ویلهلم وین
ویلهلم وین | |
|---|---|
 | |
| زادهٔ | ۱۳ ژانویهٔ ۱۸۶۴ |
| درگذشت | ۳۰ اوت ۱۹۲۸ (۶۴ سال) |
| ملیت | آلمانی |
| محل تحصیل | دانشگاه گوتینگن دانشگاه هومبولت برلین |
| شناخته‌شده برای | تابش جسم مشکی قانون جابجایی وین |
| جوایز |  جایزه نوبل فیزیک (۱۹۱۱) |
| پیشینه علمی | |
| شاخه(ها) | فیزیک |
| محل کار | دانشگاه گیسن دانشگاه وورتسبورگ دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان مونیخ دانشگاه فنی آخن |
| استاد راهنما | هرمان فون هلمهولتز |
ویلهلم کارل ورنر اوتو فریتس فرانتس وین (به آلمانی: Wilhelm Carl Werner Otto Fritz Franz Wien؛ زادهٔ ۱۳ ژانویهٔ ۱۸۶۴ در گافکن، پروس شرقی – درگذشتهٔ ۳۰ اوت ۱۹۲۸ در مونیخ، آلمان) فیزیک‌دان آلمانی بود که با به‌کارگیری نظریه‌های گرما و الکترومغناطیس، «قانون جابه‌جایی وین» را استخراج کرد؛ قانونی که بیشینهٔ تابش یک جسم سیاه در هر دمایی را از روی تابش آن در یک دمای مرجع محاسبه می‌کند. او همچنین عبارتی برای تابش جسم سیاه فرمول‌بندی کرد که در حد گاز فوتونی درست است؛ استدلال‌های او بر مفهوم ناوردای بی‌دررو استوار بود و در شکل‌گیری مکانیک کوانتومی نقشی محوری ایفا کرد.[۱]
وین به‌پاس پژوهش‌هایش در رابطه با تابش گرمایی، جایزهٔ نوبل فیزیک سال ۱۹۱۱ را دریافت کرد. او همچنین با کشف پرتوهای کانالی مثبت و اختراع نخستین طیف‌سنج جرمی، بنیان‌گذار علم طیف‌سنجی جرمی به‌شمار می‌رود.
زندگی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]وین در ۱۳ ژانویهٔ ۱۸۶۴ در مزرعهٔ خانوادگی در گافکن، نزدیک فیشهاوزن در پروس شرقی (اکنون پریمورسک در حومهٔ کالینینگراد روسیه)، به دنیا آمد. او تنها فرزند کارل وین و کارولینه گرتس بود که هر دو از خاندان‌های اشراف پروسی بودند؛ حساسیت اجتماعی والدینش سبب شد او را با شش نام کوچک نام‌گذاری کنند، هرچند در میان دوستان و همکارانش بعدها به «ویلی» شهرت یافت. پدرش کارل وین، کشاورزی اشرافی و زمین‌دار بود. در سال ۱۸۶۶، هنگامی که ویلهلم دوساله بود، خانواده به مزرعه‌ای در دراخنشتاین (اکنون اسموکوو در لهستان)، نزدیک راستنبورگ در پروس شرقی، نقل مکان کردند، چرا که مزرعهٔ پیشین دیگر برای امرار معاش خانواده کافی نبود. پسرعموی او، ماکس کارل وین، که در همان سال در کونیگسبرگ زاده شد، بعدها خود فیزیک‌دانی شد که روی امواج پرفرکانس و رفتار الکترولیت‌ها در میدان‌های الکتریکی قوی کار کرد و مخترع پل وین بود.[۲]
وین کودکی درون‌گرا و کم‌دوست داشت که در کنار پدرش که به‌سبب بیماری ستون فقرات به گاری محدود بود، سوارکاری می‌کرد و از این طریق با کشاورزی آشنا شد، در حالی که مادرش بخش عمدهٔ مسئولیت‌های مزرعه را برعهده داشت. او به مادرش که دانش گسترده‌ای در تاریخ و ادبیات داشت بسیار نزدیک بود و علاقه‌اش به این موضوعات از همان‌جا ریشه گرفت. وین سوارکاری، شنا و اسکیت را آموخت و پیش از آنکه بتواند به زبان مادری خود بنویسد، فرانسوی صحبت می‌کرد.
