Jump to content

Ուտրեխտի խաղաղություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ուտրեխտի խաղաղություն
խաղաղության պայմանագիր Խմբագրել Wikidata
Մասն էՊատերազմ Իսպանական ժառանգության համար Խմբագրել Wikidata
ԵրկիրՆիդերլանդներ Խմբագրել Wikidata
ՎայրՈւտրեխտ Խմբագրել Wikidata
Լեզուանգլերեն Խմբագրել Wikidata
Թվական1713 Խմբագրել Wikidata
Ստորագրող(ներ)Միացյալ պրովինցիաների հանրապետություն Խմբագրել Wikidata

Ուտրեխտի խաղաղություն, մի շարք եվրոպական պետությունների, այդ թվում Իսպանիայի, Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Պորտուգալիայի, Սավոյայի և Նիդերլանդների Հանրապետության միջև կնքված պայմանագրեր, որոնք օգնել են ավարտել պատերազմը[1]։ Պայմանագրերը կնքվել են մի կողմից Ֆրանսիայի Լուի XIV-ի և նրա թոռ Ֆիլիպի ներկայացուցիչների, մյուս կողմից՝ Մեծ Բրիտանիայի թագուհի Աննայի, Սարդինիայի թագավոր Վիկտոր Ամադեոս II-ի, Պորտուգալիայի թագավոր Ժուան V-ի և Նիդերլանդների Միացյալ Նահանգների ներկայացուցիչների միջև[2]։ Ֆրանսիայի թագավորն իսպանական թագ է ապահովել իր դինաստիայի համար, սակայն պայմանագրերը նշանավորել են Լուի XIV-ի շարունակական պատերազմներում արտահայտված Եվրոպայում ֆրանսիական հեգեմոնիայի հավակնությունների ավարտը և ճանապարհ հարթել ուժերի հավասարակշռության վրա հիմնված եվրոպական համակարգի համար[3]։

Բանակցություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Եվրոպան 1701 թվականին Իսպանական ժառանգության պատերազմի սկզբին

1710 թվականի հունվարի 2-ին Ֆրանսիայի թագավոր Լուի XIV-ը համաձայնել է սկսել խաղաղության բանակցությունները Գերտրոյդենբերգ քաղաքում՝ Նիդերլանդներում[2]։ Ֆրանսիան և Մեծ Բրիտանիան համաձայնության են եկել 1711 թվականի հոկտեմբերին, երբ խաղաղության նախնական պայմանները ստորագրվել են Լոնդոնում[1]։ Նախնական պայմանները հիմնված են եղել Իսպանիայի եվրոպական ունեցվածքի բաժանման անուղղակի ընդունման վրա[1]։ Դրանից հետո Ուտրեխտի կոնգրեսը բացվել է 1712 թվականի հունվարի 29-ին, բրիտանացի ներկայացուցիչներով հանդես են եկել Ջոն Ռոբինսոնը՝ Բրիստոլի եպիսկոպոսը, և Թոմաս Ուենթվորթը, լորդ Ստրաֆորդը:[4] Դժկամությամբ Միացյալ Նահանգները ընդունել են նախնական պայմանները և ուղարկել ներկայացուցիչներ, սակայն կայսր Կառլոս VI-ը հրաժարվել է դա անել այնքան ժամանակ, մինչև նա չի համոզվել, որ նախնական պայմանները պարտադիր չեն:[2] Այս երաշխիքը տրվել է, և այդպիսով փետրվարին կայսերական ներկայացուցիչները հայտնվել են[2]։ Քանի որ Ֆիլիպը դեռ չի ճանաչվել որպես Իսպանիայի թագավոր, Իսպանիան սկզբում լիազոր ներկայացուցիչներ չի ուղարկել, սակայն Սավոյայի դուքսը ուղարկել է մեկին, իսկ Պորտուգալիայի թագավորությունը ներկայացվել է Լուիշ դա Կունյայի կողմից[2]։ Առաջնահերթ քննարկվել է Ֆրանսիայի և Իսպանիայի գահերի միավորումը բացառող երաշխիքների հարցը։ Այս հարցում առաջընթաց է արձանագրվել միայն 1712 թվականի հուլիսի 10-ին, երբ Ֆիլիպը ստորագրել է հրաժարագիրը։[2]։

Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի և Իսպանիայի կողմից 19 օգոստոսին Փարիզում Իսպանիան ընդգրկող «զենքի կասեցմանը» (այսինքն՝ զինադադար) համաձայնելուց հետո բանակցությունների տեմպն արագացել է[1]։ Ուտրեխտում ստորագրված առաջին պայմանագիրը եղել է Ֆրանսիայի և Պորտուգալիայի միջև զինադադարը 7 նոյեմբերին, որին հաջորդել է Ֆրանսիայի և Սավոյայի միջև զինադադարը 1713 թվականի մարտի 14-ին[1]։ Նույն օրը Իսպանիան, Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան և կայսրությունը համաձայնել են Կատալոնիայի էվակուացմանը և Իտալիայում զինադադարին[1]։ Խաղաղության հիմնական պայմանագրերը հաջորդել են 1713 թվականի ապրիլի 11-ին[1]։ Դրանք եղել են հինգ առանձին պայմանագրեր Ֆրանսիայի և Մեծ Բրիտանիայի, Նիդերլանդների Հանրապետության, Սավոյայի, Պրուսիայի և Պորտուգալիայի միջև[1]։ Ֆիլիպ V-ի օրոք Իսպանիան առանձին խաղաղության պայմանագրեր է ստորագրել Սավոյայի և Մեծ Բրիտանիայի հետ Ուտրեխտում հուլիսի 13-ին[1]։ Ուտրեխտում բանակցությունները շարունակվել են հաջորդ տարի, քանի որ Իսպանիայի և Նիդերլանդների միջև խաղաղության պայմանագիրը ստորագրվել է միայն 1714 թվականի հունիսի 26-ին, իսկ Իսպանիայի և Պորտուգալիայի միջև՝ 1715 թվականի փետրվարի 6-ին[1]։

