Jump to content

Տիեզերական թռիչքի ազդեցությունը մարդու վրա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ամերիկացի տիեզերագնաց Մարշա Այվինսը ցուցադրում է միկրոգրավիտացիայի ազդեցությունը իր մազերի վրա տիեզերքում

Տիեզերական թռիչքի ազդեցությունները մարդու օրգանիզմի վրա բարդ են և հիմնականում վնասակար թե՛ կարճաժամկետ, թե՛ երկարաժամկետ կտրվածքով[1]։ Երկարատև անկշռության նշանակալի բացասական հետևանքներից են մկանային ապաճը և կմախքի թուլացումը կամ քայքայումը, որը հայտնի է որպես տիեզերական թռիչքի օստեոպենիա[2]։ Այլ կարևոր ազդեցություններն են սրտանոթային համակարգի ֆունկցիաների դանդաղումը, կարմիր արյան բջիջների արտադրության նվազումը՝ տիեզերական սակավարյունություն, հավասարակշռության խանգարումները, տեսողության խնդիրները և իմունային համակարգի փոփոխությունները[3][4]։

Լրացուցիչ ախտանիշներից են հեղուկների վերաբաշխումը, որն առաջացնում է տիեզերագնացների լուսանկարներում հաճախ երևացող «լուսնային դեմքի» տեսք, մարմնի զանգվածի կորուստը, քթի խցանումը, քնի խանգարումները և մարսողական անհարմարությունները[5]։ 2024 թվականի գնահատականներից մեկում նշվում էր, որ հայտնի խնդիրների թվում են ոսկրային զանգվածի կորուստը, քաղցկեղի ռիսկի բարձրացումը, տեսողության խանգարումը, իմունային համակարգի թուլացումը և հոգեկան առողջության խնդիրները, սակայն մոլեկուլային մակարդակում կատարվող գործընթացները դեռ միշտ չէ, որ պարզ են[6]։

ՆԱՍԱ-ն տիեզերական թռիչքի՝ մարդու օրգանիզմի վրա բացասական ազդեցությունները հաճախ ամփոփում է RIDGE հապավմամբ, որը ներառում է տիեզերական ճառագայթումը, մեկուսացումը և սահմանափակ տարածքը, Երկրից հեռավորությունը, ձգողական դաշտերի փոփոխությունը և թշնամական ու փակ միջավայրերը[3]։

Տիեզերանավերի, արձակման համակարգերի և տիեզերական շարժիչների ինժեներական խնդիրները ուսումնասիրվել են ավելի քան մեկ դար, սակայն վերջին տարիներին մեծացել է ուշադրությունը այն հարցի նկատմամբ, թե ինչպես կարող են մարդիկ ապրել և աշխատել տիեզերքում երկարատև կամ նույնիսկ անորոշ ժամկետով։ Այս խնդիրը պահանջում է ֆիզիկական և կենսաբանական գիտությունների համատեղ մոտեցում և դարձել է մարդու տիեզերական հետազոտության հիմնական մարտահրավերներից մեկը։

2015 թվականի հոկտեմբերին ՆԱՍԱ-ի գլխավոր տեսուչի գրասենյակը հրապարակեց առողջական վտանգների վերաբերյալ զեկույց՝ կապված տիեզերական հետազոտությունների, այդ թվում՝ մարդատար Մարսյան առաքելության հետ[7][8]։ 2019 թվականին ՆԱՍԱ-ն հրապարակեց տիեզերագնաց երկվորյակների ուսումնասիրության արդյունքները, որտեղ մեկ տիեզերագնաց մեկ տարի անցկացրել էր Միջազգային տիեզերական կայանում, իսկ նրա երկվորյակը մնացել էր Երկրի վրա։ Արդյունքները ցույց տվեցին մի շարք երկարատև փոփոխություններ, այդ թվում՝ ԴՆԹ-ի և ճանաչողական գործառույթների մակարդակում[9][10]։

2019 թվականի նոյեմբերին հետազոտողները հաղորդեցին, որ Միջազգային տիեզերական կայանում գտնվող տիեզերագնացների մոտ դիտվել են արյան հոսքի և թրոմբների հետ կապված լուրջ խնդիրներ՝ հիմնված 11 առողջ տիեզերագնացների վեցամսյա ուսումնասիրության վրա։ Այս արդյունքները կարող են կարևոր լինել երկարատև թռիչքների, այդ թվում՝ դեպի Մարս առաքելությունների համար[11][12]։

