رئیس‌جمهور

رئیس‌جُمهور یا پرزیدِنت (به انگلیسی: President) عنوانی برای رئیس کشور و بالاترین مقام در بیشتر کشورهای دارای حکومت جمهوری است. رئیس‌جمهور ممکن است، یک مقام تشریفاتی یا مقامی با اختیارات بسیار باشد.

وظایفی که یک رئیس‌جمهور بر عهده دارد بسته به نوع حکومت متفاوت است. در جمهوری‌های پارلمانی (مثلاً آلمان)، این وظایف معمولاً، اما نه همیشه، محدود به وظایف رئیس کشور است و بنابراین عمدتاً تشریفاتی است.

در جمهوری‌های ریاستی (مثلاً ایالات متحده آمریکا) و تعدادی جمهوری پارلمانی منتخب (مثلاً بوتسوانا و آفریقای جنوبی)^[۱]^[۲] نقش رئیس‌جمهور برجسته‌تر است و وظایف رئیس دولت را در بر می‌گیرد.^[۳] در جمهوری‌های نیمه‌ریاستی (مثلاً فرانسه)، رئیس‌جمهور برخی وظایف اختیاری مانند امور خارجه، انتصاب رئیس دولت و دفاع را دارد، اما خودش رئیس دولت نیست.^[۳] رهبر یک کشور تک‌حزبی (مثلاً چین) همچنین می‌تواند برای اهداف تشریفاتی یا برای حفظ یک مقام رسمی دولتی، سمت رئیس‌جمهور را بر عهده بگیرد.^[۴]

عنوان پرزیدنت ^[۵]^[۶] ممکن است برای شخصی که این عنوان را دارد یا ریاست برخی از نهادهای دولتی دیگر را بر عهده دارد، اعمال شود.^[۷] متعاقباً عبارت «پرزیدنت» توسط دولت‌ها برای اشاره به روسای دولتشان استفاده شده است.

پیشینه

عنوان «رئیس‌جمهور» از لاتین prae- به معنای «جلو» + sedere به معنای «نشستن» گرفته شده است. کلمه «رئیس‌جمهور» همچنین در کتاب مقدس شاه جیمز در دانیال برای ترجمه اصطلاح آرامی סָרְכִ֣ין (sā·rə·khîn) استفاده شده است، کلمه‌ای با ریشه احتمالاً فارسی، به معنای «مقامات»، «کمیسیونرها»، «ناظران» یا «رؤسا». به این ترتیب، در ابتدا به مقامی اطلاق می‌شد که ریاست یا «جلوی» یک گردهمایی را بر عهده دارد و تضمین می‌کند که بحث طبق قوانین نظام انجام شود (همچنین رئیس و سخنران)، اما امروزه معمولاً به یک مقام اجرایی در هر سازمان اجتماعی اشاره دارد. نمونه‌های اولیه از دانشگاه‌های آکسفورد و کمبریج (از سال ۱۴۶۴) و رئیس بنیانگذار انجمن سلطنتی (در سال ۱۶۶۰) هستند. این کاربرد امروزه در عنوان مناصبی مانند «رئیس هیئت تجارت» و «رئیس شورا» در بریتانیا، و همچنین «رئیس سنا» در ایالات متحده (یکی از نقش‌هایی که طبق قانون اساسی به معاون رئیس‌جمهور واگذار شده است) باقی مانده است. کشیش برگزارکننده مراسم مذهبی خاص عشای ربانی نیز گاهی اوقات در این معنا «رئیس» نامیده می‌شود.

رایج‌ترین کاربرد مدرن آن به عنوان رئیس دولت در جمهوری است. اولین استفاده از کلمه «رئیس‌جمهور» برای اشاره به بالاترین مقام رسمی در یک دولت، در دوران جمهوری انگلستان (از سال ۱۶۴۹ تا ۱۶۶۰) بود.