Ուտրեխտի կոնգրեսից բխել են մի քանի այլ պայմանագրեր[1]։ Ֆրանսիան առևտրի և նավագնացության պայմանագրեր է ստորագրել Մեծ Բրիտանիայի և Նիդերլանդների Հանրապետության հետ (1713 թվականի ապրիլի 11)[1]։ Մեծ Բրիտանիան նմանատիպ պայմանագիր է ստորագրել Իսպանիայի հետ (1713 թվականի դեկտեմբերի 9)[1]։

Պայմանագրեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Իսպանական ժառանգության պատերազմի մասնակիցները 1703 թվականին:      Մեծ դաշինք     Ֆրանսիա և դաշնակիցներ     Չեզոք պետություններ
Ուտրեխտի պայմանագրի ստորագրումը Պորտուգալիայի և Իսպանիայի միջև, Մալիբանում, 1715 թվականի փետրվարի 6-ին: Դոմի աշտարակը տեսանելի է հետին պլանում: Ձախից աջ՝ Օսունայի դուքսը՝ կարմիր վերարկուով, Լուիշ դա Կունյան՝ սև վերարկուով, քարտուղարները՝ կապույտ և դեղին վերարկուներով, և Տարոուկայի կոմսը՝ կքած:
Ուտրեխտի և այլ վայրերի խաղաղության և բարեկամության պայմանագրեր
Ամսաթիվ (Նոր ոճ / (Հին ոճ)) Պայմանագրի անվանում Հակաֆրանսիական կողմ Ֆրանսիական կողմ Տեքստեր
14 մարտ 1713 Կատալոնիայի էվակուացման
և Իտալիայում զինադադարի կոնվենցիա (Ուտրեխտ)[5]		 Սրբազան Հռոմի կայսրություն
Մեծ Բրիտանիա		 Ֆրանսիա
Բուրբոնյան Իսպանիա		 իսպաներեն, ֆրանսերեն/գերմաներեն
11 ապրիլ 1713 (31 մարտ 1713) Ուտրեխտի խաղաղության և բարեկամության պայմանագիր Մեծ Բրիտանիա Ֆրանսիա անգլերեն, Ֆրանսերեն/գերմաներեն
11 ապրիլ 1713 Ուտրեխտի խաղաղության պայմանագիր Նիդերլանդների Հանրապետություն Ֆրանսիա հոլանդերեն, ֆրանսերեն, ֆրանսերեն/գերմաներեն
11 ապրիլ 1713 Ուտրեխտի խաղաղության պայմանագիր Պորտուգալիա Ֆրանսիա ֆրանսերեն/գերմաներեն
11 ապրիլ 1713 Ուտրեխտի խաղաղության պայմանագիր Պրուսիա Ֆրանսիա ֆրանսերեն/գերմաներեն
11 ապրիլ 1713 Ուտրեխտի խաղաղության պայմանագիր Սավոյա Ֆրանսիա ֆրանսերեն/գերմաներեն
13 հուլիս 1713 (2 հուլիս 1713) Ուտրեխտի խաղաղության և բարեկամության պայմանագիր Մեծ Բրիտանիա Բուրբոնյան Իսպանիա անգլերեն, իսպաներեն, ֆրանսերեն/գերմաներեն
13 հուլիս 1713 Ուտրեխտի խաղաղության, դաշինքի և բարեկամության պայմանագիր Սավոյա Բուրբոնյան Իսպանիա իսպաներեն, իսպաներեն/գերմաներեն
6 մարտ 1714 Ռաստատի խաղաղության պայմանագիր Հաբսբուրգյան Ավստրիա Ֆրանսիա ֆրանսերեն/գերմաներեն
26 հունիս 1714 Ուտրեխտի ճշգրտված խաղաղության և բարեկամության պայմանագիր Նիդերլանդների Հանրապետություն Բուրբոնյան Իսպանիա իսպաներեն
7 սեպտեմբեր 1714 Բադենի խաղաղության պայմանագիր Սրբազան Հռոմի կայսրություն Ֆրանսիա լատիներեն/գերմաներեն
6 փետրվար 1715 Ուտրեխտի ճշգրտված խաղաղության և բարեկամության պայմանագիր Պորտուգալիա Բուրբոնյան Իսպանիա պորտուգալերեն, իսպաներեն
Ուտրեխտի և այլ վայրերի նավագնացության, առևտրի և այլ պայմանագրեր
Ամսաթիվ (Նոր ոճ / (Հին ոճ)) Պայմանագրի անվանում Կողմ Կողմ Տեքստեր
30 հունվար 1713 (19 հունվար 1713) Երկրորդ պատնեշի պայմանագիր (Ուտրեխտ) Նիդերլանդների Հանրապետություն Մեծ Բրիտանիա լատիներեն
2 ապրիլ 1713[6] Գելդերսի Ուտրեխտի պայմանագիր Սրբազան Հռոմի կայսրություն Պրուսիա գերմաներեն (p. 91–96)
11 ապրիլ 1713 Ուտրեխտի նավագնացության և առևտրի պայմանագիր Նիդերլանդների Հանրապետություն Ֆրանսիա ֆրանսերեն/գերմաներեն
11 ապրիլ 1713 (31 մարտ1713) Ուտրեխտի նավագնացության և առևտրի պայմանագիր Ֆրանսիա Մեծ Բրիտանիա ֆրանսերեն/գերմանրեն
13 հուլիս 1713 Մադրիդի նախնական առևտրի պայմանագիր Բուրբոնյան Իսպանիա Մեծ Բրիտանիա իսպաներեն
9 դեկտեմբեր 1713 (28 նոյեմբեր 1713) Ուտրեխտի ճշգրտված առևտրի և բարեկամության պայմանագիր Բուրբոնյան Իսպանիա Մեծ Բրիտանիա իսպաներեն, լատիներեն/գերմաներեն
15 նոյեմբեր1715 Երրորդ պատնեշի պայմանագիր (Անտվերպեն) Նիդերլանդների Հանրապետություն
Մեծ Բրիտանիա		 Սրբազան Հռոմի կայսրություն ֆրանսերեն/գերմաներեն
14 դեկտեմեր 1715 Մադրիդի բացատրական խաղաղության և առևտրի պայմանագիր Բուրբոնյան Իսպանիա Մեծ Բրիտանիա իսպաներեն