Ֆիզիոլոգիական ազդեցություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տիեզերական թռիչքի ընթացքում մարդը բախվում է այնպիսի միջավայրային պայմանների, որոնք էականորեն տարբերվում են Երկրի վրա մարդու էվոլյուցիոն միջավայրից։ Տեխնոլոգիաները՝ տիեզերանավը, սկաֆանդրը և կյանքի ապահովման համակարգերը, կարող են պաշտպանել ամենախիստ պայմաններից։ Կյանքի ապահովման համակարգը ապահովում է շնչառական օդ, ջուր, սնունդ, կարգավորում է ջերմաստիճանն ու ճնշումը և հեռացնում օրգանիզմի թափոնները[13]։

Որոշ վտանգներ, օրինակ՝ միկրոգրավիտացիան կամ անկշռությունը, դժվար է լիովին չեզոքացնել։ Այս միջավայրը մարդու վրա ազդում է երեք հիմնական ուղղություններով՝ պրոպրիոցեպցիայի կորուստ, մարմնի հեղուկների բաշխման փոփոխություն և հենաշարժիչ համակարգի թուլացում։

2017 թվականին գիտնականները հաղորդեցին, որ տիեզերական թռիչքներ իրականացրած տիեզերագնացների մոտ ՄՌՇ հետազոտությունների հիման վրա հայտնաբերվել են ուղեղի դիրքի և կառուցվածքի նշանակալի փոփոխություններ։ Ավելի երկար տիեզերական թռիչքները կապված էին ավելի մեծ ուղեղային փոփոխությունների հետ[14][15]։ 2018 թվականին ՆԱՍԱ-ի աջակցությամբ իրականացված հետազոտությունները նաև ցույց տվեցին, որ երկարատև թռիչքները, այդ թվում՝ դեպի Մարս ճանապարհորդությունը, կարող են վնասել տիեզերագնացների մարսողական համակարգի հյուսվածքները և աջակցում են այն մտահոգություններին, որ տիեզերական ճանապարհորդությունը կարող է ազդել նաև ուղեղի վրա[16]։ 2019 թվականին ՆԱՍԱ-ն հաղորդեց, որ մարդու օրգանիզմում թաքնված վիրուսները կարող են ակտիվանալ տիեզերական առաքելությունների ընթացքում[17]։

Հետազոտություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տիեզերական բժշկությունը զարգացող բժշկական ուղղություն է, որը ուսումնասիրում է տիեզերքում ապրող տիեզերագնացների առողջությունը։ Դրա հիմնական նպատակն է պարզել, թե որքան լավ և որքան երկար կարող են մարդիկ գոյատևել տիեզերքի ծայրահեղ պայմաններում, ինչպես նաև որքան արագ կարող են նրանք վերադառնալ Երկրի միջավայրին։ Տիեզերական բժշկությունը նաև մշակում է կանխարգելիչ և մեղմացնող միջոցներ այն տառապանքներն ու վնասները նվազեցնելու համար, որոնք առաջանում են մարդու համար ոչ բնական միջավայրում ապրելու հետևանքով։

Վերելք և վերադարձ մթնոլորտ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արձակման և մթնոլորտ վերադառնալու ժամանակ տիեզերագնացները կարող են ենթարկվել Երկրի սովորական ձգողականությունից մի քանի անգամ մեծ արագացման։ Չմարզված մարդը սովորաբար կարող է դիմանալ մոտ 3g գերբեռնվածության, սակայն 4–6g-ի դեպքում կարող է կորցնել գիտակցությունը։ Ուղղահայաց ուղղությամբ գերբեռնվածությունը ավելի դժվար է տանել, քանի որ արյունը հեռանում է ուղեղից և աչքերից։ Սկզբում կարող է առաջանալ տեսողության ժամանակավոր կորուստ, իսկ ավելի բարձր գերբեռնվածության դեպքում՝ գիտակցության կորուստ։ Գերբեռնվածության մարզումները և գերբեռնվածության արտահագուստը կարող են մեղմել այս ազդեցությունները։

Տիեզերական միջավայրեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տիեզերական միջավայրը մահացու է առանց համապատասխան պաշտպանության։ Վակուումի պայմաններում հիմնական վտանգը թթվածնի և ճնշման բացակայությունն է, սակայն ջերմաստիճանն ու ճառագայթումը նույնպես ռիսկեր են ստեղծում։ Տիեզերական բաց միջավայրի ազդեցությունները կարող են առաջացնել եբուլիզմ, թթվածնաքաղց, հիպոկապնիա և կեսոնային հիվանդություն։ Բացի այդ, բարձր էներգիայի ֆոտոնները և ներատոմային մասնիկները կարող են առաջացնել բջջային վնասումներ[18]։

