және кедендік құжаттарында «Литва литі» атауы қолданылған.

Литке дейінгі ақша айналымы

1918 жылғы 16 ақпанда Литва тәуелсіздігін жариялағанымен, жеке ұлттық валютаны бірден енгізе алмады.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Литва аумағында германдық ақша жүйесіне байланысты:

• Ostmark;
• Ostrubel;
• кейін Литвада auksinas деп аталған герман маркасы қолданылды.

Ұлттық валютаны құру мәселесі 1919 жылдан бастап бірнеше рет көтерілді. Алғашқы жобалардың бірінде жаңа ақшаға muštinis атауын беру ұсынылған, бірақ экономикалық және саяси жағдайға байланысты реформа кейінге қалдырылды.

1922 жылы Германиядағы гиперинфляция ауксинастың құнын күрт әлсіреткендіктен, дербес тұрақты валютаны енгізу аса өзекті болды.

Бірінші лит, 1922–1941

1922 жылғы ақша реформасы

1922 жылғы 9 тамызда Литваның Құрылтай сеймі Ақша бірлігі туралы заңды қабылдады.

11 тамызда Lietuvos bankas туралы заң қабылданып, жаңа орталық банкке ұлттық банкноттарды шығару құқығы берілді.

Жаңа валюта алтынға негізделді.

Бір литтің алтындық құрамы:

1 LTL = 0,150462 г таза алтын

болды.

Бастапқы паритет:

10 LTL = 1 АҚШ доллары

деңгейіне сәйкес келді.

Литтің тұрақтылығы үшін бастапқы резерв ретінде 1920 жылғы Литва—Кеңестік Ресей бейбітшілік келісімі бойынша алынған 3 млн алтын рубль де пайдаланылды.

Lietuvos bankas-тың құрылуы

1922 жылғы 27 қыркүйекте Lietuvos bankas акционерлерінің алғашқы жиналысы өтіп, профессор Владас Юргутис банктің бірінші басқарушысы болып сайланды.

Банк:

2 қазан 1922

күні ресми жұмысын бастады.

Дәл сол күні жаңа литтің уақытша банкноттары айналымға шығарылды.

Уақытша банкноттар

Тұрақты банкноттарды дайындауға уақыт қажет болғандықтан, алғашқы литтер шұғыл түрде Германиядағы Otto Elsner баспаханасында басылды.

Олардың дизайны қарапайым, көлемі шағын болды және қауіпсіздік деңгейі кейінгі шығарылымдардан төмен еді.

Алғашқы уақытша ақша қатарында цент және лит номиналдары болды.

1922 жылғы тұрақты серия

Тұрақты банкноттар Прагадағы Andreas Haase баспаханасында шығарылды.

Олардың ресми шығарылым күні 16 қараша 1922 деп белгіленді.

Дизайнды суретші Адомас Варнас жасаған.

Серия:

• 1, 2, 5, 10, 20 және 50 цент;
• 1, 2, 5, 10, 50 лит

тәрізді номиналдарды қамтыды.

Ұсақ номиналдардың алғашқы тұрақты банкноттары 1922 жылдың соңында, ал 10 және 50 лит банкноттары 1923 жылы айналымға енді.

1922 жылғы 2 лит банкнотының аверсі

1922 жылғы 2 лит банкнотының реверсі

500 және 1000 лит

Ақша айналымының өсуіне байланысты 1924 жылы ірі номиналдар енгізу туралы шешім қабылданды.

500 және 1000 литтік банкноттар Ұлыбританиядағы атақты Bradbury, Wilkinson & Co. Ltd. компаниясында басылды.

Оларда:

• арнайы банкнот қағазы;
• сутаңба;
• түрлі түсті талшықтар;
• күрделі көптүсті фондық суреттер қолданылды.

500 лит банкноты 1925 жылғы 28 қыркүйекте, ал 1000 лит банкноты 1926 жылы айналымға енгізілді.

1924 жылғы шығарылым күні көрсетілген 1000 лит банкноты

1000 лит — Литва тарихында нақты айналымға шығарылған ең жоғары банкнот номиналы болып қалды.

Адомас Галдикас және лит дизайны

1920–1930-жылдардағы лит банкноттарының көркемдік стилін қалыптастырған негізгі суретшілердің бірі — Адомас Галдикас.

Ол:

• 1924 жылғы 1000 лит;
• 1928 жылғы 50 және 100 лит;
• 1929 жылғы 5 лит;
• 1930 жылғы 20 лит

банкноттарының дизайнын жасауға қатысты.

1928 жылғы 50 литте ұлттық қозғалыс қайраткері Йонас Басанавичюс бейнеленді.

100 литте Литваны бейнелейтін аллегориялық әйел тұлғасы пайдаланылды.