انتخاب

رئیس‌جمهور ممکن است به‌طور مستقیم توسط مردم یا به‌صورت غیرمستقیم توسط پارلمان یا یک نهاد انتخاباتی انتخاب شود. دوره ریاست‌جمهوری و شرایط انتخاب مجدد نیز در قوانین هر کشور مشخص می‌شود.

اختیارات و وظایف

اختیارات رئیس‌جمهور بسته به نظام سیاسی کشور متفاوت است و می‌تواند شامل موارد زیر باشد: ریاست قوه مجریه و نظارت بر اجرای قوانین؛ انتصاب یا پیشنهاد وزیران و برخی مقام‌های دولتی؛ نمایندگی کشور در روابط خارجی؛ امضای قوانین و صدور فرمان‌های اجرایی در حدود قانون؛ فرماندهی نیروهای مسلح در کشورهایی که چنین اختیاری دارد؛ اعطای نشان‌ها و افتخارات دولتی؛ اعمال عفو یا تخفیف مجازات در حدود قانون. این اختیارات در همه کشورها یکسان نیست و ممکن است بخشی از آن‌ها در اختیار نخست‌وزیر یا سایر نهادهای حکومتی باشد.

انواع نظام‌های ریاستی

در نظام ریاستی، رئیس‌جمهور معمولاً هم رئیس کشور و هم رئیس دولت است و دولت تحت ریاست او فعالیت می‌کند. در نظام نیمه‌ریاستی، قدرت اجرایی میان رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر تقسیم می‌شود و هر یک وظایف مشخصی دارند. در نظام پارلمانی، رئیس‌جمهور معمولاً رئیس کشور است و نخست‌وزیر و کابینه اداره دولت را بر عهده دارند.

رابطه با سایر قوا

در نظام‌های مبتنی بر تفکیک قوا، اختیارات رئیس‌جمهور توسط قانون اساسی محدود می‌شود. پارلمان می‌تواند بر عملکرد دولت نظارت کند و در شرایط مشخص، فرایند استیضاح یا برکناری رئیس‌جمهور را آغاز کند. قوه قضائیه نیز در چارچوب قانون می‌تواند بر رعایت قوانین و قانون اساسی نظارت داشته باشد.

سیاست خارجی و نیروهای مسلح

رئیس‌جمهور در بسیاری از کشورها نماینده رسمی کشور در روابط خارجی است و ممکن است در مذاکرات، معاهدات و روابط بین‌المللی نقش داشته باشد. در برخی جمهوری‌ها، رئیس‌جمهور فرمانده کل نیروهای مسلح است. با این حال، استفاده از نیروهای نظامی یا اعلام جنگ ممکن است طبق قانون به تصویب پارلمان یا رعایت شرایط مشخصی نیاز داشته باشد.

جانشینی و برکناری

قانون اساسی معمولاً برای مرگ، استعفا، ناتوانی یا برکناری رئیس‌جمهور، سازوکار جانشینی تعیین می‌کند. معاون رئیس‌جمهور، نخست‌وزیر، رئیس پارلمان یا مقام دیگری ممکن است طبق قانون مسئولیت ریاست‌جمهوری را بر عهده بگیرد. رئیس‌جمهور نیز در برخی کشورها در صورت ارتکاب جرائم یا تخلفات مشخص، از طریق فرایندهایی مانند استیضاح قابل برکناری است. جزئیات این فرایند در نظام‌های مختلف متفاوت است.

جایگاه رئیس‌جمهور

ریاست‌جمهوری یکی از مهم‌ترین نهادهای سیاسی در بسیاری از جمهوری‌ها است، اما میزان قدرت آن در کشورهای مختلف یکسان نیست. در نظام‌های مبتنی بر قانون اساسی، رئیس‌جمهور نیز مانند سایر مقامات حکومتی تابع قانون است و حدود اختیارات و مسئولیت‌های او توسط قانون اساسی و قوانین کشور تعیین می‌شود.