او از سال ۱۸۷۵ به دبیرستان راستنبورگ رفت، اما علاقهٔ چندانی به درس نداشت و ترجیح می‌داد در مزارع اطراف پرسه بزند؛ او به‌ویژه در دروس ریاضی آمادگی ضعیفی داشت. پس از پنج سال، والدینش که پیشرفت اندکی در او می‌دیدند، او را در سال ۱۸۸۰ به خانه بازگرداندند تا کشاورزی بیاموزد. با این حال، مادرش مصرانه خواستار ادامهٔ آموزش او بود و برایش معلمان خصوصی گرفت؛ معلم ریاضی‌اش، سویتالسکی، آموزگاری برجسته بود که وین زیر نظر او پیشرفت چشمگیری کرد. او سپس به دبیرستان آلت‌اشتدتیشس کونیگسبرگ، مدرسه‌ای معتبر، فرستاده شد که در همان زمان آرنولد زومرفلد و هرمان مینکوفسکی نیز در آن تحصیل می‌کردند؛ وین در آنجا برای نخستین‌بار پیشرفت تحصیلی چشمگیری داشت و در سال ۱۸۸۲ فارغ‌التحصیل شد.[۳]
وین در سال ۱۸۹۸ با لوئیزه ملر از آخن ازدواج کرد و صاحب چهار فرزند شد: دو پسر به نامهای والتراوت و کارل، و دو دختر به نامهای گردا و هیلده‌گارد. پسرش کارل وین بعدها کوهنورد و کوه‌شناسی شد که در یک سانحهٔ کوهنوردی در هیمالیا جان باخت.
وین در طول جنگ جهانی اول و رویدادهای پس از آن به‌شدت آزرده‌خاطر شد. محاصرهٔ اقتصادی آلمان پس از جنگ برداشته نشد، کمبود شدید غذا و سوخت رخ داد و سربازان بازگشته از جبهه بی‌کار و ناخشنود بودند. تلاش‌های بلشویکی برای انقلاب که به آشوب ژانویهٔ ۱۹۱۹ در برلین انجامید، وین را عمیقاً غمگین کرد. او در نامهای به اروین شرودینگر در سال ۱۹۲۷ از «آمریکایی‌شدن فزایندهٔ سراسر زندگی» در اروپا ابراز نگرانی کرد. وین در سیاست‌های علمی بسیار فعال بود و مواضعی محافظه‌کارانه و ملی‌گرایانه داشت، هرچند هرگز به‌اندازهٔ طرفداران جنبش بعدی «فیزیک آلمانی» افراطی نشد؛ او همچنان برای آلبرت اینشتین و نظریهٔ نسبیت او ارزش قائل بود.
وین در ۳۰ اوت ۱۹۲۸ در مونیخ درگذشت.[۴]
تحصیلات
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]وین در سال ۱۸۸۲ وارد دانشگاه گوتینگن شد و ریاضیات و علوم طبیعی خواند، اما به‌زودی از دروس دلزده شد و پس از تنها یک نیم‌سال دانشگاه را ترک کرد تا به سفری در راینلند و تورینگن بپردازد. او سپس به مزرعهٔ والدینش بازگشت تا کشاورزی را برای ادارهٔ آن بیاموزد، اما ناخشنودی او از این مسیر به‌زودی افزایش یافت و در سال ۱۸۸۳ بار دیگر به دانشگاه، این‌بار دانشگاه برلین، بازگشت. زمستان ۱۸۸۳–۱۸۸۴ نقطهٔ عطف زندگی او بود، هنگامی که در آزمایشگاه هرمان فون هلمهولتز مشغول به کار شد؛ او بعدها گفت در آنجا برای نخستین‌بار واقعاً با فیزیک آشنا شد.