1929 жылғы 5 лит банкноты Ұлы Витаутас тақырыбына арналды.

1930 жылғы 20 лит банкнотының композициясында:

• Витаутас дәуіріне қатысты белгілер;
• Каунастағы Витаутас шіркеуі;
• Неман өзені;
• Бостандық мүсіні;
• Клайпедаға қатысты көріністер

пайдаланылды.

1938 жылы президент Антанас Сметона мен 1918 жылғы Тәуелсіздік актісіне арналған 10 лит банкноты әзірленгенімен, ол айналымға шығарылмады.

Бірінші литтің монеталары

1924 жылғы 20 маусымда Сейм Монеталар туралы заң қабылдады.

Алғашқы лит монеталары Ұлыбританияда мүсінші Юозас Зикарас жасаған модельдер бойынша соғылды.

1925 жылғы қаңтарда алғашқы монеталар Клайпеда портына жеткізіліп, кейін айналымға шығарылды.

Монеталардың қатарында цент пен лит номиналдары болды.

1925 жылғы 2 лит монетасы

Юозас Зикарас литтің барлық негізгі алғашқы монеталық үлгілерін жасаған.

1936 жылы Каунаста ұлттық ақша сарайы құрылып, лит монеталарын Литваның өзінде соғу басталды.

Кеңестік оккупация және литтің жойылуы

1940 жылғы 15 маусымда Кеңес Одағы Литваны басып алды.

1 тамызда Lietuvos bankas ұлттандырылды, ал 3 қазанда КСРО Мемлекеттік банкінің құрамына енгізілді.

1940 жылғы қарашада кеңестік рубль литпен қатар айналымға енгізілді.

Осылайша біраз уақыт:

• лит;
• кеңестік рубль

қатар төлем құралы ретінде пайдаланылды.

1941 жылғы 25 наурызда литпен есеп айырысуға толық тыйым салынып, ол кеңестік рубльмен алмастырылды.

Айналымнан алынған қағаз литтердің едәуір бөлігі жойылды.

1941 жылғы герман басқыншылығы кезінде Литва банкін қайта қалпына келтіруге әрекет жасалғанымен, оккупациялық билік оған банкнот эмиссиялау құқығын берген жоқ.

Литтің қалпына келтірілуі

Lietuvos bankas-тың қайта құрылуы

1990 жылғы 1 наурызда Lietuvos bankas қайта құрылды.

1990 жылғы 11 наурызда Литва мемлекеттік тәуелсіздігін қалпына келтіргенін жариялады.

Дегенмен ел бірден кеңестік рубль аймағынан шыға алмады.

1991 жылғы 5 қарашада Жоғарғы Кеңес Ақша шығару туралы заң қабылдап, Литваның болашақ ақша бірлігі:

лит

және оның жүзден бір бөлігі:

цент

болатынын бекітті.

Алғашқы монеталар мен банкноттарды дайындау

1991 жылғы 31 қазанда Birmingham Mint кәсіпорнында соғылған алғашқы:

• 10, 20, 50 цент;
• 1, 2, 5 лит

монеталары Литваға жеткізілді.

29 қарашада АҚШ-тағы United States Banknote Corporation кәсіпорнында басылған алғашқы лит банкноттары алынды.

Банкноттардың бір бөлігіне «1991» шығарылым жылы қойылғанымен, олар 1993 жылы ғана нақты айналымға енді.

Талон

Литке тікелей көшудің алдында Литва уақытша ақша бірлігін — талонды (лит. talonas) пайдаланды.

1992 жылғы 1 мамырдан талон рубльмен қатар қолданылды.

1992 жылғы 1 қазанда рубль Литва айналымынан шығарылып:

талон елдегі жалғыз заңды төлем құралына

айналды.

Талондардың реверсінде Литва ормандарындағы жануарлар мен құстар кеңінен бейнеленгендіктен, халық арасында олар кейде бейресми түрде vagnorkės деп аталды.

1993 жылғы ақша реформасы

1993 жылғы 14 маусымда Лит комитеті ұлттық ақшаны енгізу туралы түпкілікті шешім қабылдады.

25 маусымда лит пен цент қайтадан айналымға шықты.

Айырбастау бағамы 1 LTL = 100 талон болып белгіленді.

Алғашқы күні заңды төлем құралы болған ақша белгілері:

1993 жылғы 25 маусымда айналымға шығарылған литтер

Ақша түрі	Номиналдары
Банкноттар	10, 20, 50 және 100 лит
Монеталар	1, 2 және 5 лит
Цент монеталары	1, 2, 5, 10, 20 және 50 цент

1991 жылы басылған алғашқы банкноттардың қорғаныш деңгейі төмен болды: оларда небәрі сегіз негізгі қорғаныш белгісі болған. Кейінгі серияларда олардың саны едәуір көбейді.

