Mary L. Good
Mary Lowe Good (Grapevine, Texas, 1931ko ekainaren 20a - Little Rock, Arkansas, 2019ko azaroaren 20a) estatubatuar kimikari ez-organikoa izan zen, arlo akademikoan, industria-ikerketan eta gobernuan jardun zuena. Goodek rutenioa bezalako katalizatzaileen ulermena hobetzen lagundu zuen.[1][2]
Good-ek Teknologia arloko idazkariorde gisa jardun zuen Estatu Batuetako Merkataritza Sailean, 1993tik 1997ra, Bill Clinton presidentearen agintaldian. Denbora laburrez, Estatu Batuetako Merkataritza-idazkari jardule gisa aritu zen 1996ko apirilaren 3tik 12ra.[3]
Good-ek sari garrantzitsu batzuk jaso zituen; besteak beste, Garvan–Olin domina, Othmer urrezko domina, Priestley domina, Vannevar Bush saria eta Heinz saria (teknologia, ekonomia eta enpleguaren arloan).[4]
Bizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mary Lowe 1931ko ekainaren 20an jaio zen Grapevinen (Texas), Winnie eta John Loweren alaba gisa.[5][6] Familia Kirbyra (Arkansas) lekualdatu zen 1942an. Aita bertako eskola bateko zuzendaria zen,[5] eta ama, berriz, irakaslea eta liburuzaina.[1] Geroago, familia Willisvillera (Arkansas) joan zen bizitzera; han egin zituen Maryk batxilergoko ikasketak.[5] Eskolan ez zen kimika-ikastaro edo laborategirik eskaintzen; horregatik, Maryk ikasle gaztea zenean bere laborategiak sortzen ematen zuen denbora. Behin batean, etxeko sotoan argazkilaritza-estudio bat prestatu zuen; horretarako, argazki-handigailu zahar bat konpondu eta argazkiak errebelatzeko beharrezkoak ziren produktu kimikoei buruzko informazioa bildu zuen.[5]
Hasieran, Lowe Arkansas State Teacher's College-ra (gaur egun Central Arkansas-ko Unibertsitatea) joan zen, etxeko ekonomiako irakasle izateko asmoz. Unibertsitateko lehen mailan zegoela kimikarekiko interesa piztu zitzaion, eta kimika eta fisika ikasketetara aldatu zen; 1950ean lortu zuen Zientzietako Gradua Central Arkansas Unibertsitatean. Lowe unibertsitateko kimika-programan graduatu ziren lehen hiru ikasleetako bat izan zen.[7]
Irakasleek graduondoko ikasketak egitera bultzatu zuten. Beka bat lortu zuen; horri esker, Arkansasko Unibertsitatean Raymond R. Edwardsekin erradiokimika ikasi ahal izan zuen. 19 urte zituela, energia atomikoaren arloko ikerketa-laguntzaile gisa, gobernuaren Q mailako segurtasun-baimena jaso zuen lehen aldiz.[5] 1952an, Bill Jewel Goodekin ezkondu zen; fisikako graduondoko ikaskide zuen hura.[1] Mary Lowe Goodek 1953an lortu zuen masterra eta 1955ean doktoretza Arkansasko Unibertsitatean; horrela, zientzia gogorretan doktore-titulua lortu zuen Arkansasko lehen emakumea bihurtu zen.[5][8][9][10] Graduondoko ikerketan, ur-disolbaketan zegoen iodo erradioaktiboa (tiroide-arazoak tratatzeko erabiltzen dena) aztertu zuen.[11] Metal-konplexuak disolbatzaile bidez erauzteko prozesuetan lan egin zuen, eta disolbatzaile organiko batean zeuden espezie kimikoen propietate kimiko zein fisikoak deskribatu zituen.[5]
Louisianako Estatuko Unibertsitate Sistema
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Good-ek 25 urte eman zituen irakaskuntzan eta ikerketan Louisianako Estatuko Unibertsitatean eta New Orleanseko Unibertsitatean —azken hori, garai hartan, Louisianako Estatuko Unibertsitatearen Sistemaren parte zen—.[4] Good Baton Rougera joan zen erradiokimika-laborategiko zuzendari eta kimikako irakasle eta irakasle laguntzaile gisa (1954–1958). Baton Rougen, iodoaren eta sufrearen kimikaren arloan lan egin zuen Sean McGlynnekin batera.[5][6]