Կեսոնային հիվանդությունը կարևոր խնդիր է տիեզերագնացների արտանավային գործունեության ժամանակ[19]։ Ժամանակակից արտանավային շարժունակության միավորները, նախագծվում են այս և այլ ռիսկերը հաշվի առնելով, սակայն միշտ առկա է փոխզիջում՝ շարժունակությունը մեծացնելու և կեսոնային հիվանդության վտանգը նվազեցնելու միջև[20]։

Վակուում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
1768 թվականի այս նկարը՝ Ջոզեֆ Ռայթի Փորձ թռչնի հետ օդային պոմպում, պատկերում է Ռոբերտ Բոյլի փորձը՝ կենդանի համակարգի վրա վակուումի ազդեցությունը ստուգելու համար։

Մարդու ֆիզիոլոգիան հարմարեցված է Երկրի մթնոլորտում ապրելուն, և շնչվող օդում անհրաժեշտ է որոշակի քանակի թթվածին։ Վակուումում թոքերում գազափոխանակությունը շարունակվում է, սակայն արյան հոսքից հեռացվում են գազերը, այդ թվում՝ թթվածինը։ Մի քանի վայրկյանից թթվածնազրկված արյունը հասնում է ուղեղին, ինչի հետևանքով կարող է առաջանալ գիտակցության կորուստ[21]։ Կարճատև ազդեցությունը կարող է չթողնել մշտական վնաս, եթե արագ վերականգնվի ճնշումը և թթվածնային ապահովումը[22]։

Վակուումի մեկ այլ ազդեցություն է եբուլիզմը, երբ ցածր արտաքին ճնշման պատճառով մարմնի հեղուկներում ձևավորվում են գազային պղպջակներ։ Հյուսվածքների առաձգականությունը որոշ չափով կանխում է պատռվածքները, սակայն վիճակը կարող է արագ դառնալ վտանգավոր[23]։ Տիեզերքում վակուումի ազդեցությունից մահացած միակ հայտնի մարդիկ Սոյուզ 11 տիեզերանավի անձնակազմի երեք անդամներն էին՝ Վլադիսլավ Վոլկովը, Գեորգի Դոբրովոլսկին և Վիկտոր Պացաևը, որոնց թռիչքի վերադարձի նախապատրաստման ժամանակ տիեզերանավի իջեցման մոդուլում բացվել էր ճնշման հավասարեցման փականը[24][25]։

Ջերմաստիճան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վակուումում չկա միջավայր, որը մարմնից ջերմությունը հեռացնի հաղորդականությամբ կամ կոնվեկցիայով։ Ջերմության կորուստը տեղի է ունենում հիմնականում ճառագայթմամբ և համեմատաբար դանդաղ է, հատկապես՝ հագուստ կրող մարդու դեպքում, ուստի անմիջապես սառչելու վտանգ չկա[26]։ Սակայն մաշկի խոնավության արագ գոլորշիացումը կարող է առաջացնել տեղային սառեցում, իսկ ուղիղ և չզտված արևի լույսի ինտենսիվ ճառագայթումը կարող է հանգեցնել տեղային տաքացման և ծանր արևայրուքի։

Ճառագայթում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ճառագայթման դոզաների համեմատություն, ներառյալ Երկրից դեպի Մարս ճանապարհին ՄԳԼ-ի Ռադիացիայի գնահատման դետեկտոր գործիքի չափած դոզաները 2011–2013 թվականներին[27][28][29]։

Երկրի մթնոլորտի և մագնիսոլորտի պաշտպանությունից դուրս տիեզերագնացները ենթարկվում են բարձր ճառագայթման։ Ճառագայթման բարձր մակարդակները վնասում են լիմֆոցիտները, որոնք կարևոր դեր ունեն իմունային համակարգի պահպանման գործում, և նպաստում են իմունիտետի թուլացմանը։ Ճառագայթումը նաև կապվել է տիեզերագնացների մոտ կատարակտների բարձր հաճախականության հետ։ Ցածր երկրային ուղեծրից դուրս գալակտիկական տիեզերական ճառագայթները մեծացնում են երկարատև մարդու տիեզերական թռիչքների ռիսկերը, այդ թվում՝ քաղցկեղի հավանականությունը[30]։