Հիմնական դրույթներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Արևմտյան Եվրոպան 1714 թվականին, Ուտրեխտի և Ռաստատի պայմանագրերից հետո

Խաղաղությունը հաստատել է Բուրբոն թեկնածու Ֆիլիպ V-ին՝ որպես Իսպանիայի թագավոր մնալու համար[7]։ Դրա դիմաց Ֆիլիպը հրաժարվել է ֆրանսիական գահից՝ ինչպես իր, այնպես էլ իր ժառանգների համար, ֆրանսիացի Բուրբոնների կողմից իսպանական գահի փոխադարձ հրաժարումներով, ներառյալ Լուի XIV-ի եղբորորդի Օռլեանի Ֆիլիպը[8]։ Դրանք ավելի կարևոր են դարձել 1712-1714 թվականների մի շարք մահերից հետո, որոնք հինգ տարեկան Լուի XV-ին թողել են որպես իր մեծ պապի ժառանգորդ[9]։

Մեծ Բրիտանիան եղել է հիմնական շահառուն. Ուտրեխտը նշանավորել է այն կետը, երբ այն դարձել է եվրոպական առաջնային առևտրային տերություն[10]։ X հոդվածով Իսպանիան զիջել է Ջիբրալթարի և Մենորկայի ռազմավարական նավահանգիստները[11]։

Բրիտանացիները պայմանագրից դուրս են եկել Ասիենտո դե Նեգրոսով, որը վերաբերել է իսպանական կառավարության կողմից այլ եվրոպական ազգերին տրված մենաշնորհային պայմանագրին՝ Իսպանիայի գաղութներին Ամերիկաներում ստրուկներ մատակարարելու համար[12]։ Ասիենտո դե Նեգրոսն առաջացել է, քանի որ Իսպանական կայսրությունը հազվադեպ է մասնակցել ատլանտյան ստրկավաճառությանը, նախընտրելով այն արտապատվիրել օտարերկրյա վաճառականներին[13]։ Բուրբոնյան Ֆրանսիան նախկինում պահել է Ասիենտո դե Նեգրոսը՝ թույլ տալով ֆրանսիացի ստրուկավաճառներին տարեկան 5,000 ստրուկ մատակարարել Իսպանական կայսրությանը. Ֆրանսիան վերահսկողություն է ձեռք բերել այս պայմանագրի նկատմամբ այն բանից հետո, երբ Ֆիլիպ V-ը դարձել է Իսպանիայի թագավոր[13]։ Այն բանից հետո, երբ բրիտանական կառավարությունը մուտք է ստացել Ասիենտո դե Նեգրոսին, հոլանդացի սեֆարդական հրեա ստրկատերերի կողմից պահվող տնտեսական գերակայությունը սկսել է մարել, մինչդեռ Հարավային ծովի ընկերությունը հիմնադրվել է պայմանագրին բացառիկ մուտք ստանալու հույսով[12]։ Բրիտանական կառավարությունը ձգտել է նվազեցնել իր պարտքը՝ մեծացնելով Իսպանիայի հետ առևտրի ծավալը, ինչը պահանջել է մուտք ստանալ Ասիենտո դե Նեգրոս-ին. ինչպես պատմաբան Գ.Մ. Տրևելյանը նշել է. «Երկրի ֆինանսները 1711 թվականի մայիսին հիմնված են եղել այն ենթադրության վրա, որ Ասիենտոն կամ ստրուկների առևտրի մենաշնորհը Իսպանական Ամերիկայի հետ կխլվի Ֆրանսիայից՝ որպես խաղաղության պայմանների անբաժանելի մաս»[13]։ Պայմանագրի ընդունումից հետո բրիտանական կառավարությունը երեսուն տարով մուտք է ստացել Ասիենտո դե Նեգրոսին[12][14][15][16][17]։

Բրիտանացի բանակցողների կողմից առևտրային շահերին տրված կարևորությունը ցուցադրվել է Ֆրանսիայից «Դյունկերկի ամրությունները հարթեցնել, նավահանգիստը փակել և նավահանգիստը մաքրող շլյուզները քանդել, [որը] երբեք չի վերակառուցվի» պահանջով[18]։ Դա եղել է, քանի որ Դյունկերկը ֆրանսիացի կորսարների հիմնական բազան է եղել, քանի որ հնարավոր է եղել մեկ մակընթացության ընթացքում հասնել Հյուսիսային ծով և խուսափել բրիտանական պարեկներից Լա Մանշում[19]։