وین در نیم‌سال تابستانی ۱۸۸۴ در دانشگاه هایدلبرگ نزد گئورگ هرمان کوینکه که پژوهش‌های ارزشمندی دربارهٔ بازتاب نور از سطوح فلزی انجام داده بود، درس گرفت. سپس نزد هلمهولتز در برلین بازگشت و موضوع «پراش نور در برخورد با توری» را برای رسالهٔ دکتری خود برگزید. وین در سال ۱۸۸۶ با پایان‌نامه‌ای دربارهٔ پراش نور بر روی فلزات و تأثیر مواد گوناگون بر رنگ نور شکسته‌شده، مدرک دکتری خود را از دانشگاه برلین دریافت کرد، هرچند نمرهٔ نهایی او در امتحان چندان درخشان نبود.[۵]
پس از دکترا، وین به‌سبب آتش‌سوزی بزرگی که در مزرعهٔ خانوادگی رخ داده بود، به دراخنشتاین بازگشت و در بازسازی آن یاری رساند؛ استادانش نیز او را از ادامهٔ مسیر علمی منصرف کردند و به او گفتند چون فرزند ارشد و تنها است، باید ادارهٔ مزرعه را برعهده گیرد و در صورت تمایل، پژوهش علمی را تنها به‌عنوان سرگرمی دنبال کند. وین بیش از سه سال به‌عنوان کشاورز کار کرد، در حالی که به‌طور جسته‌گریخته در فیزیک نیز پژوهش می‌کرد. خشک‌سالی بزرگ سال ۱۸۹۰ سرانجام به فروش مزرعهٔ خانوادگی انجامید و وین از بهار همان سال به‌عنوان دستیار هلمهولتز در مؤسسهٔ فیزیکی-فنی رایش در برلین-شارلوتنبورگ مشغول به کار شد.[۶]
مسیر علمی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]مؤسسهٔ فیزیکی-فنی رایش
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]وین در سال ۱۸۹۲ به سمت مدرسی در برلین ارتقا یافت و در مؤسسهٔ فیزیکی-فنی رایش با علاقه فعالیت می‌کرد. با این حال، پس از درگذشت هلمهولتز در سال ۱۸۹۴ و جانشینی فریدریش کولراوش که برنامه‌های پژوهشی سخت‌گیرانه و دقیقی وضع می‌کرد، وین که روحیه‌ای بسیار مستقل داشت، احساس ناخشنودی کرد. از این‌رو، هنگامی که در سال ۱۸۹۶ کرسی استادی در دانشگاه فنی راینلند-وستفالن آخن (آخن) به او پیشنهاد شد، با خوشحالی آن را پذیرفت.
آخن، گیسن و وورتسبورگ
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]وین از سال ۱۸۹۶ تا ۱۸۹۹ در آخن تدریس کرد؛ در آنجا جانشین فیلیپ ادوارد آنتون لنارد شد که به کرسی هایدلبرگ رفته بود. تجهیزاتی که لنارد برای پژوهش دربارهٔ پرتوهای کاتدی در آخن به‌جای گذاشته بود، برای پژوهش‌های وین در همین زمینه بسیار سودمند افتاد؛ لنارد بعدها به‌پاس همین پژوهش‌ها جایزهٔ نوبل فیزیک سال ۱۹۰۵ را دریافت کرد. وین در آخن با لوئیزه ملر آشنا شد که در سال ۱۸۹۸ با او ازدواج کرد.[۷]
پس از سه سال در آخن، وین در سال ۱۸۹۹ به سمت استاد تمام در دانشگاه گیسن منصوب شد، اما تنها شش ماه در آنجا ماند و سپس کرسی استادی تمام در دانشگاه وورتسبورگ را پذیرفت؛ کرسی‌ای که با نقل‌مکان ویلهلم رونتگن به مونیخ خالی شده بود. وین بیست سال بعدی را در وورتسبورگ گذراند و در این دوران به‌عنوان فیزیک‌دانی با شهرت بین‌المللی، دعوت‌های سخنرانی متعددی از سراسر جهان دریافت کرد؛ از جمله سفرهایی به نروژ، اسپانیا، ایتالیا و انگلستان در سال ۱۹۰۴، یونان در سال ۱۹۱۲ و منطقهٔ بالتیک در سال ۱۹۱۸. در بهار ۱۹۱۳ به ایالات متحده سفر کرد و در دانشگاه کلمبیا سخنرانی کرد و از هاروارد و ییل نیز بازدید نمود. در وورتسبورگ، وین فرصت یافت به علایق دیگرش، از جمله تاریخ، ادبیات خارجی و هنرهای زیبا (که از کودکی و به تشویق مادرش به آن‌ها علاقه‌مند شده بود) بپردازد.
مونیخ
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]پس از بیست سال در وورتسبورگ، وین در سال ۱۹۲۰ پیشنهاد کرسی دانشگاه لودویش-ماکسیمیلیان مونیخ را پذیرفت؛ کرسی‌ای که این‌بار نیز جانشینی از ویلهلم رونتگن بود. او در آنجا مؤسسهٔ جدیدی برای فیزیک بنا نهاد و نقش مهمی در ادارهٔ دانشگاه ایفا کرد؛ از جمله در سال‌های ۱۹۲۵–۱۹۲۶ به سمت ریاست دانشگاه (رکتور) منصوب شد.
