ბორიუმი

ბორიუმი, ₁₀₇Bh
ზოგადი თვისებები
მასური რიცხვი	270
ბორიუმი პერიოდულ სისტემაში
	სიბორგიუმი ← ბორიუმი → ჰასიუმი
ატომური ნომერი (Z)	107
ჯგუფი	7
პერიოდი	7 პერიოდი
ბლოკი	d-ბლოკი
ელექტრონული კონფიგურაცია	[Rn] 5f14 6d5 7s2
ელექტრონი გარსზე	2, 8, 18, 32, 32, 12, 2
	ელემენტის ატომის სქემა;
ფიზიკური თვისებები
აგრეგეგატული მდგომ. ნსპ-ში	მყარი სხეული
სიმკვრივე (ო.ტ.)	26–27 გ/სმ3
ატომის თვისებები
ჟანგვის ხარისხი	(+3), (+4), (+5), +7
ელექტროდული პოტენციალი	;
იონიზაციის ენერგია	1: 740 კჯ/მოლ ; 2: 1690 კჯ/მოლ ; 3: 2570 კჯ/მოლ ; ;
ატომის რადიუსი	ემპირიული: 128 პმ
კოვალენტური რადიუსი (rcov)	141 პმ
სხვა თვისებები
ბუნებაში გვხვდება	სინთეზირების შედეგად
მესრის სტრუქტურა	მჭიდრო ჰექსაგონალური
CAS ნომერი	54037-14-8
ისტორია
სახელწოდება მომდინარეობს	ნილს ბორის გვარის მიხედვით
აღმომჩენია	Gesellschaft für Schwerionenforschung (1981)
ბორიუმის მთავარი იზოტოპები
	ბორიუმი ვიკისაწყობში •

ბორიუმი

107Bh

[270]

5f¹⁴ 6d⁵ 7s²

ბორიუმი^[1] (ლათ. Bohrium; ქიმიური სიმბოლო — ${\ce {Bh}}$ ), უნნილსეპტიუმი (ლათ. Unnilseptium; ქიმიური სიმბოლო — ${\ce {Uns}}$ ), ეკა-რენიუმი (Eka-rhenium) — ელემენტთა პერიოდული სისტემის მეშვიდე პერიოდის, მეშვიდე ჯგუფის (მოძველებული კლასიფიკაციით — მეშვიდე ჯგუფის თანაური ქვეჯგუფის, VIIბ) ხელოვნურად მიღებული რადიოაქტიური ქიმიური ელემენტი. მისი ატომური ნომერია — 107. ცნობილია იზოტოპები, რომელთა მასური რიცხვია 261-დან 272. მიღებული იზოტოპებიდან ყველაზე სტაბილური იზოტოპია — ბორიუმ-267 რომლის ნახევარდაშლის პერიოდია 17 წმ^[2]. ელემენტს სახელი დაერქვა დანიელი ფიზიკოსის ნილს ბორის პატივსაცემად.

ისტორია

1976 წელს 107-ე ელემენტის სინთეზის შესახებ პირველი განაცხადა იური ოგანესიანის ჯგუფმა დუბნიდან^[3]. ამ ნამუშევარის მეთოდიკა მდგომარეობდა - ბისმუტ-209-ისა და ქრომ-54-ის ბირთვების შერწყმის რეაქციის სპონტანური დაყოფის პროდუქტების კვლევაში. ნაპოვნი იქნა ორი დამახასიათებელი ნახევარდაშლის დრო: 5 წმ. და 1—2 მლწმ. პირველი მიწერილი იყო ბირთვ ²⁵⁷105-ის დაშლაზე, რადგანაც ასეთივე ნახევარდაშლის პერიოდი იყო 105-ე ელემენტის მიღების რეაქციის პროდუქტებისათვის: ²⁰⁹Bi+⁵⁰Ti, ²⁰⁸Pb+⁵¹V, ²⁰⁵Tl+⁵⁴Cr. ნახევარდაშლის მეორე პერიოდი მიეწერა ბირთვს ²⁶¹107, რომელსაც, მეცნიერების ვარაუდით, აქვს ორი დაშლა: სპონტანური დაშლა (20 %) და α-დაშლა, რომელიც იწვევს წარმოქმნილი ბირთვის ²⁵⁷105 სპონტანურ დაშლას ნახევარდაშლის პერიოდით 5 წმ.

