سرزمین اسرائیل

با سرزمین موعود اشتباه نشود.

سرزمین اسرائیل (عبری: אֶרֶץ יִשְׂרָאֵל‎، نوین: Eretz Yisrael، طبریه‌ای: ʼÉreṣ Yiśrāʼēl)، نام سنتی یهودی برای منطقه‌ای با گستره جغرافیایی نامعین در شام جنوبی است. در یهودیت، ارتص یسرائل (سرزمین اسرائیل) جایگاه قوم اسرائیل است و افزون بر ارزش جغرافیایی خود، از اهمیت معنوی نیز برخوردار است. بر اساس این باور، سرزمین اسرائیل صرفاً زمینی مادی نیست، بلکه معنایی روحانی دارد و پیوندی عمیق با قوم اسرائیل و آرمان بزرگ اصلاح جهان دارد؛ آرمانی که قوم اسرائیل باید آن را مشخصاً در سرزمین اسرائیل محقق سازد. سرزمین اسرائیل با اصطلاحاتی مذهبی و تاریخی و همچنین اصطلاحاتی مرتبط با کتاب مقدس، مثل سرزمین کنعان، سرزمین موعود، سرزمین مقدس و سرزمین فلسطین نیز شناخته می‌شود (اسرائیل (ابهام زدایی) را نیز نگاه کنید). حد و حدود این قلمرو، در قسمت‌های مختلف کتاب مقدس عبری، به اشکال متفاوت ذکر شده است. به طور مثال در قسمت‌های «پیدایش ۱۵»، «خروج ۲۳»، «اعداد ۳۴» و «حزقیال ۴۷» از کتاب مقدس عبری، به این سرزمین اشاره‌های خاصی شده است. همچنین نُه بار در کتاب مقدس، گستردگی قلمرو این سرزمین، از شمالی‌ترین شهر پادشاهی اسرائیل یعنی «شهر باستانی دن» تا جنوبی‌ترین منطقه اسرائیل یعنی شهر «بئرشبع در صحرای نگب» ذکر شده است؛ همچنین سه بار دیگر در کتاب مقدس، حد و حدود این سرزمین، از ابتدای ورودی شهر حماة تا لب رود نیل در مصر توصیف شده است.

پادشاهی‌های اسرائیل و یهودا.

تصویر ماهواره‌ای از سرزمین اسرائیل در ژانویهٔ ۲۰۰۳.

بر اساس سنت یهودی، سرزمین اسرائیل به قوم اسرائیل وعده داده شده است؛ وعده‌ای که بارها به پدران بنیان‌گذار این قوم داده شد و در بخش‌های بسیاری از تنخ (کتاب مقدس) تکرار شده است. در طول سالیان و با وجود تبعید، پیوند میان قوم یهود و سرزمین اسرائیل همچنان حفظ شده است.