از سال ۱۹۰۵ تا ۱۹۱۸، وین به همراه ماکس پلانک سردبیری نشریهٔ آنالن در فیزیک را برعهده داشت. آن دو در قبال کشفیات جدید نظریهٔ نسبیت که چهرهٔ فیزیک را دگرگون می‌ساخت، سیاستی اتخاذ کردند مبنی بر انتشار مقالاتی که به مفاهیم فیزیکی نسبیت می‌پرداختند، در حالی‌که دست‌نوشته‌های با تأکید بر تفاسیر ریاضی را به همکاران ریاضی‌دانشان در گوتینگن واگذار می‌کردند. وین تا پایان عمر سردبیر این نشریه باقی ماند و همچنین همراه با اف. هارمز، سردبیری مشترک کتاب مرجع فیزیک تجربی را برعهده داشت.[۸]
فعالیت‌ها
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]قانون جابه‌جایی وین
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]در سال ۱۸۹۳، وین قانون جابه‌جایی خود را دربارهٔ طیف تابش جسم سیاه در دماهای گوناگون بیان کرد. ایدهٔ او استفاده از کورهٔ دارای روزنه‌ای کوچک به‌عنوان تقریبی مناسب برای جسم سیاه ایدئال بود: هر تابشی که از روزنهٔ کوچک وارد می‌شد، به‌قدری از دیواره‌های داخلی کوره پراکنده و بازتابیده می‌شد که تقریباً تمام تابش ورودی جذب می‌شد و احتمال بازگشت دوبارهٔ آن از روزنه به‌شدت کاهش می‌یافت؛ تابش خارج‌شده از این روزنه بسیار نزدیک به تابش تعادلی جسم سیاه در دمای کوره بود. این قانون که رابطه‌ای میان طول‌موج بیشینهٔ تابش‌شده و دمای جسم برقرار می‌کند، همچنان به‌طور گسترده کاربرد دارد.[۲]
قانون توزیع وین
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]وین در ژوئن ۱۸۹۶ قانون توزیع تابشی را که بعدها به نام او شناخته شد، منتشر کرد. ماکس پلانک که در آن زمان همکار وین بود و به قوانین تجربی صرف باور نداشت، با استفاده از الکترومغناطیس و ترمودینامیک تلاش کرد مبنایی نظری برای قانون وین ارائه دهد که به «قانون وین-پلانک» شهرت یافت. با این حال، قانون وین تنها در فرکانس‌های بالا معتبر بود و در فرکانس‌های پایین، مقدار تابندگی را کمتر از واقع برآورد می‌کرد. پلانک این نظریه را اصلاح کرد و آنچه امروز «قانون پلانک» خوانده می‌شود را پیشنهاد داد؛ دستاوردی که به توسعهٔ نظریه کوانتومی انجامید. وین به‌پاس این پژوهش‌ها دربارهٔ قوانین حاکم بر تابش گرمایی، در سال ۱۹۱۱ برندهٔ جایزهٔ نوبل فیزیک شد. او در سخنرانی نوبل خود، رویکرد «آزمایش ذهنی» خویش را چنین توضیح داد که با استفاده از قوانین شناخته‌شدهٔ فیزیکی می‌توان قانونی کلی برای نظریهٔ تابش استخراج کرد؛ چنین تأملاتی تنها زمانی ممکن است که همهٔ فرایندهای مبتنی بر قانون که آزمایش‌های ذهنی بر آن‌ها استوارند، شناخته‌شده باشند.