1981 წელს გერმანელი მეცნიერების ჯგუფმა დარმშტადტის მძიმე იონების ინსტიტუტიდან (გერმ. Gesellschaft für Schwerionenforschung, GSI) გამოიკვლია იგივე რეაქციის პროდუქტები ²⁰⁹Bi+⁵⁴Cr, და გამოიყენა უფრო დახვეწილი მეთოდიკა, რომელიც იძლეოდა საშუალებას აღმოეჩინა ნუკლიდების α-დაშლა და განესაზღვრათ მისი პარამეტრები. თავის ექსპერიმენტში GSI -ის მეცნიერებმა მოახდინეს ბირთვ ²⁶²107-ის α-დაშლის 5 მოვლენის იდენტიფიცირება, და მათი სიცოცხლის დრო შეაფასეს 4,7+2,3−1,6 წმ^[4].

როგორც 107, 105 და 104 ელემენტების იზოტოპების შემდგომ კვლევამ აჩვენა, რეაქციაში ²⁰⁹Bi+⁵⁴Cr მართლაც იბადება, ჩნდება ბირთვები ²⁶¹107 და ²⁶²107^[5]. მაგრამ 1976 წელს დუბნის მენიერების მიერ მიღებული ბევრი დასკნა გამოვიდა მცდარი. კერძოდ, ნახევარდაშლის პერიოდი 5 წმ ააქვს არა ²⁵⁷105, არამედ ²⁵⁸105^[6]. 1/3 ალბათობით ეს ნუკლიდი განიცდის ბეტა-დაშლას და გარდაიქმნება ²⁵⁸104-ში, რომელიც ძალიან ჩქარა (ნახევარდაშლის პერიოდი 12 მლწმ) იყოფა სპონტანურად. ეს ნიშნავს, რომ დუბნის ჯგუფი აკვირდებოდნენ არა ბირთვ ²⁶²107-ის α-დაშლის პროდუქტებს, არამედ ²⁶¹107^[7]. იზოტოპ ²⁶¹107-ის სიცოცხლის დრო თანამედროვე მონაცემებით შეადგენს 12 მლწმ., რაც შედარებით მეტია ვიდრე 1976 წელს დამტკიცებული დრო.

სახელწოდება

1992 წლის სექტემბერში დარმშტადტის და დუბნის მეცნიერებს შორის მიღწეულ იქნა შეთანხმება იმის შესახებ, რომ 107 ელემენტს ეწოდოს «ნილსბორიუმი» დანიელი ფიზიკოსის ნილს ბორის პატივსაცემად^[8], თუმცა თავდაპირველად საბჭოთა მეცნიერები გეგმავდნენ «ნილსბორიუმი» 105-ე ელემენტისათვის ეწოდებინათ (ახლა ეს ელემენტი დუბნიუმია)^[7]. 1993 წელს IUPAC-მა აღიარა გერმანელი მეცნიერების პრიორიტეტი 107-ე ელემენტის იდენტიფიკაციაში^[7], და 1994 წელს თავის რეკომენდაციაში წარმოადგინა სახელწოდება «ბორიუმი», რადგანაც ქიმიური ელემენტების სახელცოდებები არასდროს არ შედგებოდა მეცნიერის სახელი გვარისაგან^[9]. ეს გადაწყვეტილება საბოლოოდ მიღებული იქნა 1997 წელს დანიელი ქიმიკოსებთან კონსულტაციის შემდეგ^[10].

ცნობილი იზოტოპები

მთავარი სტატია: ბორიუმის იზოტოპები.

იზოტოპი	მასა	ნახევარდაშლის პერიოდი^[11]	დაშლის ტიპი
²⁶¹Bh	261	$12,\,_{-3}^{+5}$ 12თარგი:Sup sub მლწმ	α-დაშლა ²⁵⁷Db
²⁶²Bh	262	8,0±2,1 мс	α-დაშლა ²⁵⁸Db
²⁶⁴Bh	264	$0,44\,_{-0,16}^{+0,60}$ წმ	α-დაშლა ²⁶⁰Db
²⁶⁵Bh	265	$0,9\,_{-0,3}^{+0,7}$ წმ	α-დაშლა ²⁶¹Db
²⁶⁶Bh	266	$1,7\,_{-0,8}^{+8,2}$ წმ	α-დაშლა ²⁶²Db
²⁶⁷Bh	267	$17\,_{-6}^{+14}$ წმ	α-დაშლა²⁶³Db
²⁷²Bh	272	$10\,_{-4}^{+12}$ წმ	α-დაშლა²⁶⁸Db