ՆԱՍԱ-ի աջակցությամբ կատարված հետազոտությունները նաև մատնանշել են, որ ճառագայթումը կարող է վնասել տիեզերագնացների ուղեղը և արագացնել Ալցհայմերի հիվանդության նման գործընթացների զարգացումը[31]։ Արևային բռնկումները հազվադեպ են, սակայն կարող են կարճ ժամանակում վտանգավոր ճառագայթային դոզա առաջացնել։ Ենթադրվում է, որ պաշտպանիչ վահանավորումը և դեղամիջոցները կարող են երկարաժամկետ առաքելությունների ռիսկերը նվազեցնել ընդունելի մակարդակի[32]։

Միջազգային տիեզերական կայանում բնակվող անձնակազմը մասամբ պաշտպանված է Երկրի մագնիսական դաշտով, քանի որ մագնիտոսֆերան շեղում է արևային քամին։ Այնուամենայնիվ, ուժեղ արևային բռնկումները կարող են ներթափանցել այդ պաշտպանությունը, իսկ միջմոլորակային առաքելությունները շատ ավելի խոցելի են։ 2013 թվականին ՆԱՍԱ-ի գիտնականները հաղորդեցին, որ հնարավոր մարդատար առաքելություն դեպի Մարսը կարող է ուղեկցվել ճառագայթման մեծ ռիսկով՝ հիմնվելով Մարսի գիտական ​​լաբորատորիա առաքելության ընթացքում չափված էներգետիկ մասնիկների ճառագայթման վրա[27][28][29]։

Անկշռություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Տիեզերագնացները Միջազգային տիեզերական կայանում անկշռության պայմաններում։ Առջևում երևում է Մայքլ Ֆոուլը՝ վարժություններ կատարելիս։

Երկար ժամանակ բնակեցվող տիեզերակայանների ստեղծումից հետո պարզ դարձավ, որ անկշռությունը կարող է վնասակար ազդեցություն ունենալ մարդու առողջության վրա։ Մարդու օրգանիզմը հարմարեցված է Երկրի մակերեսի պայմաններին, և անկշռության պայմաններում տարբեր կենսաբանական համակարգեր սկսում են փոփոխվել կամ որոշ դեպքերում ենթարկվել ապաճման։ Կարճատև ազդեցությունը կարող է առաջացնել տիեզերական հարմարվողականության համախտանիշ, իսկ երկարատև ազդեցությունը՝ ոսկրային և մկանային զանգվածի կորուստ, վնասվածքի ռիսկի բարձրացում, աերոբ կարողության նվազում և սրտանոթային համակարգի դանդաղում[33]։

Մարդու մարմինը հիմնականում բաղկացած է հեղուկներից, և Երկրի վրա ձգողականությունը դրանք ձգում է դեպի մարմնի ստորին հատվածը։ Միկրոգրավիտացիայում այդ ազդեցությունը վերանում է, և հեղուկները վերաբաշխվում են դեպի մարմնի վերին հատված, ինչն առաջացնում է դեմքի այտուցված տեսք, հավասարակշռության խանգարումներ, տեսողության աղավաղում, համի և հոտի զգացողության փոփոխություններ[32]։

2006 թվականի Սփեյս Շաթլի փորձերից մեկում հայտնաբերվեց, որ Salmonella typhimurium բակտերիան, որը կարող է առաջացնել սննդային թունավորում, տիեզերքում աճեցվելիս դարձել է ավելի վիրուլենտ[34]։ Հետագա հետազոտությունները ցույց են տվել, որ միկրոօրգանիզմները կարող են հարմարվել տիեզերական միջավայրին, մեծացնել աճը կամ դիմադրողականությունը և նույնիսկ պահպանվել բաց տիեզերքի վակուումում[35][36]։

Տիեզերական հիվանդություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Բրյուս ՄաքՔենդլես II-ը ազատ լողում է ուղեծրում՝ տիեզերական սկաֆանդրով և Manned Maneuvering Unit-ով։

Անկշռության առաջին ժամերին մարդկանց ամենատարածված խնդիրը տիեզերական հարմարվողականության համախտանիշն է կամ տիեզերական հիվանդությունը։ Այն կապված է շարժման հիվանդության հետ և առաջանում է, երբ վեստիբուլյար համակարգը հարմարվում է անկշռությանը[37]։ Ախտանիշներից են սրտխառնոցը, փսխումը, գլխապտույտը, գլխացավը, թուլությունը և ընդհանուր վատ ինքնազգացողությունը[2]։ Առաջին հայտնի դեպքը գրանցվել է 1961 թվականին Գերման Տիտովի մոտ։ Ընդհանուր առմամբ, տիեզերք թռած մարդկանց մոտավորապես 45%-ը ունեցել է նման ախտանիշներ։