Հյուսիսային Ամերիկան մոտավորապես 1750 թվականին, թվարկված որոշ ֆրանսիական ամրոցներ կառուցվել են 1713 թվականից միայն երեսուն տարի անց

XIII հոդվածի համաձայն և, չնայած բրիտանական պահանջներին՝ պահպանել կատալոնական սահմանադրությունները և իրավունքները՝ պատերազմի ընթացքում Կատալոնիայի դաշնակիցներին աջակցելու դիմաց, Իսպանիան համաձայնել է միայն համաներում շնորհել Հաբսբուրգների կողմնակիցներին, այդպիսով ենթադրելով Կաստիլիայի օրենքների և ինստիտուտների պարտադրումը Կատալոնիայի իշխանությանը, ինչպես արդեն տեղի է ունեցել 1707 թվականին Արագոնի թագի մյուս օկուպացված թագավորություններում[20]։ Երաշխիքների այս բացակայությունը հանգեցրել է Կատալոնիայի իշխանության և Բուրբոնյան թագի միջև պատերազմի երկարացմանը՝ առանձին հակամարտությունում, որը հայտնի է որպես Կատալոնացիների պատերազմ (1713–1714)[21]։ Իսպանական տարածքները Իտալիայում և Ֆլանդրիայում բաժանվել են, Սավոյան ստացել է Սիցիլիան և Միլանի դքսության մասերը[1]։ Նախկին Իսպանական Նիդերլանդները, Նեապոլի թագավորությունը, Սարդինիան և Միլանի դքսության մեծ մասը անցել են կայսր Կառլոս VI-ին[1]։

Հարավային Ամերիկայում Իսպանիան վերադարձրել է Կոլոնիա դել Սակրամենտոն ժամանակակից Ուրուգվայում Պորտուգալիային և ճանաչել Պորտուգալիայի ինքնիշխանությունը Ամազոնի և Օյապոկ գետերի միջև ընկած հողերի նկատմամբ, այժմ Բրազիլիայում[22]։ Բրիտանացիները համաձայնել են կանխել իրենց քաղաքացիներին Ամերիկաներում իսպանական գաղութներ այցելելուց առանց գաղութային պաշտոնյաների նախնական թույլտվության[23]։

Հյուսիսային Ամերիկայում Ֆրանսիան ճանաչել է բրիտանական գերիշխանությունը իրոկեզների նկատմամբ և զիջել Նովա Սկոշիան և իր հավակնությունները Նյուֆաունդլենդի և Ռուպերտի երկրի տարածքների նկատմամբ[23]։ Սենտ Քիթսի ֆրանսիական մասը Վեստ Ինդիայում նույնպես ամբողջությամբ զիջվել է Բրիտանիային[23]։ Ֆրանսիան պահել է իր մյուս նախապատերազմյան հյուսիսամերիկյան ունեցվածքը, ներառյալ Քեյփ Բրետոն կղզին, որտեղ այն կառուցել է Լուիսբուրգի ամրոցը, որն այն ժամանակ եղել է Հյուսիսային Ամերիկայի ամենաթանկարժեք ռազմական կառույցը[24]։

1713 թվականի ֆրանսիական հաջող Հռենոսի արշավանքը ի վերջո դրդել է Կառլոսին ստորագրել 1714 թվականի Ռաստատի և Բադենի պայմանագրերը, չնայած պայմանները Իսպանիայի հետ համաձայնեցվել են միայն 1720 թվականի Հաագայի պայմանագրով[25]։

Արձագանքը պայմանագրերին

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հյուսիսային Ամերիկան 1760 թվականին, Փարիզի պայմանագրից անմիջապես առաջ: Նկատելի է, որ Նոր Անգլիան այդ ժամանակ պատկերված է եղել Սուրբ Լավրենտիոս գետին սահմանակից, որ Նյու Յորքի նահանգը զբաղեցրել է Վերին Կանադայի կամ Օնտարիոյի աշխարհագրական տարածքը, որ Փենսիլվանիան զբաղեցրել է Էրի լճից հարավ ընկած տարածաշրջանի մեծ մասը, և որ Նովա Սկոշիան դեռ չի բաժանվել Նյու Բրունսուիքի կողմից: Պայմանագրի տարածքային դրույթներն այնքան հեռու չեն գնացել, որքան վիգերը Բրիտանիայում կցանկանային, հաշվի առնելով, որ ֆրանսիացիները խաղաղության առաջարկներ են արել 1706 և կրկին 1709 թվականներին[26]։ Վիգերն իրենց համարել են Ուիլյամ III Անգլիացիի և Մարլբորոյի դուքս Ջոն Չերչիլի համառ հակաֆրանսիական քաղաքականության ժառանգորդները[26]։ Վիգերն այժմ փոքրամասնություն են եղել պալատում, սակայն շարունակել են առաջ մղել իրենց հակախաղաղային օրակարգը[26]։ Վիգերը դեմ են արտահայտվել խաղաղությանը ամեն քայլափոխի[26]։ Վիգերը նույնիսկ պայմանագիրն անվանել են դավաճանություն՝ Անժուի դուքսին իսպանական գահին թողնելու համար[27]։

Այնուամենայնիվ, 1710 թվականի խորհրդարանում տորիները վերահսկողություն են ձեռք բերել Համայնքների պալատի նկատմամբ, և նրանք ցանկացել են վերջ դնել Մեծ Բրիտանիայի մասնակցությանը եվրոպական պատերազմին[28]։ Թագուհի Աննան և նրա խորհրդականները նույնպես համաձայնել են դրան[29]։