کمترین دوره

در تاریخ ۱۹ فوریه ۱۹۱۳، پس از انتخابات ریاست جمهوری کشور ایالات متحده مکزیک، پدرو لاسکورائین به مدت کمتر از یک ساعت به عنوان سی‌وچهارمین رئیس‌جمهور مکزیک فعالیت کرد، که کوتاه‌ترین دوران ریاست‌جمهوری در جهان است.^[۸]

بیشترین دوره

طولانی‌ترین دوره ریاست جمهوری متعلق به تئودور اوبیانگ انگوئما رئیس‌جمهوری کشور گینه استوایی است که از سال ۱۹۷۹ تاکنون (۴۷سال) این مقام را دارد.^[۹]

جستارهای وابسته

پانویس

↑ "Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 5: The President and National Executive". Gov.za. 2012. Retrieved 17 April 2019.
↑ Allard, P (2016). "Government social advertising and ethno-politics in a small, ethnically diverse nation". ResearchGate. p. 67. Retrieved 17 April 2019.
1 2 Shugart, MS (2008). "Comparative Executive–Legislative Relations". In Binder, SA; Rhodes, RAW; Rockman, BA (eds.). The Oxford handbook of political institutions (PDF). Oxford University Press. pp. 344–365. doi:10.1093/oxfordhb/9780199548460.003.0018. ISBN 978-0-19-954846-0. Retrieved 17 April 2019.
↑ "The President, Our Government". The White House. Retrieved 26 April 2021.
↑ Williams, Stephen P. (2004). How to Be President. Chronicle Books. p. 56. ISBN 978-0-8118-4316-4.
↑ Safire, William (November 24, 1991). "On Language; Manhandling the Handlers". The New York Times.
↑ Wood, Lewis (May 13, 1945). "Mr. President Is correct". The New York Times.
↑ Braddy, Haldeen (Autumn 1969). "Revolution: Agony South of the Border". Montana: The Magazine of Western History. 19 (4). Montana Historical Society: 32, 44. JSTOR 4517403. Pedro Lascurain (Interim President for 28 minutes) became president for one day only, February 19, 1913
↑ «کدامیک از رهبران سیاسی جهان طولانی‌ترین دوره قبضه قدرت را سپری می‌کنند؟». euronews. ۲۰۲۳-۰۶-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۱۱-۲۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[1] "Constitution of the Republic of South Africa, 1996 – Chapter 5: The President and National Executive". Gov.za. 2012. Retrieved 17 April 2019.

[2] Allard, P (2016). "Government social advertising and ethno-politics in a small, ethnically diverse nation". ResearchGate. p. 67. Retrieved 17 April 2019.

[Comparative-Exec-Leg-relat-3] 1 2 Shugart, MS (2008). "Comparative Executive–Legislative Relations". In Binder, SA; Rhodes, RAW; Rockman, BA (eds.). The Oxford handbook of political institutions (PDF). Oxford University Press. pp. 344–365. doi:10.1093/oxfordhb/9780199548460.003.0018. ISBN 978-0-19-954846-0. Retrieved 17 April 2019.

[4] "The President, Our Government". The White House. Retrieved 26 April 2021.

[5] Williams, Stephen P. (2004). How to Be President. Chronicle Books. p. 56. ISBN 978-0-8118-4316-4.

[6] Safire, William (November 24, 1991). "On Language; Manhandling the Handlers". The New York Times.

[7] Wood, Lewis (May 13, 1945). "Mr. President Is correct". The New York Times.

[8] Braddy, Haldeen (Autumn 1969). "Revolution: Agony South of the Border". Montana: The Magazine of Western History. 19 (4). Montana Historical Society: 32, 44. JSTOR 4517403. Pedro Lascurain (Interim President for 28 minutes) became president for one day only, February 19, 1913

[9] «کدامیک از رهبران سیاسی جهان طولانی‌ترین دوره قبضه قدرت را سپری می‌کنند؟». euronews. ۲۰۲۳-۰۶-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۴-۱۱-۲۴.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]