Ոսկրային և մկանային թուլացում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Միջազգային տիեզերական կայանում տիեզերագնաց Ֆրանկ Դե Վիննեն ամրացված է COLBERT վազքուղուն առաձգական կապերով։

Երկարատև անկշռության գլխավոր հետևանքներից մեկը ոսկրային և մկանային զանգվածի կորուստն է։ Քանի որ տիեզերագնացները գրեթե չեն ծանրաբեռնում կանգնելու համար օգտագործվող ոտքերի և մեջքի մկանները, այդ մկանները սկսում են թուլանալ և փոքրանալ։ Առանց կանոնավոր վարժությունների հնարավոր է մկանային զանգվածի զգալի կորուստ նույնիսկ մի քանի օրվա ընթացքում[38]։

Փոխվում է նաև ոսկորների նյութափոխանակությունը։ Երկրի վրա ոսկրային հյուսվածքը ձևավորվում է մեխանիկական ծանրաբեռնվածության ուղղությամբ, սակայն միկրոգրավիտացիայում այդ ծանրաբեռնվածությունը փոքր է։ Արդյունքում ոսկրային հյուսվածքը կարող է նվազել մոտավորապես 1.5% ամսական, հատկապես ստորին ողերում, կոնքում և ազդրոսկրում[39]։ Ոսկրային խտության արագ նվազումը նման է օստեոպորոզին և կարող է բարձրացնել վնասվածքների, փխրունության և երիկամային քարերի առաջացման ռիսկը։ Տիեզերքից վերադառնալուց հետո ոսկրային խտության վերականգնումը կարող է տևել տարիներ։

Այս ազդեցությունները նվազեցնելու համար Միջազգային տիեզերական կայանը հագեցած է վազքուղիներով, դիմադրողական վարժությունների սարքով և հեծանիվ-տրենաժորով։ Յուրաքանչյուր տիեզերագնաց օրական առնվազն մոտ երկու ժամ մարզվում է այդ սարքավորումների վրա[40][41]։ ՆԱՍԱ-ն նաև օգտագործում է համակարգչային մոդելավորում՝ հասկանալու, թե ինչպես կարելի է լավագույնս հակազդել մկանային և ոսկրային ապաճման երկարատև թռիչքների ժամանակ[42]։

Հեղուկների վերաբաշխում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Միկրոգրավիտացիայի ազդեցությունը մարմնի հեղուկների բաշխման վրա՝ խիստ չափազանցված պատկերով։

Տիեզերքում տիեզերագնացները կորցնում են հեղուկների ծավալ, ներառյալ արյան ծավալի զգալի մասը[43]։ Երկիր վերադառնալուց հետո արյան նվազած ծավալը կարող է առաջացնել կանգնելիս գլխապտույտ կամ օրթոստատիկ թերճնշում[44]։ Թռիչքից առաջ և վերադարձից առաջ հեղուկների ընդունման հատուկ միջոցառումները զգալիորեն բարելավել են տիեզերագնացների օրթոստատիկ հանդուրժողականությունը[45]։

Զգայությունների խանգարումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեսողություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2013 թվականին ՆԱՍԱ-ն հրապարակեց ուսումնասիրություն, որի համաձայն վեց ամսից երկար տիեզերական թռիչքների դեպքում կապիկների աչքերում և տեսողության մեջ գրանցվել էին փոփոխություններ[46]։ Նմանատիպ փոփոխություններ կարող են դիտվել նաև տիեզերագնացների մոտ․ երկարատև թռիչքներից հետո նրանց տեսողությունը կարող է մշուշոտվել, իսկ որոշ խնդիրներ պահպանվել տարիներ շարունակ[47][48]։ Մեկ այլ երևույթ է տիեզերական ճառագայթային տեսողական երևույթները։

Քանի որ անկշռության պայմաններում փոշին չի նստում, մաշկի կամ մետաղի մանր մասնիկները կարող են հայտնվել աչքի մեջ և առաջացնել գրգռում կամ վարակման ռիսկ[49]։