Ռոբերտ Հարլիի (1711 թվականի մայիսի 23-ին Օքսֆորդի և Մորթիմերի կոմս կոչված) և վիկոնտ Բոլինգբրոկի վարչակազմի կուսակցությունը բանակցությունների սեղանի շուրջ ավելի ճկուն է դրսևորել և վիգերի կողմից բնութագրվել է որպես «հակաֆրանսիական»[30]։ Օքսֆորդը և Բոլինգբրոկը համոզել են թագուհուն ստեղծել տասներկու նոր «տորի պերեր»՝ Լորդերի պալատում պայմանագրի վավերացումն ապահովելու համար[31]։ Պայմանագրի հակառակորդները փորձել են աջակցություն հավաքել Չկա խաղաղություն առանց Իսպանիայի կարգախոսի ներքո[32]։

Չնայած Իսպանական Նիդերլանդների ճակատագիրը մասնավորապես հետաքրքրել է Միացյալ Նահանգներին, հոլանդական ազդեցությունը բանակցությունների արդյունքի վրա բավականին չնչին է եղել, չնայած որ բանակցությունները տեղի են ունեցել նրանց տարածքում[33]։ Ֆրանսիացի բանակցող Մելքիոր դե Պոլինյակը հոլանդացիներին ծաղրել է de vous, chez vous, sans vous խայթող արտահայտությամբ[34], ինչը նշանակել է, որ բանակցությունները տեղի են ունենալու «ձեր մասին, ձեր շուրջը, առանց ձեզ»: Այն փաստը, որ Բոլինգբրոկը գաղտնի հրամայել է բրիտանացի հրամանատարին՝ Օրմոնդի դքսին, դուրս գալ դաշնակից ուժերից Դենենի ճակատամարտից առաջ (տեղեկացնելով ֆրանսիացիներին, բայց ոչ դաշնակիցներին), և այն փաստը, որ նրանք գաղտնի հասել են առանձին խաղաղության Ֆրանսիայի հետ, եղել է կատարված փաստ, ինչը դաշնակիցների առարկություններն անիմաստ է դարձրել[35]։ 1715 թվականին կնքված Պատնեշի պայմանագրով հոլանդացիները հասել են Ավստրիական Նիդերլանդների համատեղ տիրապետմանը[36]։

Հետևանքներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ուտրեխտի խաղաղության այլաբանությունը Անտուան Ռիվալզի կողմից

Պայմանագրում ասվել է, որ «Եվրոպայի ազատությանն ու անվտանգությանը սպառնացող մեծ վտանգի պատճառով, Իսպանիայի և Ֆրանսիայի թագավորությունների չափազանց սերտ միավորումից,... նույն անձը երբեք չպետք է դառնա երկու թագավորությունների թագավոր»[37]։ Որոշ պատմաբաններ պնդում են, որ դա այն դարձնում է նշանակալի հանգրվան ժամանակակից ազգային պետության և ուժերի հավասարակշռության հայեցակարգի էվոլյուցիայում[38]։

Առաջին անգամ հիշատակվել է 1701 թվականին Չարլզ Դեյվենանթի կողմից իր Էսսեներ ուժերի հավասարակշռության մասին աշխատությունում, այն լայնորեն հրապարակվել է Բրիտանիայում հեղինակ և տորի երգիծաբան Դանիել Դեֆոյի կողմից իր 1709 թվականի A Review of the Affairs of France հոդվածում[39]։ Գաղափարն արտացոլվել է պայմանագրերի ձևակերպումներում և վերածնվել է Նապոլեոնի պարտությունից հետո 1815 թվականի Եվրոպայի համերգում, որը գերիշխել է Եվրոպայում 19-րդ դարում:

Առանձին ստորագրողների համար Բրիտանիան հաստատել է ռազմածովային գերակայություն իր մրցակիցների նկատմամբ, առևտրային մուտք դեպի Իսպանիա և Ամերիկա, և վերահսկողություն Մենորկայի և Ջիբրալթարի նկատմամբ. այն պահպանում է վերջին տարածքը մինչ օրս[40]։ Ֆրանսիան ընդունել է բողոքական իրավահաջորդությունը բրիտանական գահին, ապահովելով սահուն անցում, երբ Աննան մահացել է 1714 թվականի օգոստոսին, և դադարեցրել է Ստյուարտների աջակցությունը 1716 թվականի անգլո-ֆրանսիական պայմանագրով[41]։ Թեև պատերազմը բոլոր մասնակիցներին թողել է պետական պարտքի աննախադեպ մակարդակներ, միայն Մեծ Բրիտանիան է հաջողությամբ ֆինանսավորել այն[42]։

Մարիա Թերեզայի իրավահաջորդության ապահովումը նվազեցրել է Ավստրիայի ձեռքբերումները պատերազմից և ի վերջո հանգեցրել Ավստրիական իրավահաջորդության պատերազմին 1740 թվականին

Իսպանիան պահպանել է իր կայսրության մեծ մասը և զարմանալիորեն արագ վերականգնվել է. Նեապոլի և Սիցիլիայի վերագրավումը 1718 թվականին կանխվել է միայն բրիտանական ռազմածովային ուժերի կողմից, իսկ երկրորդ փորձը հաջող է եղել 1734 թվականին[43]։ 1707, 1715 և 1716 թվականների Նուևա Պլանտայի հրամանագրերը վերացրել են տարածաշրջանային քաղաքական կառույցները Արագոնի, Վալենսիայի, Մալյորկայի թագավորություններում և Կատալոնիայի իշխանությունում, չնայած Կատալոնիան և Արագոնը պահպանել են այդ իրավունքներից մի քանիսը մինչև 1767 թվականը[44]։