1991 жылы 500 және 1000 литтік банкноттар да басылып қойған болатын, бірақ олар 1993 жылы жалпы айналымға шығарылған жоқ.

Кейін жаңа әрі сапалы 500 лит банкноты 2000 жылы ғана нақты айналымға енгізілді.

Валюталық кеңес

1993 жылғы реформадан кейін лит біраз уақыт өзгермелі бағаммен айналды.

Ақша тұрақтылығын күшейту мақсатында 1994 жылы Литтің сенімділігі туралы заң қабылданып, валюталық кеңеске ұқсас қатаң жүйе енгізілді.

Лит 1 USD = 4 LTL тұрақты бағамымен АҚШ долларына байланыстырылды.

Сонымен бірге шығарылған литтер 100% алтын және еркін айырбасталатын валюта резервтерімен қамтамасыз етілуге тиіс болды.

Бұл режим:

• инфляциялық күтулерді төмендетуге;
• ұлттық валютаға сенімді арттыруға;
• баға тұрақтылығына;
• халықаралық сауда мен инвестицияға жағдай жасауға бағытталды.

Еуроға байланыстырылуы

Литваның сыртқы саудасының Еуропалық Одақпен байланысы күшейген сайын АҚШ долларын негізгі валюта ретінде пайдалану экономикалық құрылымға азырақ сәйкес келе бастады.

2002 жылғы 2 ақпанда литтің базалық валютасы АҚШ долларынан еуроға ауыстырылды.

Жаңа тұрақты бағам 1 EUR = 3,4528 LTL болды.

Бұл бағам 2015 жылы еуро енгізілгенге дейін бірде-бір рет өзгертілген жоқ.

Еуропалық Одақ және ERM II

Литва 2004 жылғы 1 мамырда Еуропа Одаққа кірді.

2004 жылғы 28 маусымда лит ERM II Еуропалық валюта бағамы механизміне қосылды.

Орталық бағам:

1 EUR = 3,45280 LTL

болып қалды.

ERM II-нің формалды стандартты ауытқу дәлізі ±15% болғанымен, Литва валюталық кеңес режимін біржақты түрде сақтап, лит бағамының еуроға қатысты іс жүзінде ауытқуына жол бермеді.

Литтің ERM II параметрлері

Көрсеткіш	1 EUR үшін LTL
Ресми жоғарғы интервенциялық шек	3,97072
Орталық бағам	3,45280
Ресми төменгі интервенциялық шек	2,93488

Лит ERM II жүйесінде:

28 маусым 2004 — 31 желтоқсан 2014

аралығында болды.

1993–2015 жылдардағы банкноттар

Литтің қалпына келтірілген кезеңінде банкноттар дизайны ұлттық тарих, әдебиет, мәдениет пен мемлекет қайраткерлеріне негізделді.

Еуро енгізілер алдындағы негізгі айналым қатары:

10, 20, 50, 100, 200 және 500 лит

болды.

Винцас Кудирка бейнеленген 500 лит банкноты

Литтің соңғы негізгі банкноттары

Номиналы	Аверсіндегі тұлға	Реверсіндегі негізгі бейне	Соңғы шығарылымдарының бірі
10 лит	Степонас Дарюс және Стасис Гиренас	Lituanica ұшағы, Атлант мұхиты, Еуропа және Солтүстік Америка	2007
20 лит	Майронис	Бостандық мүсіні және Ұлы Витаутас әскери музейі	2007
50 лит	Йонас Басанавичюс	Вильнюс соборы, Гедиминас мұнарасы және Үш крест төбесі	2003
100 лит	Симонас Даукантас	Вильнюстің ескі қаласы	2007
200 лит	Видунас	Клайпеда шамшырағы	1997
500 лит	Винцас Кудирка	Литва пейзажы және Бостандық қоңырауы	2000

10 лит

10 лит банкнотында литвалық ұшқыштар Степонас Дарюс пен Стасис Гиренас бейнеленді.

1933 жылы олар Нью-Йорктен Каунасқа тоқтаусыз трансатлантикалық ұшу жасауға әрекеттеніп, Lituanica ұшағымен Атлант мұхитын кесіп өтті.

Реверсте:

• Lituanica;
• Атлант мұхиты;
• Солтүстік Америка мен Еуропаның контурлары

бейнеленді.

20 лит

20 литтің аверсінде ақын және католик діни қызметкері Майронис (Йонас Мачюлис) бейнеленді.

Реверсінде Каунастағы:

• Ұлы Витаутас әскери музейі;
• оның мұнарасы;
• Юозас Зикарас жасаған Бостандық мүсіні

көрсетілді.