Ներգանգային ճնշում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քանի որ անկշռությունը ավելացնում է մարմնի վերին հատվածում հեղուկների քանակը, ենթադրվում է, որ տիեզերագնացների մոտ կարող է բարձրանալ ներգանգային ճնշումը։ Դա կարող է մեծացնել ճնշումը աչքի հետին հատվածի վրա, փոխել աչքի ձևը և ազդել տեսողական նյարդի վրա[1][50]։ Այսպիսի տեսողության խնդիրները մեծ մտահոգություն են ապագա հեռավոր տիեզերական առաքելությունների, այդ թվում՝ դեպի Մարս թռիչքների համար։ Եթե խնդրի հիմքում իսկապես բարձր ներգանգային ճնշումն է, ապա հնարավոր լուծումներից մեկը կարող է լինել արհեստական ձգողականությունը, թեև նման համակարգերը դեռ լիարժեք ապացուցված չեն երկարատև կիրառման համար։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 Chang, Kenneth (2014 թ․ հունվարի 27). «Beings Not Made for Space». The New York Times. Վերցված է 2014 թ․ հունվարի 27-ին.
  2. 1 2 Kanas, Nick; Manzey, Dietrich (2008). «Basic Issues of Human Adaptation to Space Flight». Space Psychology and Psychiatry. Space Technology Library. Vol. 22. էջեր 15–48. Bibcode:2008spp..book.....K. doi:10.1007/978-1-4020-6770-9_2. ISBN 978-1-4020-6769-3.
  3. 1 2 Johnson, Doug (2022 թ․ հունվարի 14). «We don't know why, but being in space causes us to destroy our blood - Space anemia is tied to being in the void and can stick around awhile». Ars Technica. Վերցված է 2022 թ․ հունվարի 14-ին.
  4. ↑ Neergard, Lauran; Birenstein, Seth (2019 թ․ փետրվարի 15). «Year in space put US astronaut's disease defenses on alert». Associated Press. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 18-ին.
  5. ↑ «Health and Fitness». Space Future. Արխիվացված է օրիգինալից 2017-12-13-ին. Վերցված է 2012-05-10-ին.
  6. ↑ Mann, Adam, Human spaceflight's new era is fraught with medical and ethical questions, Science News, June 11, 2024
  7. ↑ Dunn, Marcia (2015 թ․ հոկտեմբերի 29). «Report: NASA needs better handle on health hazards for Mars». Associated Press. Արխիվացված է օրիգինալից 2019-03-10-ին. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 30-ին.
  8. ↑ Staff (2015 թ․ հոկտեմբերի 29). «NASA's Efforts to Manage Health and Human Performance Risks for Space Exploration (IG-16-003)» (PDF). NASA. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2022 թ․ հոկտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 29-ին.
  9. ↑ Zimmer, Carl (2019 թ․ ապրիլի 12). «Scott Kelly Spent a Year in Orbit. His Body Is Not Quite the Same». The New York Times. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 12-ին.
  10. ↑ Garrett-Bakeman, Francine E.; և այլք: (2019 թ․ ապրիլի 12). «The NASA Twins Study: A multidimensional analysis of a year-long human spaceflight». Science (journal). 364 (6436) eaau8650. Bibcode:2019Sci...364.8650G. doi:10.1126/science.aau8650. PMC 7580864. PMID 30975860.
  11. ↑ Strickland, Ashley (2019 թ․ նոյեմբերի 15). «Astronauts experienced reverse blood flow and blood clots on the space station, study says». CNN News. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 16-ին.
  12. ↑ Marshall-Goebel, Karina; և այլք: (2019 թ․ նոյեմբերի 13). «Assessment of Jugular Venous Blood Flow Stasis and Thrombosis During Spaceflight». JAMA Network Open. 2 (11): e1915011. doi:10.1001/jamanetworkopen.2019.15011. PMC 6902784. PMID 31722025.
  13. ↑ «Breathing Easy on the Space Station». NASA. Արխիվացված է օրիգինալից 2008-09-21-ին. Վերցված է 2012-04-26-ին.
  14. ↑ Roberts, Donna R.; և այլք: (2017 թ․ նոյեմբերի 2). «Effects of Spaceflight on Astronaut Brain Structure as Indicated on MRI». New England Journal of Medicine. 377 (18): 1746–1753. doi:10.1056/NEJMoa1705129. PMID 29091569. S2CID 205102116.