1958an, Good eta haren senarra New Orleansera joan ziren, sortzen ari zen campus berri batean lanpostuak eskaini baitzizkieten biei.[5] Louisiana State University New Orleans (LSUNO) izan zen erabat integratutako erakunde gisa ireki zen Hegoaldeko estatuetako lehen unibertsitatea. Erradiokimikan egindako lana zabalduz, Goodi espektroskopia erabiltzea interesatu zitzaion konposatu ez-organikoak aztertzeko, neurketak eginez eta emaitza esperimentalak iragarpen teorikoekin erlazionatuz.[5][11] Lotura molekularrak aztertzeko gai izan zen bai disoluzioetan bai egoera solidoetan. Disolbatzaile organikoak erabiliz, rodio-konplexuak erauzi eta bimetalikoak zirela frogatzea ere lortu zuen.[5]
Good-ek karrera akademikoan aurrera egin zuen, eta New Orleansen Kimikako Boyd Irakasle izendatu zuten (1974–1978); unibertsitateko kargu akademikorik entzutetsuena lortu zuen lehen emakumea izan zen.[12] 1978tik 1980ra, Baton Rougera itzuli zen programa berri bat garatzera, Ingeniaritza Ikerketako Dibisioko Materialen Zientziako Boyd Irakasle gisa.[5]
Good izan zen oinarrizko ikerketa kimikorako Mössbauer espektroskopia-teknikak erabili zituen lehen pertsonetako bat.[11] Mössbauer espektroskopiari esker, ikertzaileek gamma izpien eta materiaren arteko elkarrekintzak azter ditzakete, atomoen barruko elektroien energian gertatzen diren oso aldaketa txikiak behatuz. Datu horiek metal-ioiak dituzten konposatu konplexuen egitura molekularra identifikatzeko erabil daitezke.[1]
Goodek rutenioa bezalako katalizatzaileak hobeto ulertzen lagundu zuen. Garai hartan, inor ez zen saiatu rutenioan Mössbauer efektuak behatzen; neurri batean, horretarako oso tenperatura baxuetan aztertu behar zelako, helio likidoa erabiliz hoztuta. Goodek rutenioa —hainbat oxidazio-egoeratan agertzen dena— aztertzea lortu zuen, eta informazio kimiko zein estruktural zehatza lortu zuen.[11]
Material-zientziaren arloan ere lan egin zuen, itsasontzietatik itsas-oskoldunak (lanpernak eta antzekoak) kentzeko erabiltzen diren itsasoko estaldura anti-inkrustatzaileen ikerketa fisiko eta biologikoetan. Haren argitalpenen artean, parekideen ebaluazioa duten aldizkarietako 100 artikulu baino gehiago eta hainbat liburu daude.[11]
Amerikako Kimika Elkartea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Good izan zen American Chemical Society elkarteko zuzendaritza-batzorderako hautatutako lehen emakumea, 1972an.[6] 1978an eta 1980an elkarteko zuzendaritza-batzordeko presidente hautatu zuten;[13] 1986an presidente hautatu izendatu zuten, eta 1987an presidente gisa jardun zuen.[14][15]
Kimika Puru eta Aplikatuko Nazioarteko Batasuna
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Good 1981ean Kimika Puru eta Aplikatuko Nazioarteko Batasuneko (IUPAC) Kimika Ez-organikoko Dibisioko presidente hautatu zuten, eta 1985era arte bete zuen kargu hori, bi agintalditan. IUPACeko dibisio-buru hautatutako lehen emakumea izan zen.[6][16]
Kimika ez-organikoko sailaren buru gisa, honako batzorde hauen lanaren gainbegiratzeaz arduratu zen: kimika ez-organikoko nomenklaturaren batzordea; Isotopo-ugaritasunen eta Pisu Atomikoen Batzordea; eta tenperatura altuen eta material erregogorren batzordea. Bere lanen artean, kimika ez-organikoko IUPAC nomenklaturaren —edo "Liburu Gorria"ren— erabateko berrikuspena gainbegiratzea zegoen.[16]
Dibisioko presidente kargua betetzeaz gain (1980–1985), Good IUPACeko Gobernu Bulegoko kide izan zen (1985–1993).[17] Dibisioko presidente gisa bigarren agintaldia amaitu ondoren, Bulegoko hautatutako kide bihurtu zen, eta IUPACeko Batzorde Exekutiboko kide ere izan zen 1985etik 1993ra bitartean.[6] 1989an, Good funtsezkoa izan zen "Chemistry in Action" (Kimika martxan) programa abian jartzeko; horren bidez, IUPACeko kideak bultzatu zituen garrantzi zientifiko eta sozialeko arloetan —besteak beste, atmosfera eta ingurumena, energia-prozesuak, material aurreratuak eta bioteknologia— lider aktibo eta ikusgarri bihurtzera.[6][18]
