Հետախուզական արբանյակ

Հետախուզական արբանյակը կամ հետախուզական տվյալների հավաքման արբանյակը՝ սովորաբար, սակայն ոչ պաշտոնապես, կոչված լրտեսական արբանյակ, Երկրի դիտարկման արբանյակ կամ կապի արբանյակ է, որը կիրառվում է ռազմական հետախուզության կամ լրտեսական նպատակներով։

Առաջին սերնդի արբանյակները, օրինակ՝ Կորոնան^[1]^[2] և Զենիթը, լուսանկարներ էին անում, ապա դուրս էին նետում լուսանկարչական ժապավենով տարաներ, որոնք վերադառնում էին Երկրի մթնոլորտ։ Կորոնայի պարկուճները որսում էին օդում, երբ դրանք իջնում էին պարաշյուտներով։ Ավելի ուշ ստեղծված տիեզերական սարքերը օգտագործում էին թվային պատկերման համակարգեր և պատկերները ներբեռնում էին գաղտնագրված ռադիոկապի միջոցով։

Միացյալ Նահանգներում հետախուզական արբանյակների վերաբերյալ հասանելի տեղեկությունների մեծ մասը վերաբերում է մինչև 1972 թվականը գոյություն ունեցած ծրագրերին, քանի որ դրանց մասին տեղեկատվությունը տարիքի պատճառով գաղտնազերծվել է։ Այդ ժամանակաշրջանից առաջ իրականացված որոշ ծրագրերի վերաբերյալ տեղեկությունները դեռևս գաղտնի են, իսկ հետագա առաքելությունների մասին հրապարակային տեղեկությունները սահմանափակ են։

Ժամանակակից հետախուզական արբանյակների որոշ պատկերներ երբեմն գաղտնազերծվել կամ արտահոսել են։ Օրինակ՝ 1984 թվականին KH-11 արբանյակի լուսանկարները ուղարկվել էին Jane's Defence Weekly պարբերականին^[3]։ 2019 թվականին այն ժամանակվա ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը սոցիալական ցանցում հրապարակեց Իրանի Սաֆիր հրթիռի ձախողված փորձարկման հետևանքները ցուցադրող գաղտնի պատկեր^[4]^[5]։

Պատմություն

1955 թվականի մարտի 16-ին ԱՄՆ ռազմաօդային ուժերը պաշտոնապես պատվիրեցին առաջադեմ հետախուզական արբանյակի մշակումը, որը պետք է ապահովեր «Երկրի նախապես ընտրված տարածքների» շարունակական վերահսկողություն՝ «հնարավոր հակառակորդի պատերազմ վարելու կարողությունների վիճակը որոշելու համար»^[6]։

1950-ականների կեսերից մինչև վերջ ինչպես Միացյալ Նահանգները, այնպես էլ Խորհրդային Միությունը հետաքրքրվեցին հետախուզական արբանյակներով։ ԱՄՆ-ը սկսեց Կորոնա նախագիծը, որը ներառում էր 1959-1972 թվականներին իրականացված արձակումների մի քանի շարք։ Ծրագիրը առաջնահերթ էր համարվում փակ տարածքները լուսանկարելու, Lockheed-ի Ու-2 հետախուզական ինքնաթիռներին փոխարինելու և Արևմուտքի ու Խորհրդային Միության միջև ենթադրվող տեխնոլոգիական տարբերության վերաբերյալ հանրային մտահոգություններին արձագանքելու համար^[7]^[8]։ Ծրագիրն էականորեն արագացվեց 1960 թվականին Ու-2 ինքնաթիռի խոցումից հետո^[9]։

Միևնույն ժամանակ Խորհրդային Միությունում Սպուտնիկ 1-ի մշակումը թույլատրող որոշումը, ըստ երևույթին, թույլատրում էր նաև լուսանկարչական հետախուզության համար նախատեսված արբանյակային ծրագիր։ Այդ նախագծից զարգացավ Վոստոկը, իսկ մեկ այլ տարբերակ դարձավ Զենիթը՝ անձնակազմ չունեցող հետախուզական արբանյակ։ Զենիթը արձակվել է 1961-1994 թվականներին, թեև 1994 թվականի վերջին թռիչքն իրականացվել է որպես փորձնական օգտակար բեռ։