پرتوهای کانالی و کشف پروتون
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]در سال ۱۸۹۸، وین در جریان مطالعهٔ جریان‌های گاز یونیده، ذره‌ای با بار مثبت و جرمی برابر با اتم هیدروژن شناسایی کرد. او با این پژوهش، بنیان طیف‌سنجی جرمی را پایه‌ریخت و نخستین طیف‌سنج جرمی را اختراع کرد. با این حال، دشواری‌هایی در تطبیق نتایج طیف‌سنج جرمی او با نظریه‌های اتم و الکترون وجود داشت. جوزف جان تامسون دستگاه وین را در سال ۱۹۱۳ بهبود بخشید و آزمایش‌های بیشتری انجام داد؛ سپس پس از کار ارنست رادرفورد در سال ۱۹۱۹، ذرهٔ کشف‌شدهٔ وین پذیرفته شد و نام «پروتون» بر آن نهاده شد.[۴]
صافی وین
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]وین در سال ۱۸۹۸ برای مطالعهٔ پرتوهای آندی، دستگاهی موسوم به صافی وین (که با نام گزینشگر سرعت نیز شناخته می‌شود) توسعه داد. این دستگاه از میدان‌های الکتریکی و مغناطیسی عمود بر هم تشکیل شده که می‌تواند به‌عنوان صافی سرعت برای ذرات باردار، برای مثال در میکروسکوپ‌های الکترونی و طیف‌سنج‌ها، به‌کار رود. این ابزار در طیف‌سنجی جرمی شتاب‌دهنده برای گزینش ذرات بر پایهٔ سرعتشان استفاده می‌شود و می‌تواند به‌عنوان تحلیل‌گر انرژی ذرات باردار، تک‌رنگ‌ساز یا طیف‌سنج جرمی پیکربندی شود.
نظریهٔ جرم الکترومغناطیسی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]وین در سال ۱۹۰۰، پیرو کار جورج فردریک چارلز سرل، فرض کرد که کل جرم مادّه منشأ الکترومغناطیسی دارد و فرمولی برای رابطهٔ میان جرم الکترومغناطیسی و انرژی الکترومغناطیسی پیشنهاد داد.
پراش پرتوهای ایکس
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]پژوهش‌های وین دربارهٔ پراش پرتوهای ایکس توسط بلورها، از نخستین کارها در این حوزه بود و پنج سال پیش از کشفیات ماکس فون لاوه در همین زمینه صورت گرفت.[۷]
دیدگاه‌های فلسفی دربارهٔ فیزیک نظری
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]وین در سال ۱۹۱۴ کتاب «اهداف و روش‌های فیزیک نظری» را منتشر کرد. در این اثر، او تفاوت میان فیزیک ریاضی و فیزیک نظری را چنین شرح داد: فیزیک ریاضی باید ابزارهای ریاضی را فراهم کند، همان‌گونه که ریاضیات روابط دقیق میان کمیت‌های عددی را برقرار می‌سازد؛ در حالی که فیزیک نظری باید قوانین کمّی را تعیین کند، که برای این کار باید فرضیه‌هایی بسازد؛ با این حال تنها می‌تواند به دقتی تقریبی دست یابد. او همچنین معتقد بود قوانین طبیعت ساده‌تر از آن‌اند که دانشمندان تصور می‌کنند، چرا که آنان تنها می‌توانند گوناگونی بی‌پایان اثرات این قوانین را ببینند.
ارتباط با اینشتین
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]در سال ۱۹۱۲، آلبرت اینشتین طی نامهای از وین خواست آزمایشی برای اثبات تجربی اصل هم‌ارزی که خود در سال ۱۹۰۷ صرفاً بر پایهٔ ملاحظات نظری پیشنهاد کرده بود، انجام دهد؛ او از وین خواست تفاوت دوره‌های نوسان آونگ‌هایی از اورانیوم و سرب، و همچنین تناسب جرم لختی و جرم گرانشی این دو وزنه را با استفاده از ترازوی اووتووش اندازه‌گیری کند. این نامه نشان می‌دهد اینشتین در زمان صورت‌بندی اصل هم‌ارزی، از آزمایش ائوتووش بی‌خبر بوده است.[۸]
شاگردان
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]از میان دانشجویان دکتری وین می‌توان به آرتور جفری دمپستر، گابریل گابریلسن هولتسمارک، ادوارد روخارت و لارس وگارد اشاره کرد.
جوایز و افتخارات
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]از میان جوایز و افتخارات وین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- جایزه نوبل فیزیک (۱۹۱۱)، «به‌پاس کشفیاتش دربارهٔ قوانین حاکم بر تابش گرما»
- عضویت فرهنگستان علوم برلین
- عضویت فرهنگستان علوم گوتینگن
- عضویت فرهنگستان علوم اتریش
- عضویت فرهنگستان علوم سوئد
- عضویت فرهنگستان علوم و ادبیات نروژ
- عضویت آکادمی ملی علوم ایالات متحده در واشینگتن
- عضویت افتخاری انجمن فیزیک فرانکفورت آم ماین
او همچنین در سال ۱۹۱۳ سخنرانی ارنست کمپتون آدامز را در دانشگاه کلمبیا ارائه کرد.[۱]
آثار
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]از میان آثار مکتوب ویلهلم وین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- کتاب درسی هیدرودینامیک (Lehrbuch der Hydrodynamik)، ۱۹۰۰.