Չնայած Իսպանիայում ձախողմանը, Ավստրիան ապահովել է իր դիրքը Իտալիայում և Հունգարիայում, ինչը թույլ է տվել շարունակել ընդլայնումը դեպի Հարավ-Արևելյան Եվրոպայի այն շրջաններ, որոնք նախկինում պատկանել են Օսմանյան կայսրությանը[45]։ Նույնիսկ Հոլանդական պատնեշի հետ կապված ծախսերը վճարելուց հետո, Ավստրիական Նիդերլանդներից բարձրացված հարկային եկամուտները ֆինանսավորել են ավստրիական զինուժի զգալի արդիականացումը[46]։ Այնուամենայնիվ, այս ձեռքբերումները թուլացել են տարբեր գործոններով, հիմնականում 1713 թվականի Պրագմատիկ սանկցիայի խաթարումով, որը պատճառ է դարձել Կառլոսի՝ իր զարմուհիներին ժառանգությունից զրկելը հօգուտ իր դստեր՝ Մարիա Թերեզայի[47]։

Դրա իրավահաջորդությունն ապահովելու փորձերը Ավստրիային ներքաշել են փոքր ռազմավարական արժեք ունեցող պատերազմների մեջ. 1733–1735 թվականների Լեհական իրավահաջորդության պատերազմի մարտերի մեծ մասը տեղի է ունեցել Իտալիայում գտնվող նրա ծովային նահանգներում։ Ավստրիան ավանդաբար հենվել է հոլանդացիների ռազմածովային աջակցության վրա, որոնց սեփական կարողությունը լրջորեն թուլացել է. Բրիտանիան կանխել է Սիցիլիայի և Նեապոլի կորուստը 1718 թվականին, սակայն հրաժարվել է դա անել կրկին 1734 թվականին[48]։ Վեճը շարունակել է թուլացնել Հաբսբուրգների վերահսկողությունը կայսրության նկատմամբ. Բավարիան, Հանովերը, Պրուսիան և Սաքսոնիան ավելի ու ավելի են հանդես եկել որպես անկախ տերություններ, և 1742 թվականին Բավարիայի Կառլոսը դարձել է առաջին ոչ Հաբսբուրգ կայսրը ավելի քան 300 տարվա մեջ[49]։

Նիդերլանդների Հանրապետությունը պատերազմն ավարտել է փաստացի սնանկ, մինչդեռ հոլանդական առևտրային նավատորմի կրած վնասը մշտապես ազդել է նրանց առևտրային և քաղաքական հզորության վրա, և այն փոխարինվել է Բրիտանիայի կողմից՝ որպես եվրոպական գերիշխող առևտրային տերություն[50]։ Պատնեշի ամրոցների ձեռքբերումը, այնուամենայնիվ, դարձել է հոլանդական արտաքին քաղաքականության կարևոր ակտիվ և ընդլայնել է նրանց ազդեցության ոլորտը։ Չնայած ժամանակակիցների կողմից բարենպաստ է գնահատվել[51], հետագայում պնդվել է, որ պատնեշը մեծապես պատրանքային է դարձել, երբ փորձության է ենթարկվել Ավստրիական իրավահաջորդության պատերազմի ժամանակ[52][53]։ Հոլանդացիները ամեն դեպքում հաջողությամբ պաշտպանել են իրենց դիրքերը Հարավային Նիդերլանդներում, և նրանց զորքերը կենտրոնական են եղել դաշինքում, որը կասեցրել է ֆրանսիական տարածքային ընդլայնումը Եվրոպայում մինչև նոր ցիկլի սկիզբը 1792 թվականին[54]։

Չնայած Ուտրեխտի վերջնական կարգավորումը շատ ավելի բարենպաստ է եղել Ֆրանսիայի համար, քան 1709 թվականի դաշնակիցների առաջարկը, այն քիչ բան է ձեռք բերել, ինչն արդեն ձեռք չի բերվել դիվանագիտության միջոցով 1701 թվականի փետրվարին[55]։ Չնայած Ֆրանսիան մնացել է մեծ տերություն, ռազմական և տնտեսական առումներով Բրիտանիայի համեմատ իր հարաբերական անկման մտահոգությունը եղել է 1740 թվականին Ավստրիական իրավահաջորդության պատերազմի հիմքում ընկած պատճառներից մեկը[56]։

Գնահատականներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բրիտանացի պատմաբան Գ. Մ. Տրևելյանը պնդել է, որ.

Այդ Պայմանագիրը, որը նախանշել է 18-րդ դարի քաղաքակրթության կայուն և բնորոշ ժամանակաշրջանը, նշանավորել է Եվրոպային հին ֆրանսիական միապետությունից սպառնացող վտանգի ավարտը, և այն նշանավորել է ոչ պակաս նշանակալի փոփոխություն ամբողջ աշխարհի համար՝ Մեծ Բրիտանիայի ծովային, առևտրային և ֆինանսական գերակայությունը[57]։

Բրիտանացի գիտնական Բրենդան Սիմսը պնդում է, որ.