Ե՛վ Կորոնա, և՛ Զենիթ արբանյակները պետք է ունենաին վերադարձվող մոդուլ օգտագործված լուսանկարչական ժապավենին հասանելիություն ստանալու համար։ Սա դրանք տարբերում էր հետագա հետախուզական արբանյակներից, որոնք կարող էին լուսանկարները փոխանցել առանց ժապավենը Երկիր վերադարձնելու^[10]^[11]։

Տեսակներ

Գոյություն ունեն հետախուզական արբանյակների մի քանի հիմնական տեսակներ^[12]։

Հրթիռային հարձակման վաղ նախազգուշացում

Ապահովում է հարձակման մասին նախազգուշացում՝ հայտնաբերելով բալիստիկ հրթիռների արձակումները։ Հայտնի ամենավաղ համակարգերից է Հրթիռային պաշտպանության տագնապի համակարգը։

Միջուկային պայթյունների հայտնաբերում: Տիեզերքից հայտնաբերում է միջուկային պայթյունները։ Հայտնի ամենավաղ համակարգը Վելան է։

Ռադիոէլեկտրոնային հետախուզություն: Ռադիոէլեկտրոնային հետախուզություն՝ որսվում են տարածվող ռադիոալիքները։ Հայտնի ամենավաղ համակարգը ամերիկյան SOLRAD-ն է^[13]։

Օպտիկական պատկերմամբ դիտարկում: Երկրի դիտարկման արբանյակներ։ Արբանյակային պատկերները կարող են լինել լայնածավալ դիտարկման կամ մոտ տարածության՝ հեռաօբյեկտիվային նկարահանումներ։ Հայտնի ամենավաղ համակարգը Կորոնան է։

Ռադարային պատկերմամբ դիտարկում: Տիեզերական ռադարների մեծ մասը օգտագործում է սինթետիկ ապերտուրայով ռադար։ Դրանք կարող են կիրառվել գիշերը կամ ամպամածության պայմաններում։ Հայտնի ամենավաղ համակարգերից են խորհրդային ՈւՍ-Ա շարքի արբանյակները։

Առաքելություններ

Հետախուզական արբանյակային առաքելությունների օրինակներ են՝

բարձր լուծաչափով լուսանկարահանում՝ Լուսանկարային հետախուզություն,
չափումների և բնութագրիչների հետախուզություն՝ Չափումներ և ճառագայթման հետախուզություն,
կապի գաղտնալսում՝ Ռադիոէլեկտրոնային հետախուզություն,
գաղտնի հաղորդակցություն,
Միջուկային փորձարկումների համապարփակ արգելման պայմանագրի պահպանումը վերահսկելը,
հրթիռների արձակումների հայտնաբերում։

2013 թվականի օգոստոսի 28-ին ենթադրվում էր, որ Կալիֆոռնիայի Վանդենբերգի ռազմաօդային բազայից Դելտա IV Հևի արձակիչով արձակվել էր «մեկ միլիարդ դոլար արժողությամբ հզոր լրտեսական արբանյակ, որն ունակ էր հարյուրավոր մղոնների բարձրությունից այնպիսի մանրամասնությամբ լուսանկարել, որ հնարավոր լիներ տարբերել ավտոմեքենայի մակնիշն ու մոդելը»^[14]։ Այդ ժամանակ Դելտա IV Հևին ԱՄՆ-ի ամենամեծ օգտակար բեռ բարձրացնող կրող հրթիռն էր։

2014 թվականի փետրվարի 17-ին ռուսական Կոսմոս-1220 արբանյակը, որն արձակվել էր 1980 թվականին և մինչև 1982 թվականն օգտագործվել էր ռազմածովային հրթիռների թիրախավորման համար, իրականացրեց անվերահսկելի մթնոլորտային վերամուտք^[15]։

Օգուտներ

1950-ական թվականներին խորհրդային ապատեղեկատվությունը ԱՄՆ-ում առաջացրել էր ռմբակոծիչների քանակով հետ մնալու մտավախություն։ 1968 թվականին, արբանյակային լուսանկարներ ստանալուց հետո, ԱՄՆ հետախուզական մարմինները կարողացան վստահությամբ հայտարարել, որ «վերջին տարվա ընթացքում ԽՍՀՄ-ում նոր միջմայրցամաքային բալիստիկ հրթիռների համալիրներ չեն ստեղծվել»։ ԱՄՆ նախագահ Լինդոն Բ. Ջոնսոնը 1967 թվականին հանդիպման ժամանակ ասել է^[16]․