50 лит

Йонас Басанавичюс бейнеленген 50 лит банкноты

50 лит банкнотында дәрігер, ғалым, қоғам қайраткері және 1918 жылғы Тәуелсіздік актісіне қол қойған Йонас Басанавичюс бейнеленді.

Ол Литва ұлттық жаңғыруының аса маңызды қайраткерлерінің бірі саналады.

Реверсте:

• Вильнюс соборы;
• собор қоңырау мұнарасы;
• Гедиминас қамалының мұнарасы;
• Үш крест төбесі

бейнеленген.

100 лит

100 литтің аверсінде тарихшы және ағартушы Симонас Даукантас бейнеленді.

Даукантас Литва тарихын литва тілінде жазған алғашқы ірі тарихшылардың бірі болды.

Реверсінде тарихи Вильнюс көрінісі пайдаланылды.

200 лит

Видунас бейнеленген 200 лит банкноты

200 лит банкноты философ, жазушы, драматург, музыкант және ағартушы Видунасқа (Вилюс Сторостас) арналды.

Реверсінде Клайпеданың тарихи шамшырағы бейнеленді.

500 лит

500 лит банкноты 2000 жылғы 18 желтоқсанда айналымға шығарылды.

Аверсінде:

• жазушы;
• дәрігер;
• ұлттық жаңғыру қозғалысының қайраткері;
• Литва мемлекеттік әнұранының авторы

Винцас Кудирка бейнеленген.

Реверсте табиғи ландшафт аясындағы Литва Бостандық қоңырауы орналасқан.

Бұл қалпына келтірілген лит кезеңіндегі нақты айналымға шығарылған ең жоғары банкнот номиналы болды.

1, 2 және 5 литтік банкноттар

Қалпына келтірілген лит кезеңінің алғашқы жылдарында қағаз:

• 1 лит;
• 2 лит;
• 5 лит

банкноттары да болды.

Ұсақ номиналды лит банкноттары

Номиналы	Аверсіндегі тұлға	Шығарылымы	Айналымнан алынған
1 лит	жазушы Жемайте	1994	1 наурыз 2007
2 лит	епископ Мотеюс Валанчюс	1993	1 наурыз 2007
5 лит	тілші Йонас Яблонскис	1993	1 наурыз 2007

Бұл банкноттар біртіндеп ұзақ қызмет ететін монеталармен алмастырылды.

2002 жылдың өзінде 1, 2 және 5 литтік банкноттардың айналымдағы үлесі өте аз болғанымен, олар ресми түрде төлем құралы болып қала берген.

Банкноттардың қорғаныш элементтері

1991 жылы басылған алғашқы лит банкноттарының қорғаныш деңгейі жеткіліксіз болғандықтан, кейінгі сериялар біртіндеп жетілдірілді.

Негізгі қорғаныш элементтеріне:

• сутаңба;
• қорғаныш жібі;
• микромәтін;
• бедерлі терең баспа;
• ультракүлгін сәуледе көрінетін элементтер;
• түрлі түсті талшықтар;
• оптикалық өзгермелі элементтер;
• голографиялық жолақтар;
• екі жақтан бірігетін бейнелер

кірді.

1991 жылғы алғашқы серияда сегізге жуық негізгі қорғаныш белгісі болса, 2007 жылғы банкноттарда олардың саны жиырмадан асқан.

Қазіргі кезеңнің лит монеталары

Еуро енгізілер алдындағы литтің негізгі айналым монеталары:

1, 2, 5, 10, 20 және 50 цент; 1, 2 және 5 лит

болды.

Монеталардың аверсіндегі негізгі мемлекеттік нышан — Витис (лит. Vytis), яғни ат үстіндегі сауытты салт атты бейнесі.

1998 жылдан шығарылған негізгі монеталардың дизайнын Антанас Жукаускас, ал Витистің бейнесін монетаға бейімдеген Арвидас Каждайлис жасаған.

Еуроға дейінгі соңғы лит монеталары

Номиналы	Материалы	Диаметрі	Салмағы	Ерекшелігі
1 цент	алюминий	18,75 мм	0,83 г	ақ түсті жеңіл монета
2 цент	алюминий	21,75 мм	1,12 г	ақ түсті жеңіл монета
5 цент	алюминий	24,40 мм	1,40 г	ақ түсті жеңіл монета
10 цент	мыс-мырыш-никель қорытпасы	17,00 мм	2,60 г	алтын түсті
20 цент	мыс-мырыш-никель қорытпасы	20,50 мм	4,80 г	алтын түсті
50 цент	мыс-мырыш-никель қорытпасы	23,00 мм	6,00 г	алтын түсті
1 лит	мыс-никель	22,30 мм	6,25 г	ақ түсті
2 лит	биметалл: ақ орталық, алтын түсті сыртқы сақина	25,00 мм	7,50 г	биметалл
5 лит	биметалл: алтын түсті орталық, ақ сыртқы сақина	27,50 мм	10,10 г	биметалл

Лит монеталарының әр кезеңдегі үлгілері

1991 жылғы 1, 2 және 5 лит

Алғашқы 1, 2 және 5 литтік монеталар Ұлыбританиядағы Birmingham Mint кәсіпорнында соғылды.