Good Industrial Research Institute (IRI, 1982-1987) erakundeko administrazio-kontseiluan ere aritu zen.[17]
Industria-ibilbidea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1980an, Mary Lowe Goodi Signal Research Center, Inc. enpresako (lehenago Universal Oil Products, eta geroago Allied-Signal Inc.) Ingeniaritza Materialen Ikerketa Saileko buru izatea proposatu zioten. Sail horrek 400 zientzialari eta teknikari zituen, eta urteko salmentak 3.000 milioi dolar ingurukoak ziren. 1981ean, Mary Good ikerketa-arloko presidenteorde eta zuzendari izendatu zuten. Aldaketa handiko garai batean (jabetza-aldaketak, fusioak, erosketak eta desinbertsioak) zuzendu zuen Ikerketa Zentroa, teknologia berrien garapenean zein horien lizentziazioan eta merkaturatzean arreta jarriz. 1985ean Signal Research Centerreko presidente eta ikerketa-zuzendari bihurtu zen; 1986an, berriz, Allied-Signal Engineered Materials Research-eko presidente, eta, ondoren, teknologia arloko presidenteorde senior, hiru ikerketa-zentrotako jarduerak koordinatuz.[12][19]
Gobernu-zerbitzua
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Mary Lowe Goodek gobernu-karguak bete zituen lau presidenteren agintaldietan: Jimmy Carter, Ronald Reagan, George H. W. Bush eta Bill Clinton.[6]
1980an, Jimmy Carterrek National Science Foundation erakundeko National Science Board-eko kide izendatu zuen. 1986an, Ronald Reaganek berriro izendatu zuen kargu horretarako.[20] 1988tik 1991ra, batzorde hori gidatu zuen lehen emakumea izan zen.[1] 1991n, Bush presidenteak Zientzia eta Teknologiari buruzko Presidentearen Aholkulari Kontseiluko (PCAST) kide izendatu zuen. Hiru karguak lanaldi partzialekoak ziren, eta Allied-Signal Inc. enpresan lanean ari zen aldian bete zituen.[21]
1993an, Good Allied Signal enpresatik irten zen, Clintonen administrazioaren baitako Teknologia Administrazioan Merkataritzako Teknologia-idazkariorde gisa lau urteko lanaldi osoko kargua hartzeko.[8] Garai horretan, Good-ek *Clean Car Initiative* (Auto Garbiaren Ekimena) gidatu zuen, gasolina eta elektrizitate bidezko auto hibrido bat garatzeko helburuarekin.[1] Oinarrizko ikerketa eta sortzen ari diren teknologiak finantzatzera bultzatu zuen gobernua.[1] Good Estatu Batuetako Merkataritza-idazkari jardule izendatu zuten 1996ko apirilaren 3an —Ronald H. Brown hil ondoren—, harik eta Bill Clintonek Mickey Kantor izendatu zuen arte, bederatzi egun geroago.[22]
Little Rockeko Arkansaseko Unibertsitatea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1997an, Good Little Rockeko Arkansasko Unibertsitateko Donaghey Unibertsitate-irakasle bihurtu zen. Era berean, George W. Donaghey Ingeniaritza eta Informazio Teknologia Fakultateko (EIT) sortzaile eta dekano izan zen.[23] 2011ko uztailaren 1ean erretiratu zen; orduan, Little Rockeko Arkansasko Unibertsitateko Ingeniaritza eta Informazio Teknologia Fakultateko dekano emeritu eta errektorearen garapen ekonomikorako aholkulari berezi izendatu zuten.
Beste jarduera batzuk
[aldatu | aldatu iturburu kodea]1976an, Mary Lowe Good South Dakota School of Mines-eko Alpha Chi Sigmaren Beta Phi atalean sartu zen.[24]
Fund for Arkansas, LLC eta Stage 1 Diagnostics enpresetako kide izan zen, eta Delta Trust & Bank, St. Vincent Infirmary, Biogen Idec, IDEXX Laboratories, Cincinnati Milacron, Ameritech eta Acxiom Corporation erakundeetako administrazio-kontseiluetan aritu zen.