Ես չէի ցանկանա, որ ինձ մեջբերեին այս խոսքերի համար... Մենք տիեզերական ծրագրի վրա ծախսել ենք 35 կամ 40 միլիարդ դոլար։ Եթե դրանից բացի ոչինչ ստացած չլինեինք, միայն տիեզերական լուսանկարներից ձեռք բերված գիտելիքը տասն անգամ ավելի արժեքավոր կլիներ, քան ամբողջ ծրագրի արժեքը։ Քանի որ այսօր մենք գիտենք, թե քանի հրթիռ ունի հակառակորդը, և պարզվեց, որ մեր ենթադրությունները խիստ սխալ էին։ Մենք անում էինք բաներ, որոնք անհրաժեշտ չէին։ Մենք կառուցում էինք բաներ, որոնք անհրաժեշտ չէր կառուցել։ Մենք կրում էինք վախեր, որոնք կրելու կարիք չունեինք։

1980 թվականի իր ուղերձում նախագահ Ջիմի Քարթերը պնդել է, որ ամերիկյան լրտեսական արբանյակների առկայությունից շահում է ամբողջ մարդկությունը^[17]․

...օրինակ՝ լուսանկարչական հետախուզական արբանյակները հսկայական նշանակություն ունեն միջազգային հարաբերությունների կայունացման համար և այդպիսով զգալի ներդրում են կատարում բոլոր երկրների անվտանգության մեջ։

Հետախուզական արբանյակներն օգտագործվել են նաև մարդու իրավունքների պաշտպանության համար, օրինակ՝ Պահակ արբանյակ նախագիծ ծրագրի միջոցով, որը վերահսկում է վայրագությունները Սուդանում և Հարավային Սուդանում։

Բացի այդ, GeoEye և DigitalGlobe ընկերությունները տրամադրել են առևտրային արբանյակային պատկերներ՝ բնական աղետների արձագանքման և մարդասիրական առաքելությունների աջակցման համար^[18]։

Ծանոթագրություններ

↑ «Corona History». National Reconnaissance Office]. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 22-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 15-ին.
↑ «Corona Program». Mission and Spacecraft Library. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 7-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 16-ին.
↑ Wright, Michael; Herron, Caroline Rand (1985 թ․ դեկտեմբերի 8). «Two Years for Morison». The New York Times. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 16-ին.
↑ Brumfiel, Geoff (2019 թ․ օգոստոսի 30). «Trump Tweets Sensitive Surveillance Image of Iran». NPR. Վերցված է 2019-09-01-ին.
↑ Oberhaus, Daniel (2019 թ․ սեպտեմբերի 3). «Trump Tweeted a Sensitive Photo. Internet Sleuths Decoded It». Wired (San Francisco, Calif.). Wired. ISSN 1059-1028.
↑ Erickson, Mark (2005). Into the Unknown Together – The DOD, NASA, and Early Spaceflight (PDF). Air University Press. ISBN 1-58566-140-6. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2009 թ․ սեպտեմբերի 20-ին.
↑ «Sputnik launched — History.com This Day in History — 10/4/1957». 2010-03-07. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ մարտի 7-ին. Վերցված է 2024-05-15-ին.
↑ Angelo, Joseph A. (14 May 2014). Encyclopedia of Space and Astronomy. Infobase. p. 489. 9781438110189
↑ Կաղապար:Citation-attribution
↑ Gorin, Peter (1997). "Zenit: Corona's Soviet Counterpart". In Robert A. McDonald (ed.). Corona: Between the Sun and the Earth: the first NRO reconnaissance eye in space. Bethesda, MD: The American Society for Photogrammetry and Remote Sensing. pp. 84–107.
↑ Կաղապար:Citation-attribution
↑ reconnaissance satellite, Infoplease, Վերցված է 2014-02-17-ին
↑ «The Navy's Spy Missions in Space». U.S. Naval Research Laboratory. 2008 թ․ ապրիլ. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 21-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 21-ին. This article incorporates text from this source, which is in the public domain.
↑ Hennigan, W.J. (2013 թ․ օգոստոսի 27). «Monster rocket to blast off from Pacific coast, rattle Southland». Los Angeles Times. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 16-ին.
↑ Melissa Goldin (2014-02-17). «Fragments of Soviet-Era Satellite Burn Up in Earth's Atmosphere». Mashable. Վերցված է 2014-02-17-ին.
↑ Heppenheimer, T. A. (1998). The Space Shuttle Decision. NASA. էջեր 191, 198.
↑ «The State of the Union Annual Message to the Congress». 1980 State of the Union Address. The American Presidency Project. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 11-ին.
↑ «Commercial Satellite Imagery Companies Partner with the U.S. Geological Survey in Support of the International Charter "Space and Major Disasters"». USGS Newsroom. United States Geological Survey. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 4-ին.