Олар мыс-никель қорытпасынан жасалған және кейінгі лит монеталарынан едәуір кіші болды.

1991 жылғы:

• 1 лит;
• 2 лит;
• 5 лит

монеталары 1996 жылғы 1 қаңтарда айналымнан алынды.

Олардың орнына 1998 жылдан жаңа, көлемі үлкен әрі оңай ажыратылатын монеталар енгізілді.

1991 жылғы 1 лит монетасы

2 және 5 литтік биметалл монеталар

1998 жылдан бастап 2 және 5 лит монеталары биметалл технологиясымен шығарылды.

2 лит:

• ақ түсті мыс-никель орталықтан;
• алтын түсті мыс-алюминий-никель сақинадан тұрды.

5 литте түстер керісінше орналасты:

• алтын түсті орталық;
• ақ мыс-никель сыртқы сақина.

5 литтік биметалл монета

Арнайы айналым монеталары

Lietuvos bankas кәдімгі айналымда пайдалануға арналған арнайы дизайндағы лит монеталарын да шығарды.

Арнайы айналым лит монеталарының негізгі шығарылымдары

Жылы	Номиналы	Тақырыбы	Таралымы
1997	1 лит	Lietuvos bankas пен литтің 75 жылдығы	200 000
1999	1 лит	Балтық жолының 10 жылдығы	1 000 000
2004	1 лит	Вильнюс университетінің 425 жылдығы	200 000
2005	1 лит	Литва Ұлы князьдері сарайы	1 000 000
2009	1 лит	Вильнюс — Еуропаның мәдени астанасы	1 000 000
2010	1 лит	Жальгирис шайқасының 600 жылдығы	1 000 000
2011	1 лит	Баскетбол және 2011 жылғы Еуропа чемпионаты	1 000 000
2012	2 лит	Литва курорттары	бірнеше жеке шығарылым
2013	1 лит	Литваның ЕО Кеңесіне төрағалығы	100 000

Балтық жолы монетасы

1999 жылғы 1 лит монетасының реверсінде бір-бірінің қолынан ұстаған адамдарды білдіретін стилизацияланған бейне қолданылды.

Жазуы:

BALTIJOS KELIUI – 10

және:

LIETUVA LATVIJA ESTIJA

болды.

Бұл шығарылым 1989 жылғы 23 тамызда Литва, Латвия және Эстония тұрғындары ұйымдастырған Балтық жолы акциясының он жылдығына арналды.

Коллекциялық монеталар

1993 жылы қалпына келтірілген лит кезеңіндегі алғашқы коллекциялық монета Степонас Дарюс пен Стасис Гиренастың Атлант мұхитын кесіп өтуінің 60 жылдығына арналды.

Оның номиналы 10 лит болды.

Кейін алтын, күміс және басқа металдардан:

• Литва тарихына;
• Ұлы Литва князьдігіне;
• сәулетке;
• спортқа;
• ғылымға;
• мәдениет пен әдебиетке;
• табиғатқа;
• тарихи шайқастарға;
• мемлекеттік мерейтойларға арналған көптеген коллекциялық монеталар шығарылды.

2003 жылы король Миндовгтың тәж киюінің 750 жылдығына арналған 200 литтік ерекше алтын-күміс биметалл коллекциялық монета шығарылды.

Лит және Литва мәдениеті

Лит екі тарихи кезеңде де ұлттық мемлекеттіліктің аса маңызды нышандарының бірі болды.

Бірінші республика кезіндегі банкноттарда:

• Витис;
• Ұлы Витаутас;
• Йонас Басанавичюс;
• ұлттық киім;
• ауыл шаруашылығы;
• халық өнері;
• Каунас пен Вильнюстің сәулеті

сияқты нышандар қолданылды.

1993 жылдан кейінгі литтің бейнелік жүйесі де тәуелсіздіктің тарихи сабақтастығын көрсетуге бағытталды.

Банкноттарда саясаткерлерден гөрі:

• жазушылар;
• тарихшылар;
• ағартушылар;
• ақындар;
• философтар;
• ұшқыштар;
• ұлттық жаңғыру қозғалысының қайраткерлері кеңінен бейнеленді.