1988tik 1993ra, Mary L. Good Zonta International Foundation erakundeko presidentea izan zen. Erakunde horrek emakumeek negozioen eta zientziaren arloan duten parte-hartzea sustatzen du, baita nazioartean haien egoera juridikoa, politikoa, ekonomikoa, hezkuntzakoa eta osasun-arlokoa hobetzea ere.[1][11]
Good ASTRAren (Alliance for Science & Technology Research in America) sortze-presidentea izan zen 2000. urteaz geroztik. STEM hezkuntzaren eta teknologiaren arloan emakumeen parte-hartzearen defendatzaile sutsua izan zen, eta arlo horretan lider nazional gisa aitortu zuten.[2]
American Association for the Advancement of Science (AAAS) erakundeak Good hautatu zuen 2001ean presidente izateko.
Good Little Rock-en (Arkansas) hil zen, bere etxean, 2019ko azaroaren 20an, 88 urte zituela.[25]
Sariak eta aintzatespenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
- 1969 Agnes Fay Morgan Ikerketa Saria.[26]
- 1973 Garvan-Olin Domina.[27]
- 1982 Urteko Zientzialaria, Industrial Research and Development aldizkaria.[5]
- 1983ko American Institute of Chemists-en Urrezko Domina.[28]
- 1987an, Ingeniaritza Akademia Nazionaleko kide (materialen ingeniaritzan zein ingeniaritza kimikoan).[29]
- 1988ko Franklin Institute-ren Delmer S. Fahrney Domina.[30][31]
- 1991 Charles Lathrop Parsons Saria (zerbitzu publikoagatik), American Chemical Society-ren eskutik; saria jaso zuen lehen emakumea.[11][32][33]
- 1991 IRI Domina, Industrial Research Institute-ren eskutik; domina jaso zuen lehen emakumea.
- 1994 Royal Society of Chemistry-ko kidea.
- 1996ko Glenn T. Seaborg domina, lehenengo emakume hartzailea.[34]
- 1997ko Priestley domina, lehenengo emakume hartzailea.[8][17]
- 1998ko AAAS Philip Hauge Abelson saria, lehenengo emakume hartzailea.[35]
- 1998 Othmer Urrezko Domina.[36]
- 1999 Arte eta Zientzien Ameriketako Akademiako kidea.[37]
- 2000 American Philosophical Societyko kidea.[38]
- 2000 Heinz Sarietako 6. edizioa: Teknologia, Ekonomia eta Enplegua arloko saria.[20]
- 2002 Alpha Chi Sigma-ren Ospearen Aretoa (Hall of Fame).[24]
- 2004 Vannevar Bush Saria, Zientzia Fundazio Nazionalaren (NSF) ohore gorena.[39]
"Hezitzaile eta industria-ikerketako kudeatzaile gisa lortutako lorpenengatik. Estatu-emakume aparta, zerbitzari publiko eredugarria eta zientzialari bikaina izanik, ekarpen handia egin du zientziaren eta teknologiaren balioa ulertzen eta sustatzen".
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- 1 2 3 4 5 6 7 8 (Ingelesez) Yount, Lisa. (2007). A to Z of Women in Science and Math. Infobase Publishing ISBN 978-1-4381-0795-0. (kontsulta data: 2026-08-09).
- 1 2 (Ingelesez) Rock, UA Little. (2012-06-13). «Mary Good Named to National STEM Hall - University News Archive - UA Little Rock» University News Archive (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ Fields, Craig (March 29–30, 1995).. «"MARY L. GOOD Under Secretary for Technology, United States Department of Commerce"» clintonwhitehouse3.archives.gov (kontsulta data: 2026-08-09).
- 1 2 (Ingelesez) «Dr. Mary Good Founding Dean - George W. Donaghey College of Engineering and Information Technology» George W. Donaghey College of Engineering and Information Technology (kontsulta data: 2026-08-09).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 (Ingelesez) «Oral history interview with Mary L. Good» Science History Institute Digital Collections (kontsulta data: 2026-08-09).
- 1 2 3 4 5 6 7 Moreau, Nicole (1 July 2019). "Women's Increasing Responsibilities in IUPAC since 1975". Chemistry International. 41 (3): 53–55..
- ↑ Arkansas TV. (2015-01-09). Men and Women of Distinction: Mary Lowe Good, Ph.D.. (kontsulta data: 2026-08-09).
- 1 2 3 (Ingelesez) «Mary Lowe Good» Science History Institute (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ (Ingelesez) «Oral history interview with Mary L. Good» Science History Institute Digital Collections (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ (Ingelesez) «Mary Lowe Good (1931–2019)» Encyclopedia of Arkansas (kontsulta data: 2026-08-09).