Գրականություն

Kupperberg, Paul (2003). Spy satellites. Rosen Publishing Group. ISBN 9780823938544. 0-8239-3854-9
Richelson, Jeffrey (1990). America's Secret Eyes in Space: the U.S. Keyhole Spy Satellite Program. Harper & Row. ISBN 9780887302855. 0-88730-285-8
Norris, Pat (2008). Spies in the Sky: Surveillance Satellites in War and Peace. Berlin; New York: Springer; Chichester, UK: In association with Praxis Publishing. Bibcode:2008spsk.book.....N. OCLC 154711855.

Արտաքին հղումներ

FAS Intelligence Resource Program – Imagery Intelligence (IMINT)
Iran to Launch first spy satellite Արխիվացված 12 Դեկտեմբեր 2005 Wayback Machine
Egyptsat1 (MisrSat 1)
Spaceports Around the World: Iraq's Al-Anbar Space Research Center
Military Intelligence Satellites (NASA, remote sensing tutorial)

Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Հետախուզական արբանյակ» հոդվածին։

[NRO-Corona-1] «Corona History». National Reconnaissance Office]. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 22-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 15-ին.

[NASA-Corona-2] «Corona Program». Mission and Spacecraft Library. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ օգոստոսի 7-ին. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 16-ին.

[NYT-1985-Morison-3] Wright, Michael; Herron, Caroline Rand (1985 թ․ դեկտեմբերի 8). «Two Years for Morison». The New York Times. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 16-ին.

[brumfiel20190830-4] Brumfiel, Geoff (2019 թ․ օգոստոսի 30). «Trump Tweets Sensitive Surveillance Image of Iran». NPR. Վերցված է 2019-09-01-ին.

[5] Oberhaus, Daniel (2019 թ․ սեպտեմբերի 3). «Trump Tweeted a Sensitive Photo. Internet Sleuths Decoded It». Wired (San Francisco, Calif.). Wired. ISSN 1059-1028.

[6] Erickson, Mark (2005). Into the Unknown Together – The DOD, NASA, and Early Spaceflight (PDF). Air University Press. ISBN 1-58566-140-6. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2009 թ․ սեպտեմբերի 20-ին.

[7] «Sputnik launched — History.com This Day in History — 10/4/1957». 2010-03-07. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ մարտի 7-ին. Վերցված է 2024-05-15-ին.

[8] Angelo, Joseph A. (14 May 2014). Encyclopedia of Space and Astronomy. Infobase. p. 489. 9781438110189

[9] Կաղապար:Citation-attribution

[10] Gorin, Peter (1997). "Zenit: Corona's Soviet Counterpart". In Robert A. McDonald (ed.). Corona: Between the Sun and the Earth: the first NRO reconnaissance eye in space. Bethesda, MD: The American Society for Photogrammetry and Remote Sensing. pp. 84–107.

[11] Կաղապար:Citation-attribution

[12] reconnaissance satellite, Infoplease, Վերցված է 2014-02-17-ին

[spy-13] «The Navy's Spy Missions in Space». U.S. Naval Research Laboratory. 2008 թ․ ապրիլ. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 21-ին. Վերցված է 2019 թ․ ապրիլի 21-ին. This article incorporates text from this source, which is in the public domain.

[LATimes-Rocket-2013-14] Hennigan, W.J. (2013 թ․ օգոստոսի 27). «Monster rocket to blast off from Pacific coast, rattle Southland». Los Angeles Times. Վերցված է 2014 թ․ փետրվարի 16-ին.

[15] Melissa Goldin (2014-02-17). «Fragments of Soviet-Era Satellite Burn Up in Earth's Atmosphere». Mashable. Վերցված է 2014-02-17-ին.

[heppenheimer1998-16] Heppenheimer, T. A. (1998). The Space Shuttle Decision. NASA. էջեր 191, 198.

[17] «The State of the Union Annual Message to the Congress». 1980 State of the Union Address. The American Presidency Project. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 11-ին.

[18] «Commercial Satellite Imagery Companies Partner with the U.S. Geological Survey in Support of the International Charter "Space and Major Disasters"». USGS Newsroom. United States Geological Survey. Վերցված է 2014 թ․ ապրիլի 4-ին.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]