- اهداف و روش‌های فیزیک نظری (Ziele und Methoden der theoretischen Physik)، ۱۹۱۴.
- مسائل نوین فیزیک نظری (Neuere Probleme der theoretischen Physik)، ۱۹۱۳.
- از زندگی و فعالیت یک فیزیک‌دان (Aus dem Leben und Wirken eines Physikers)، ۱۹۳۰ (زندگی‌نامهٔ خودنوشت که پس از مرگ او منتشر شد).[۳]
میراث
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]میراث علمی ویلهلم وین در چند سطح باقی مانده است: قانون جابه‌جایی او همچنان در طیف گسترده‌ای از حوزه‌ها از جمله اخترفیزیک برای تعیین دمای اجرام آسمانی از روی طیف تابشی آن‌ها به‌کار می‌رود. قانون توزیع تابشی او، هرچند نهایتاً توسط قانون کامل‌تر پلانک جایگزین شد، نقشی تعیین‌کننده در پیدایش نظریهٔ کوانتومی ایفا کرد. کشف او از ذرهٔ باردار مثبت هم‌جرم با هیدروژن (که بعدها پروتون نامیده شد) و اختراع نخستین طیف‌سنج جرمی، بنیان یکی از مهم‌ترین ابزارهای تحلیلی علم نوین را پی‌ریخت. ماکس پلانک دربارهٔ او نوشت که احتمالاً تنها اندک فیزیک‌دانانی هستند که هم‌زمان در هر دو وجه تجربی و نظری حوزهٔ کاری خود، همچون ویلهلم وین (که با نام مستعار «ویلی» شناخته می‌شد) مهارت داشته باشند.[۶]
منابع
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]- 1 2 «Nobel Prize in Physics 1911». NobelPrize.org (به انگلیسی آمریکا). دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۲.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 «Nobel Prize in Physics 1911». NobelPrize.org (به انگلیسی آمریکا). دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۲.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 "Wilhelm Wien | Quantum Theory, Electromagnetic Radiation, Nobel Prize | Britannica". www.britannica.com (in English). Retrieved 2026-08-22.
- 1 2 "Wilhelm Wien". PHYSICS TODAY (in English). 2016-01-13. Retrieved 2026-08-22.
- ↑ «Wilhelm Wien (1911) - Fakultät für Physik und Astronomie». www.physik.uni-wuerzburg.de. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۲.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 «Wilhelm Wien». ETHW. ۲۰۱۶-۰۳-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۲.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Darling، David. «Wien, Wilhelm (1864-1928)». www.daviddarling.info. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۲.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 «Wilhelm Wien». www.system-overload.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۲.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
- خلاصه زندگینامه علمی دانشمندان، احمد بیرشک، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی/بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی، ۱۳۷۴ تهران
«Wien, Wilhelm.» Encyclopædia Britannica. ۲۰۰۷. Encyclopædia Britannica Online. ۲۸ Apr. ۲۰۰۷ <http://www.britannica.com/eb/article-9076933>.
| عمومی | |
|---|---|
| کتابخانه‌های ملی | |
| واژه‌نامه‌های زندگی‌نامه‌ای | |
| پایگاه‌های دادهٔ علمی | |
| سایر | |
- استادان دانشگاه اروهتهها آخن
- استادان دانشگاه وورتسبورگ
- اهالی استان پروس
- اهالی کنتشین
- برندگان جایزه نوبل اهل آلمان
- برندگان جایزه نوبل فیزیک
- دانشمندان فیزیک نظری
- دانشآموختگان دانشگاه اروهتهها آخن
- دانشآموختگان دانشگاه گوتینگن
- دانشآموختگان دانشگاه هومبولت برلین
- درگذشتگان ۱۹۲۸ (میلادی)
- دریافتکنندگان نشان ماکسیمیلیان بایرن برای علم و هنر
- زادگان ۱۸۶۴ (میلادی)
- فیزیکدانان سده ۲۰ (میلادی) اهل آلمان
- فیزیکدانان سده ۱۹ (میلادی) اهل آلمان
- فیزیکدانان اهل آلمان
- فیزیکدانان سده ۱۹ (میلادی)
- فیزیکدانان سده ۲۰ (میلادی)
- استادان دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان مونیخ