Բրիտանիան ձևավորել է Եվրոպան իր շահերին համապատասխան 1713 թվականի Ուտրեխտի պայմանագրում: Այնուամենայնիվ, շուտով պարզ է դարձել, որ այն նախագծել է համակարգ՝ անցյալի սպառնալիքներին, հիմնականում Ֆրանսիայից, այլ ոչ թե ապագային հակազդելու համար: Նոր մարտահրավերները եկել են առաջին հերթին Իսպանիայից, որը հաշտվել չի եղել Միջերկրական ծովի իր հողերի կորստի հետ[58]։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Randall Lesaffer, "The Peace of Utrecht and the Balance of Power", Oxford Public International Law.
  2. 1 2 3 4 5 6 James Falkner (2015). The War of the Spanish Succession 1701–1714. Pen and Sword. էջ 205. ISBN 9781781590317.
  3. ↑ R.R. Palmer, A History of the Modern World 2nd ed. 1961, p. 234.
  4. ↑ The staunch Tory Strafford was hauled before a committee of Parliament for his part in the treaty, which the Whigs considered not advantageous enough.
  5. ↑ Oxford Public International Law
  6. ↑ Netherlands (1893). Verslagen omtrent 's rijks oude Archieven (հոլանդերեն). The Hague. Վերցված է 1 April 2022-ին.{{cite book}}: CS1 սպաս․ location missing publisher (link)
  7. ↑ Joosting, J. G. C. (1910-01-01). Inleiding. BRILL. էջեր III–IV. ISBN 978-90-04-58179-1.
  8. ↑ Warnicke, Retha M. (2012). Anne Seymour, Duchess of Somerset. New York: Palgrave Macmillan US. էջեր 77–104. ISBN 978-1-137-03237-9.
  9. ↑ Somerset, Anne (2012). Queen Anne: The Politics of Passion. Harper Press. էջ 470. ISBN 9780007203765.
  10. ↑ Pincus, Steven. «Rethinking Mercantilism: Political Economy, The British Empire and the Atlantic World in the 17th and 18th Centuries» (PDF). Warwick University: 7–8. Վերցված է 10 May 2018-ին.
  11. ↑ Anne, Queen of Great Britain; King Philip V of Spain (July 1713). «Peace and Friendship Treaty of Utrecht between Spain and Great Britain». էջեր Articles X and XI.
  12. 1 2 3 Drescher: JANCAST (p. 451): "Jewish mercantile influence in the politics of the Atlantic slave trade probably reached its peak in the opening years of the eighteenth century ... the political and the economic prospects of Dutch Sephardic [Jewish] capitalists rapidly faded, however, when the British emerged with the asiento [permission to sell slaves in Spanish possessions] at the Peace of Utrecht in 1713".
  13. 1 2 3 England Under Queen Anne Vol III, by G. M. Trevelyan, p. 123
  14. ↑ Africa, Its Geography, People, and Products, by W. E. B. Du Bois [Հղում աղբյուրներին]
  15. ↑ Slavery and Augustan Literature [Հղում աղբյուրներին]
  16. ↑ Capitalism and Slavery, p. 40
  17. ↑ A History of Colonial America by Oliver Perry Chitwood, p. 345
  18. ↑ Moore, John Robert (1950). «Defoe, Steele, and the Demolition of Dunkirk». Huntington Library Quarterly. 13 (3): 279–302. doi:10.2307/3816138. JSTOR 3816138.
  19. ↑ Bromley, J. S. (1987). Corsairs and Navies 1600–1760. Continnuum-3PL. էջ 233. ISBN 9780907628774.
  20. ↑ «Price, Wilfrid, (22 April 1879–21 June 1961), Barrister-at-Law; Recorder of Tewkesbury, 1931–51». Who Was Who. Oxford University Press. 2007-12-01.
  21. ↑ Albareda Salvadó, Joaquim (2010). La Guerra de Sucesión en España (1700–1714). Ed. Crítica. էջ 344. ISBN 978-84-9892-060-4.
  22. ↑ Campos, Luciano Rodrigues (21 April 2007). «O Arbitramento No Amapá». Արխիվացված է օրիգինալից 22 June 2008-ին.
  23. 1 2 3 George Chalmers, Great Britain (24 January 1790). «A Collection of Treaties Between Great Britain and Other Powers». Printed for J. Stockdale – via Internet Archive.
  24. ↑ Royle, Trevor (2016). Culloden; Scotland's Last Battle and the Forging of the British Empire. Little, Brown. էջ 148. ISBN 9781408704011.
  25. ↑ «Treaties of Utrecht – European history». Encyclopædia Britannica. 4 April 2024.
  26. 1 2 3 4 doi.org https://doi.org/10.17658/issn.2058-5462/issue-07/kgazzard/p34. Վերցված է 2026-08-12-ին. {{cite web}}: Missing or empty |title= (օգնություն)
  27. ↑ Bucholz, Robert (2020). Early Modern England 1485–1714 (3rd ed.). Hoboken, NJ: Wiley Blackwell. էջ 363. ISBN 9781118532225.
  28. ↑ Churchill, Caryl (2002). «A Number». doi:10.5040/9781784602437. {{cite journal}}: Cite journal requires |journal= (օգնություն)
  29. ↑ Bucholz, Robert (2020). Early Modern England 1485–1714. Wiley Blackwell. էջ 362. ISBN 9781118532225.
  30. ↑ de Bruin, Renger E. (2015-01-01). 15 Peace Was Made Here: The Tercentennial of the Treaty of Utrecht, 2013–2015. BRILL. էջեր 266–281. ISBN 978-90-04-30477-2.