Олардың реверстері:

• Вильнюс;
• Каунас;
• Клайпеда;
• ұлттық тарихи ескерткіштер;
• Lituanica;
• Бостандық мүсіні;
• Бостандық қоңырауы

арқылы тәуелсіз Литваның тарихи-мәдени кеңістігін көрсетті.

Еуроға көшу

Еуроны енгізу туралы шешім

2014 жылғы 23 шілдеде Еуропалық Одақ Кеңесі Литваның 2015 жылғы 1 қаңтардан еуроны енгізуін түпкілікті мақұлдады.

Айырбастау коэффициенті бұрынғы ERM II орталық бағамымен бірдей:

1 EUR = 3,45280 LTL

болып белгіленді.

Қос айналым кезеңі

2015 жылғы:

1–15 қаңтар

аралығында лит пен еуро қатар заңды төлем құралы болды.

2015 жылғы 16 қаңтардан еуро Литвадағы жалғыз заңды төлем құралына айналды.

Литва:

еуроаймақтың 19-мүшесі

болды.

Осылайша Балтық елдерінің үшеуі де еуроға көшті:

Балтық елдерінің еуроға көшуі

Мемлекет	Еуроны енгізген күні
Эстония	1 қаңтар 2011
Латвия	1 қаңтар 2014
Литва	1 қаңтар 2015

Литтерді қазіргі уақытта айырбастау

2026 жылғы жағдай бойынша Lietuvos bankas еуроға көшкенге дейінгі литтерді айырбастауды жалғастырады.

Айырбастау:

• мерзімсіз;
• сомасына шектеусіз;
• комиссиясыз;
• 1 EUR = 3,45280 LTL бағамымен

жүргізіледі.

Маңызды айырмашылық: бұл тәртіп қазіргі тәуелсіз Литва кезінде айналымға шығарылған ақша белгілеріне қатысты.

Lietuvos bankas:

• 1993 жылдан бастап айналымға енгізілген банкноттарды;
• олардың арасында «1991» шығарылым жылы көрсетілген банкноттарды;
• қалпына келтірілген валюта жүйесінің лит және цент монеталарын

айырбастайды.

1922–1941 жылдардағы тарихи литтер бұл еуроға айырбастау бағдарламасына жатпайды және қазіргі уақытта нумизматикалық құндылық болып табылады.

2025 жылғы айырбастау статистикасы

Лит айналымнан алынғанына он жылдан астам уақыт өтсе де, тұрғындар ескі ақшаны орталық банкке әлі тапсырып келеді.

Lietuvos bankas-тың 2025 жылғы жылдық есебіне сәйкес:

2025 жылғы лит айырбастау статистикасы

Көрсеткіш	Мәні
2025 жылы еуроға айырбасталған лит	3,1 млн LTL
2024 жылмен салыстырғандағы өзгеріс	−13%
2025 жылғы 31 желтоқсанда орталық банкке қайтпаған литтердің жалпы номиналдық құны	395 млн LTL

Қайтарылмаған ақшаның едәуір бөлігі:

• халықтың жеке жинақтарында;
• коллекцияларда;
• шетелде;
• сувенир ретінде;
• жоғалған немесе жойылған күйде қалған болуы мүмкін.

Қазақстан дереккөздерінде

Лит Литва еуроны енгізгенге дейін Қазақстан Республикасының валюталық статистикасы мен ресми айырбас бағамдары жүйесінде жеке шетел валютасы ретінде есепке алынды.

Ресми қазақша атауы

Қазақстанның кедендік валюталар сыныптағышында 440 — LTL — ЛИТВА ЛИТІ деген атау берілген.

Қазақстандық ресми дереккөздердегі лит

Көрсеткіш	Мәні
Қазақша атауы	Литва литі
Халықаралық әріптік код	LTL
Сандық код	440
Мемлекет	Литва
Қазіргі мәртебесі	2015 жылдан бері еуромен алмастырылған тарихи валюта

Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі Басқармасының 2014 жылғы ресми бағамдарды жариялау нысанында да Литва литі (LTL) деген атау пайдаланылған.

Кейбір басқа нормативтік актілерде «Литва литы» нұсқасы кездеседі, алайда валюта классификаторында, Ұлттық Банктің бағам нысандарында және қазақ тіліндегі қаржы ақпаратында «Литва литі» нұсқасы жүйелі қолданылған.

Қазақстан Ұлттық Банкінің бағамдарында

Қазақстан Ұлттық Банкі еуроға көшкенге дейін литтің теңгеге қатысты ресми бағамын жариялап отырды.

Ұлттық Банктің тарихи статистикалық кестелерінде:

Литва литі — LTL

жеке жолмен көрсетілген.