سرزمین موعود و سرزمین مقدس

ابراهیم، پدر قوم اسرائیل، مأمور می‌شود که از محل سکونت خود کوچ کند و به سرزمین اسرائیل برود. حتی هنگامی که او از پیش در این سرزمین سکونت دارد، این سرزمین چندین بار به‌عنوان میراثی برای نسل او وعده داده می‌شود. خداوند همچنین با او عهد می‌بندد تا قومی که از نسل او پدید می‌آید، قوم خدا باشد و زمین را به‌عنوان بخشی از این عهد به آنان ببخشد. ازاین‌رو، هنگامی که ابراهیم در جست‌وجوی همسری برای پسرش اسحاق است، به این موضوع اشاره می‌کند و آن را دلیلی برای ترک نکردن سرزمین از سوی اسحاق می‌داند. در دوران مواجهه با قحطی‌ای سخت، به اسحاق فرمان داده می‌شود که سرزمین را ترک نکند و دلیل این فرمان آن است که سرزمین به نسل او وعده داده شده است: «زیرا تمامی این سرزمین‌ها را به تو و به نسل تو خواهم داد». هنگامی که یعقوب از دست برادرش عیسو به حَران می‌گریزد، به او بشارت داده می‌شود که این سرزمین به فرزندانش داده خواهد شد: «سرزمینی را که بر آن خوابیده‌ای، به تو و به نسل تو خواهم داد». موسی در جریان رهایی از مصر مأمور می‌شود که قوم اسرائیل را مطابق با سوگندی که خداوند به ابراهیم، اسحاق و یعقوب یاد کرده است، به سرزمین اسرائیل هدایت کند. در سرود دریا نیز از این سرزمین به‌عنوان جایگاه میراث و سکونت خداوند یاد می‌شود؛ جایی که او در آن ساکن است و بنی‌اسرائیل در انتظار سکونت در آن هستند. در پی گناه جاسوسان، که طی آن بنی‌اسرائیل از رفتن به سرزمین اسرائیل بیمناک می‌شوند و تصمیم می‌گیرند به مصر بازگردند، مقرر می‌شود که چهل سال را در بیابان سپری کنند. هنگامی که مردان قبیله‌های رؤبین و جاد می‌خواهند در آن سوی رود اردن سکونت گزینند، موسی به‌شدت آنان را سرزنش می‌کند: «و اینک شما به‌جای پدران خود برخاسته‌اید، ای نسل مردان گناهکار، تا خشم سوزان خداوند را بر ضد اسرائیل باز هم افزون سازید».

تقسیم بندی سرزمین اسرائیل در مابین بنی‌اسرائیل.

در واقع، از دوران ابراهیم تا زمان استقرار بنی‌اسرائیل در سرزمین، میهن اساس و بستر وجودی قوم اسرائیل نبود، بلکه مقصد ملی آن به شمار می‌رفت؛ یعنی سرزمین موعود. افزون بر این، در تنخ (کتاب مقدس)، این سرزمین «سرزمین اسرائیل» نامیده نمی‌شود، بلکه از آن با عنوان «سرزمین کنعان» یاد می‌شود. اقوام باستانی به‌سبب اعمال غیراخلاقی خود، حقشان را بر این سرزمین از دست دادند. قوم اسرائیل آمد تا سرزمین را به تصرف درآورد و جانشین اقوام کنعانی شود؛ با این آگاهی که عهدی میان آنان و خداوند بسته شده است و اگر آنان نیز مطابق اصول اخلاقی و فرمان‌های خداوند رفتار نکنند، از این سرزمین بیرون رانده خواهند شد؛ با این تفاوت که برخلاف اقوام کنعانی، آنان بار دیگر به آن بازخواهند گشت. ویژگی متمایز سرزمین اسرائیل در این است که نه‌تنها سرزمینی موعود است، بلکه سرزمینی است که خداوند در میان قوم خود در آن سکونت دارد؛ یعنی سرزمین مقدس.

محبوبیت سرزمین اسرائیل در قلب ملت یهود

متفکران یهودی از محبوبیت و ارجمندی سرزمین اسرائیل و به‌طور کلی، از فضیلت زندگی در آن، بسیار سخن گفته‌اند.

بزرگان متفکران بر مرزهای سرزمین اسرائیل بوسه می‌زدند، سنگ‌های آن را می‌بوسیدند و خود را بر خاک آن می‌غلتاندند؛ چنان‌که گفته شده است: «زیرا بندگانت سنگ‌های آن را دوست می‌دارند و بر خاک آن شفقت می‌ورزند.» همچنین رامبام (موسی بن میمون) چنین نوشته است:

متفکران گفته‌اند: هر کس در سرزمین اسرائیل سکونت داشته باشد، گناهانش آمرزیده می‌شود؛ چنان‌که آمده است: «و ساکن آن نخواهد گفت: بیمارم؛ مردمی که در آن سکونت دارند، گناهانشان آمرزیده شده است.» حتی اگر کسی به‌اندازهٔ چهار ذِراع در آن راه برود، شایستهٔ حیات جهان آینده می‌شود! و هر کس در آن دفن شود، گناهانش بخشوده می‌شود؛ گویی مکانی که در آن قرار دارد، قربانگاهی برای کفارهٔ گناهان است؛ چنان‌که آمده است: «و زمین او، قومش را کفاره خواهد کرد.» اما دربارهٔ مجازات و مصیبت آمده است: «بر زمینی ناپاک خواهی مرد.» و کسی که این سرزمین او را در زمان حیات در خود جای می‌دهد، با کسی که پس از مرگ در آن جای می‌گیرد، یکسان نیست. بااین‌حال، بزرگان متفکران، پیکر مردگان خود را به آنجا منتقل می‌کردند. از یعقوب پدرمان و یوسفِ درستکار عبرت بگیر.

— میشنه تورا، کتاب داوران، قوانین پادشاهان، فصل پنجم، بند ۱۱

در تورات، سرزمین اسرائیل چندین بار با عنوان «سرزمین نیکو» و نیز با نام «سرزمینی روان از شیر و عسل» یاد شده است. تورات همچنین دربارهٔ سرزمین اسرائیل چنین می‌گوید:

7. زیرا یهوه، خدای تو، تو را به سرزمینی نیکو می‌آورد؛ سرزمینی با جویبارهای آب، چشمه‌ها و آب‌های ژرف که در دره‌ها و کوه‌ها جاری‌اند. ۸. سرزمینی از گندم و جو (گیاه)، انگور و انجیر و انار؛ سرزمینی از زیتونِ روغنی و عسل. ۹. سرزمینی که در آن نان را با تنگدستی نخواهی خورد و هیچ‌چیز در آن کم نخواهی داشت؛ سرزمینی که سنگ‌هایش آهن است و از کوه‌هایش مس استخراج خواهی کرد.

— تثنیه، ۸:۷–۹

در میدراش نیز به محبوبیت سرزمین اسرائیل نزد خداوند اشاره شده است:

قدوس متبارک به موسی گفت: «این سرزمین نزد من محبوب است؛ چنان‌که آمده است: سرزمینی که یهوه، خدای تو، پیوسته به آن توجه دارد.» «و اسرائیل نیز نزد من محبوب است؛ چنان‌که آمده است: زیرا خداوند شما را دوست داشت.» قدوس متبارک گفت: «من اسرائیلیان را که نزد من محبوب‌اند، به سرزمینی که نزد من محبوب است وارد خواهم کرد؛ چنان‌که آمده است: زیرا شما به سرزمین کنعان وارد می‌شوید.»

— میدراش رَبّا، کتاب اعداد، بخش ۲۳، بند ۷

مرزها طبق باور یهودیان

در متون مقدس قدیمی، توصیف‌های مختلفی برای سرزمین اسرائیل ارایه شده است. یکی از این توصیف‌ها این است که این قلمرو توسط بازگشت کنندگان از تبعید دوباره احیا می‌شود. مرزهای ذکر شده در این متون، هم با مرزهایی که در کتاب مقدس آمده و هم با مرزهای واقعی پادشاهی‌های قبلی اسراییل پیش از تبعید یهودیان، تفاوت‌های چشمگیری دارد. این سرزمین تقریباً از حدود شهر عکا در شمال تا شهر اشکلون در جنوب محل استقرار نیروهای اسراییل فعلی، در امتداد مدیترانه و شامل سرزمین جلیل و بلندی‌های جولان بوده است. این در حالی است که در تمام این متون، از شهر باستانی سامریه که توسط یهودیان ادعا می‌شود که پایتخت پادشاهی شمالی اسرائیل در گذشته بوده است، هیچ حرفی به میان نیامده است.

جستارهای وابسته

• تاریخ اسرائیل
• تاریخ یهود
• تاریخ اسرائیل و یهودای باستان
• باستان‌شناسی کتاب مقدس
• طومارهای دریای مرده
• تاریخ فلسطین