  31. ↑ The twelve peers consisted of two who were summoned in their father's baronies, Lords Compton (Northampton) and Bruce (Ailesbury), and ten recruits, namely Lords Hay (Kinnoull), Mountjoy, Burton (Paget), Mansell, Middleton, Trevor, Lansdowne, Masham, Foley, and Bathurst. David Backhouse, "Tory Tergiversation In The House of Lords, 1714–1760" Արխիվացված 28 Հունիս 2006 Wayback Machine.
  32. ↑ Szechi, Daniel (2016-05-15). Britain’s lost revolution?. Manchester University Press. ISBN 978-1-84779-989-0.
  33. ↑ Carlos, Ann M.; Fletcher, Erin K.; Neal, Larry; Wandschneider, Kirsten (2013-09-12). Financing and refinancing the War of the Spanish Succession, and then refinancing the South Sea Company. Cambridge University Press. էջեր 147–168. ISBN 978-1-139-85603-4.
  34. ↑ Szabo, I. (1857). The State Policy of Modern Europe from the Beginning of the Sixteenth Century to the Present Time. Vol. I, Longman, Brown, Green, Longmans and Roberts, p. 166
  35. ↑ Churchill, W. (2002). Marlborough: His Life and Times, University of Chicago Press, ISBN 0226106365, pp. 954–955
  36. ↑ Israel, J. I. (1995), The Dutch Republic: Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806, Oxford University Press, ISBN 0198730721 hardback, ISBN 0198207344 paperback, p. 978
  37. ↑ Article II, Peace and Friendship Treaty of Utrecht.
  38. ↑ Lesaffer, Randall (10 November 2014). «The peace of Utrecht and the balance of power». OUP Blog. Վերցված է 5 May 2018-ին.
  39. ↑ Elliott, Richard; Harris, John, eds. (2014-09-19). Football and Migration. Routledge. ISBN 978-1-317-81047-6.
  40. ↑ Crutchfield, James P.; van Nimwegen, Erik (2002). The Evolutionary Unfolding of Complexity. Berlin, Heidelberg: Springer Berlin Heidelberg. էջեր 67–94. ISBN 978-3-642-63081-1.
  41. ↑ Szechi, Daniel (1994). The Jacobites: Britain and Europe, 1688–1788 (First ed.). Manchester University Press. էջեր 93–95. ISBN 978-0-7190-3774-0.
  42. ↑ Carlos, Ann; Neal, Larry; Wandschneider, Kirsten (2006). «The Origins of National Debt: The Financing and Re-financing of the War of the Spanish Succession» (PDF). International Economic History Association: 2. Վերցված է 6 September 2018-ին.
  43. ↑ van der Gaag, N. L.; van Nimwegen, N. (2020). Demografie en veroudering. Houten: Bohn Stafleu van Loghum. էջեր 3–10. ISBN 978-90-368-2452-1.
  44. ↑ Vives Vi, Jaime (1969). An Economic History of Spain. Princeton University Press. էջ 591. ISBN 9780691051659.
  45. ↑ MacDougall, John R.; Matrisian, Lynn M. (1999). Matrix Metalloproteinases in the Pathogenesis of Breast Cancer. Totowa, NJ: Humana Press. էջեր 305–324. ISBN 978-1-61737-072-4.
  46. ↑ Falkner, James (2015). The War of the Spanish Succession (Kindle ed.). 4173–4181: Pen and Sword Military. ASIN B0189PTWZG.{{cite book}}: CS1 սպաս․ location (link)
  47. ↑ Kann, Robert A (1974). A History of the Habsburg Empire 1526–1918 (1980 ed.). University of California Press. էջեր 88–89. ISBN 978-0-520-04206-3.
  48. ↑ Anderson, M. S. (1995). The War of Austrian Succession 1740–1748. Routledge. էջեր 10–11. ISBN 978-0-582-05950-4.
  49. ↑ Lindsay, J. O. (1957). The New Cambridge Modern History. Vol. 7: The Old Regime, 1713–1763. Cambridge University Press. էջ 420. ISBN 9780521045452.
  50. ↑ Elliott, John (2014). Dadson, Trevor (ed.). The Road to Utrecht in Britain, Spain and the Treaty of Utrecht 1713–2013. Routledge. էջ 8. ISBN 978-1-909662-22-3.
  51. ↑ Van Nimwegen, 2002, էջ 31
  52. ↑ Kubben, Raymond (2011). Regeneration and Hegemony: Franco-Batavian Relations in the Revolutionary Era 1795–1803. Martinus Nijhoff. էջ 148. ISBN 978-90-04-18558-6.
  53. ↑ Ward, Adolphus William (1922). The Cambridge History of British Foreign Policy, Volume 2 (2011 ed.). Cambridge University Press. էջ 57. ISBN 9781108040136.
  54. ↑ Van Nimwegen, 2020, էջ 354
  55. ↑ Bocholz, Robert (2020). Early Modern England 1485-1714 (3rd ed.). Wiley Blackwell. էջ 364. ISBN 978-1-118-53222-5.
  56. ↑ Lynn, John (1999). The Wars of Louis XIV, 1667–1714. Modern Wars in Perspective. Longman. էջեր 361–362. ISBN 978-0-582-05629-9.
  57. ↑ G.M. Trevelyan, A shortened history of England (1942) p. 363
  58. ↑ Brendan Simms (2016). Britain's Europe: A Thousand Years of Conflict and Cooperation. Penguin Books Limited. ISBN 9780141983899.

Մատենագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • "The Treaties of Utrecht (1713)" Brief discussion and extracts of the various treaties on François Velde's Heraldica website, with particular focus on the renunciations and their later reconfirmations.
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Ուտրեխտի_խաղաղություն&oldid=10889946» էջից