- 1 2 3 4 5 6 7 (Ingelesez) Wayne, Tiffany K.. (2011). American Women of Science Since 1900 [2 Volumes. ] Bloomsbury Academic ISBN 978-1-59884-158-9. (kontsulta data: 2026-08-09).
- 1 2 American Chemical Society Division of the History of Chemistry Program and Abstracts April 7–11. American Chemical Society. April 11, 2013.
- ↑ (Ingelesez) «Mary Good elected ACS Board Chairman» Chemical & Engineering News Archive 55 (50): 7–7. 1977-12-12 doi:. ISSN 0009-2347. (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ (Ingelesez) «Mary Good wins ACS presidential election» Chemical & Engineering News Archive 63 (46): 5–6. 1985-11-18 doi:. ISSN 0009-2347. (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ (Ingelesez) «Chemical & Engineering News» Chemical & Engineering News (kontsulta data: 2026-08-09).
- 1 2 (Ingelesez) «Mary Good elected IUPAC division president» Chemical & Engineering News Archive 59 (36): 9–9. 1981-09-07 doi:. ISSN 0009-2347. (kontsulta data: 2026-08-09).
- 1 2 3 (Ingelesez) Long, Janice R. (May 13, 1996).. «"Mary Lowe Good To Receive 1997 Priestley Medal"» Chemical & Engineering News (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ (Ingelesez) O'sullivan, Dermot A.. (1989-09-18). «New IUPAC program broadens organization's scope» Chemical & Engineering News Archive 67 (38): 25–27. doi:. ISSN 0009-2347. (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ "Alumna focus: Dr. Mary Good Class of 1950". University of Central Arkansas: 50–51.
- 1 2 (Ingelesez) «Mary Good» www.heinzawards.org (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ (Ingelesez) Council, National Research; Affairs, Policy and Global; Policy, Board on Science, Technology, and Economic; Century, Committee on Comparative Innovation Policy: Best Practice for the 21st. (2009-10-08). Understanding Research, Science and Technology Parks: Global Best Practices: Report of a Symposium. National Academies Press ISBN 978-0-309-13789-8. (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ (Ingelesez) Archives, L. A. Times. (1996-04-06). «Clinton Appoints Interim Leader for Commerce Dept.» Los Angeles Times (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ (Ingelesez) «Dr. Mary Good Founding Dean - George W. Donaghey College of Engineering and Information Technology» George W. Donaghey College of Engineering and Information Technology (kontsulta data: 2026-08-09).
- 1 2 "Alpha Chi Sigma Hall of Fame". Alpha Chi Sigma Fraternity.
- ↑ (Ingelesez) Cottingham, Jan. (2019-11-20). «Update: Funeral for Mary Good Scheduled for Tuesday, Nov. 26» Arkansas Business — Business News, Real Estate, Law, Construction (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ «professionalawards» iotasigmapi.info (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ «"Francis P. Garvan-John M. Olin Medal"» www.acs.org (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ «American Institute of Chemists - Gold Medal Awards» www.theaic.org (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ (Ingelesez) «Dr. Mary L. Good» NAE Website (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ (Ingelesez) «Nominations Sought for Dimick Award» Analytical Chemistry 60 (8): 499A–499A. 1988-04-15 doi:. ISSN 0003-2700. (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ (Ingelesez) «Honor Set For Voyager At Franklin Institute» philly-archives (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ «"Charles Lathrop Parsons Award"» www.acs.org (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ «Mary Good Wins ACS's Parsons Award for Public Service» Chemical & Engineering News Archive 68 (24): 16–18. 2010-11-12 doi:. ISSN 0009-2347. (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ «UCLA Glenn T. Seaborg Symposium - Previous Recipients» www.seaborg.ucla.edu (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ "Mary L. Good". AAAS Archives & Records Center. American Association for the Advancement of Science..
- ↑ (Ingelesez) «Othmer Gold Medal» Science History Institute (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ (Ingelesez) «Mary L. Good | American Academy of Arts and Sciences» www.amacad.org 2025-04-10 (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ (Ingelesez) «APS Member History» search.amphilsoc.org (kontsulta data: 2026-08-09).
- ↑ (Ingelesez) «Vannevar Bush Award - National Science Board (NSB) | NSF - U.S. National Science Foundation» www.nsf.gov 2025-08-08 (kontsulta data: 2026-08-09).
Kanpo estekak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Center for Oral History "Mary L. Good" Science History Institute.
- Mary L. Good, Transcript of an Interview Conducted by James G. Traynham at Little Rock, Arkansas on 2 June 1998 Philadelphia, PA: Chemical Heritage Foundation.
- Appearances on C-SPAN