Бұл көрсеткіштер қазіргі уақытта тарихи сипатқа ие, себебі LTL 2015 жылдан бері айналым валютасы емес.

ҚазАқпараттағы ресми бағамдар

Қазақстандық ҚазАқпарат (Kazinform) агенттігінің қазақ тіліндегі ресми валюта бағамдары хабарламаларында да 1 ЛИТВА ЛИТІ — LTL/KZT деген нұсқа пайдаланылды.

Мысалы, Ұлттық Банктің 16 мамырға арналған тарихи бағамы туралы жарияланымда 1 LTL = 55,09 теңге деп көрсетілген.

Бұл — тек сол күннің тарихи бағамы.

Қазақстандық БАҚ-та еуроға көшуі

2014 жылғы 23 шілдеде ҚазАқпарат «Литва 2015 жылдың қаңтарынан еуроға көшеді» деген материал жариялады.

Материалда:

• ЕО Кеңесінің түпкілікті шешімі;
• Литваның еуроаймақтың 19-мүшесі болатыны;
• 1 EUR = 3,4528 LTL бағамы көрсетілген.

2014 жылғы 31 желтоқсанда ҚазАқпарат «Литва ертеңнен бастап еуроға көшеді» деп хабарлап, 2015 жылғы 1 қаңтардан еуро литтің орнын басатынын және екі валютаның екі апта қатар айналатынын жазды.

Осылайша лит Қазақстанның:

• ресми валюталық классификаторында;
• Ұлттық Банктің айырбас бағамдары статистикасында;
• қазақ тіліндегі ақпарат агенттіктерінің материалдарында тұрақты түрде көрініс тапқан.

Лит пен Қазақстан арасындағы тарихи айырбас бағамы

LTL/KZT бағамы іс жүзінде литтің еуроға тұрақты бағамы мен теңгенің еуроға қатысты нарықтық бағамының өзгеруіне тәуелді болды.

2002 жылғы 2 ақпаннан кейін 1 EUR = 3,4528 LTL қатынасы өзгермегендіктен, литтің теңгеге шаққандағы бағамының ауытқуы негізінен EUR/KZT өзгерісін көрсетті.

Мысалы, ҚазАқпарат жариялаған тарихи деректерде:

Қазақстандағы литтің кейбір тарихи ресми бағамдары

Жарияланған кезең	1 LTL үшін теңге
17 маусымдағы тарихи бағам	59,63 KZT
23 тамыздағы тарихи бағам	61,25 KZT
16 мамырдағы тарихи бағам	55,09 KZT

Бұл деректер қазіргі айырбас бағамы емес, литтің тарихи айналым кезеңіндегі мысалдар болып табылады.

Ескі және жаңа литтің айырмашылығы

1922–1941 және 1993–2015 жылдардағы литтердің атауы мен негізгі бөліну жүйесі бірдей болғанымен, олардың құқықтық және экономикалық табиғаты әртүрлі болды.

Литтің екі негізгі кезеңі

Көрсеткіш	1922–1941 жылдар	1993–2015 жылдар
Енгізілген	2 қазан 1922	25 маусым 1993
Бөлшек бірлігі	100 цент	100 цент
Бастапқы негізі	алтын стандарты	ұлттық валюта, кейін валюталық кеңес
Негізгі бастапқы паритеті	10 LTL = 1 USD	1 LTL = 100 талон
Кейінгі тіркелген бағам	алтындық паритет	1994: 1 USD = 4 LTL; 2002: 1 EUR = 3,4528 LTL
Айналымнан алынуы	25 наурыз 1941	16 қаңтар 2015
Қазіргі ресми айырбастау	жоқ	Lietuvos bankas-та еуроға мерзімсіз

Галерея

• 
  1922 жылғы 2 лит банкнотының аверсі
• 
  1922 жылғы 2 лит банкнотының реверсі
• 
  1924 жылғы 1000 лит банкноты
• 
  1925 жылғы 2 лит монетасы
• 
  Степонас Дарюс пен Стасис Гиренас бейнеленген 10 лит
• 
  Майронис бейнеленген 20 лит
• 
  Йонас Басанавичюс бейнеленген 50 лит
• 
  Симонас Даукантас бейнеленген 100 лит
• 
  Видунас бейнеленген 200 лит
• 
  Винцас Кудирка бейнеленген 500 лит
• 
  1991 жылғы үлгідегі 1 лит монетасы
• 
  2 литтік биметалл монета
• 
  5 литтік биметалл монета
• 
  Лит монеталарының өзгеруі