  15. ↑ Foley, Katherine Ellen (2017 թ․ նոյեմբերի 3). «Astronauts who take long trips to space return with brains that have floated to the top of their skulls». Quartz. Վերցված է 2017 թ․ նոյեմբերի 3-ին.
  16. ↑ Griffin, Andrew (2018 թ․ հոկտեմբերի 1). «Travelling to Mars and deep into space could kill astronauts by destroying their guts, finds Nasa-funded study». The Independent. Վերցված է 2018 թ․ հոկտեմբերի 2-ին.
  17. ↑ «Dormant viruses activate during spaceflight -- NASA investigates». EurekAlert!. 2019 թ․ մարտի 15. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 18-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 16-ին.
  18. ↑ Pilmanis, Andrew; William Sears (2003 թ․ դեկտեմբեր). «Physiological hazards of flight at high altitude». The Lancet. 362: s16–s17. doi:10.1016/S0140-6736(03)15059-3. PMID 14698113. S2CID 8210206.
  19. ↑ Conkin, Johnny (2001 թ․ հունվար). «Evidence-Based Approach to the Analysis of Serious Decompression Sickness With Application to EVA Astronauts» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2006-10-05-ին. Վերցված է 2018-04-20-ին. NASA TP-2001-210196. Retrieved 2012-09-23.
  20. ↑ Jordan, Nicole C.; Saleh, Joseph H.; Newman, Dava J. (2006). «The extravehicular mobility unit: A review of environment, requirements, and design changes in the US spacesuit». Acta Astronautica. 59 (12): 1135–1145. Bibcode:2006AcAau..59.1135J. doi:10.1016/j.actaastro.2006.04.014.
  21. ↑ Landis, Geoffrey A. (2007 թ․ օգոստոսի 7). «Human Exposure to Vacuum». www.geoffreylandis.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2009-07-21-ին. Վերցված է 2012-04-25-ին.
  22. ↑ «Ask an Astrophysicist: Human Body in a Vacuum». NASA(Goddard Space Flight Centre). 1997 թ․ հունիսի 3. Վերցված է 2012-04-25-ին.
  23. ↑ Billings, Charles E. (1973). «Chapter 1) Barometric Pressure». In Parker, James F.; West, Vita R. (eds.). Bioastronautics Data Book (Second ed.). NASA. էջ 5. hdl:2060/19730006364. NASA SP-3006. 942 pages.
  24. ↑ Stewart Lowan H (2007). «Emergency medicine in space». The Journal of Emergency Medicine. 32 (1): 45–54. doi:10.1016/j.jemermed.2006.05.031. PMID 17239732.
  25. ↑ «Science: Triumph and Tragedy of Soyuz 11». Time. 1971 թ․ հուլիսի 12. Արխիվացված է օրիգինալից 2016-01-04-ին. Վերցված է 2026-06-20-ին.
  26. ↑ «Ask a scientist. Why is space cold?». Argonne National Laboratory, Division of Educational Programs. Արխիվացված է օրիգինալից 2008-10-25-ին. Վերցված է 2008-11-27-ին.
  27. 1 2 Kerr, Richard (2013 թ․ մայիսի 31). «Radiation Will Make Astronauts' Trip to Mars Even Riskier». Science. 340 (6136): 1031. Bibcode:2013Sci...340.1031K. doi:10.1126/science.340.6136.1031. PMID 23723213.
  28. 1 2 Zeitlin, C.; և այլք: (2013 թ․ մայիսի 31). «Measurements of Energetic Particle Radiation in Transit to Mars on the Mars Science Laboratory». Science. 340 (6136): 1080–84. Bibcode:2013Sci...340.1080Z. doi:10.1126/science.1235989. PMID 23723233. S2CID 604569.
  29. 1 2 Chang, Kenneth (2013 թ․ մայիսի 30). «Data Point to Radiation Risk for Travelers to Mars». The New York Times. Վերցված է 2013 թ․ մայիսի 31-ին.
  30. ↑ Space Radiation Hazards and the Vision for Space Exploration. NAP. 2006. doi:10.17226/11760. ISBN 978-0-309-10264-3.
  31. ↑ Cherry, Jonathan D.; Frost, Jeffrey L.; Lemere, Cynthia A.; Williams, Jacqueline P.; Olschowka, John A.; O'Banion, M. Kerry (2012). «Galactic Cosmic Radiation Leads to Cognitive Impairment and Increased Aβ Plaque Accumulation in a Mouse Model of Alzheimer's Disease». PLOS ONE. 7 (12) e53275. Bibcode:2012PLoSO...753275C. doi:10.1371/journal.pone.0053275. PMC 3534034. PMID 23300905.
  32. 1 2 Buckey, Jay (2006 թ․ փետրվարի 23). Space Physiology. Oxford University Press USA. ISBN 978-0-19-513725-5.
  33. ↑ «Exercise Physiology and Countermeasures Project (ExPC): Keeping Astronauts Healthy in Reduced Gravity». NASA. Արխիվացված է օրիգինալից 2012-05-04-ին. Վերցված է 2012-05-11-ին.
  34. ↑ Caspermeyer, Joe (2007 թ․ սեպտեմբերի 23). «Space flight shown to alter ability of bacteria to cause disease». Arizona State University. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ սեպտեմբերի 14-ին. Վերցված է 2017 թ․ սեպտեմբերի 14-ին.
  35. ↑ Kim W, և այլք: (2013 թ․ ապրիլի 29). «Spaceflight Promotes Biofilm Formation by Pseudomonas aeruginosa». PLOS ONE. 8 (4): e6237. Bibcode:2013PLoSO...862437K. doi:10.1371/journal.pone.0062437. PMC 3639165. PMID 23658630.
  36. ↑ Dose, K.; Bieger-Dose, A.; Dillmann, R.; Gill, M.; Kerz, O.; Klein, A.; Meinert, H.; Nawroth, T.; Risi, S.; Stridde, C. (1995). «ERA-experiment "space biochemistry"». Advances in Space Research. 16 (8): 119–129. Bibcode:1995AdSpR..16h.119D. doi:10.1016/0273-1177(95)00280-R. PMID 11542696.
  37. ↑ «Why Do Astronauts Suffer From Space Sickness?». Science Daily. 2008-05-23.
  38. ↑ «Muscle Atrophy» (PDF). NASA. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2013-09-04-ին. Վերցված է 2013-08-03-ին.
  39. ↑ «Space Bones». NASA. 2001 թ․ հոկտեմբերի 1. Արխիվացված է օրիգինալից 2001 թ․ հոկտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2012-05-12-ին.
  40. ↑ «Daily life». ESA. 2004 թ․ հուլիսի 19. Վերցված է 2009 թ․ հոկտեմբերի 28-ին.
  41. ↑ Mansfield, Cheryl L. (2008 թ․ նոյեմբերի 7). «Station Prepares for Expanding Crew». NASA. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ դեկտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2009 թ․ սեպտեմբերի 17-ին.
  42. ↑ «Digital Astronaut Simulates Human Body in Space». Space Flight Systems @ GRC: Human Research Program, ISS and Human Health Office, Digital Astronaut. NASA Glenn Research Center. 2013 թ․ փետրվարի 23. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մայիսի 3-ին.
  43. ↑ Diedrich, Andre (2007 թ․ սեպտեմբերի 3). «Plasma and Blood Volume in Space». The American Journal of the Medical Sciences. 334 (3): 80–85. doi:10.1097/MAJ.0b013e318065b89b. PMID 17630598.
  44. ↑ «When Space Makes You Dizzy». NASA. 2002. Արխիվացված է օրիգինալից 2009-08-26-ին. Վերցված է 2012-04-25-ին.
  45. ↑ Fortney, Suzanne M.; Seinmann, Laura; Young, Joan A.; Hoskin, Cherylynn N.; Barrows, Linda H. (1994-01-01). Fluid-loading solutions and plasma volume: Astro-ade and salt tablets with water (Report) (անգլերեն). NASA. Վերցված է 2025 թ․ մարտի 8-ին.
  46. ↑ «NASA Finds that Space Flight Impacts Astronauts' Eyes and Vision». American Academy of Ophthalmology. 2013-07-10.
  47. ↑ Love, Shayla (2016 թ․ հուլիսի 9). «The mysterious syndrome impairing astronauts' sight». The Washington Post.
  48. ↑ Howell, Elizabeth (2017 թ․ նոյեմբերի 3). «Brain Changes in Space Could Be Linked to Vision Problems in Astronauts». Seeker. Վերցված է 2017 թ․ նոյեմբերի 3-ին.
  49. ↑ Kluger, Jeffrey (2016). Gibbs, Nancy (ed.). «A Year In Space: Inside Scott Kelly's historic mission – Is travel to Mars next?». Time (անգլերեն). էջ 44.
  50. ↑ Mader, T. H.; և այլք: (2011). «Optic Disc Edema, Globe Flattening, Choroidal Folds, and Hyperopic Shifts Observed in Astronauts after Long-duration Space Flight». Ophthalmology. 118 (10): 2058–69. doi:10.1016/j.ophtha.2011.06.021. PMID 21849212. S2CID 13965518.

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Տիեզերական_թռիչքի_ազդեցությունը_մարդու_վրա&oldid=10883094» էջից