Хронология

Литва литі тарихының негізгі кезеңдері

Күні немесе жылы	Оқиға
1918	Литва тәуелсіздігін жариялады; жеке ұлттық ақша құру мәселесі көтерілді
1919	Болашақ ұлттық валютаның алғашқы жобалары талқыланды
9 тамыз 1922	Құрылтай сеймі Ақша бірлігі туралы заңды қабылдады
11 тамыз 1922	Lietuvos bankas туралы заң қабылданды
27 қыркүйек 1922	Владас Юргутис Lietuvos bankas-тың бірінші басқарушысы болып сайланды
2 қазан 1922	Lietuvos bankas жұмысын бастап, алғашқы лит айналымға енгізілді
қараша 1922	Прагада басылған тұрақты банкноттар айналымға енгізіле бастады
1923	10 және 50 лит банкноттары айналымға шықты
20 маусым 1924	Монеталар туралы заң қабылданды
қаңтар 1925	Ұлыбританияда соғылған алғашқы лит монеталары Литваға жеткізілді
28 қыркүйек 1925	500 лит банкноты айналымға шықты
1926	1000 лит банкноты айналымға енгізілді
1936	Каунаста ұлттық ақша сарайы құрылып, лит монеталарын Литвада соғу басталды
15 маусым 1940	Кеңес Одағы Литваны басып алды
1 тамыз 1940	Lietuvos bankas ұлттандырылды
3 қазан 1940	Lietuvos bankas КСРО Мемлекеттік банкінің құрамына енгізілді
қараша 1940	Кеңестік рубль литпен қатар айналымға енгізілді
25 наурыз 1941	Литпен есеп айырысуға тыйым салынды
1 наурыз 1990	Lietuvos bankas қайта құрылды
11 наурыз 1990	Литва мемлекеттік тәуелсіздігін қалпына келтірді
31 қазан 1991	Алғашқы жаңа лит монеталары Литваға жеткізілді
5 қараша 1991	Лит пен центті ұлттық ақша бірлігі ретінде анықтайтын заң қабылданды
29 қараша 1991	АҚШ-та басылған алғашқы жаңа лит банкноттары жеткізілді
1 мамыр 1992	Талон рубльмен қатар айналымға енгізілді
1 қазан 1992	Талон Литвадағы жалғыз заңды төлем құралына айналды
14 маусым 1993	Лит комитеті литті енгізу туралы шешім қабылдады
25 маусым 1993	Лит қайта айналымға енгізілді; 1 LTL = 100 талон
16 шілде 1993	Қалпына келтірілген лит кезеңінің алғашқы коллекциялық монетасы шығарылды
1994	Валюталық кеңес енгізіліп, 1 USD = 4 LTL тұрақты бағамы бекітілді
1 қаңтар 1996	1991 жылғы 1, 2 және 5 литтік алғашқы монеталар айналымнан алынды
1997	Алғашқы арнайы айналым 1 лит монетасы — Lietuvos bankas пен литтің 75 жылдығына арналған шығарылым пайда болды
1998	Жаңа 1, 2 және 5 лит монеталары енгізілді
18 желтоқсан 2000	500 лит банкноты айналымға шығарылды
2 ақпан 2002	Лит еуроға 1 EUR = 3,4528 LTL бағамымен байланыстырылды
1 мамыр 2004	Литва Еуропалық Одаққа кірді
28 маусым 2004	Лит ERM II жүйесіне кірді
1 наурыз 2007	1, 2 және 5 литтік қағаз банкноттар және бірқатар ескі сериялар айналымнан алынды
23 шілде 2014	ЕО Кеңесі Литваның еуроны енгізуін түпкілікті мақұлдады
31 желтоқсан 2014	Литтің ұлттық валюта ретіндегі соңғы күні
1 қаңтар 2015	Литва еуроны енгізіп, еуроаймақтың 19-мүшесі болды
1–15 қаңтар 2015	Еуро мен лит қатар заңды төлем құралы болды
16 қаңтар 2015	Лит заңды төлем құралы болудан қалды
31 желтоқсан 2025	Lietuvos bankas дерегі бойынша 395 млн LTL әлі орталық банкке қайтарылмаған
2026	Lietuvos bankas 1993 жылдан кейінгі литтерді еуроға мерзімсіз әрі комиссиясыз айырбастауды жалғастыруда

Сондай-ақ қараңыз

• Литва
• Литва экономикасы
• Лат
• Эстон кронасы

Сыртқы сілтемелер

• Lietuvos bankas — тарихи хронология
• Lietuvos bankas — лит банкноттары
• Lietuvos bankas — лит монеталары
• Lietuvos bankas — литтерді еуроға айырбастау
• Lietuvos bankas — коллекциялық және мерейтойлық монеталар
• Money Museum of the Bank of Lithuania
• European Central Bank — Литваның еуроға көшуі
• Wikimedia Commons — Литва банкноттары
• Wikimedia Commons — Литва монеталары
• Wikimedia Commons — Литва литі