Kɔdu
| Yaɣ sheli | berry, tropical fruit, binwalli |
|---|---|
| Nahingbana | yellow, green, brown, black |
| Natural product of taxon | Musa × paradisiaca, Musa, Musa acuminata, Musa balbisiana, banana tree |
| URL buɣisibu | https://www.regenwald-schuetzen.org/handeln/nachhaltige-ernaehrung/banane |
| Hasitagi | banana |
| Zali kpana din guli niriba zaashee ni nyɛ shɛli | public domain |
| Model item | cooking banana |
| Unicode bachinima | 🍌 |

Kɔdu nyɛla binwalli shɛli din mali anfaani pam n-zaŋ ti ninsalinima.di nyɛla din chɛ ka niri lɔŋ nyeɣisa, kalahi sogni che ka bindirigu digestira.[1]
Banana nyεla binshεɣu din wandi ka ŋmani boobu. Di nyεla "berry" dini botanically. Bε mali li Musa bihi niŋdiba ni.
Di shεŋa bε booni li plantain - din nyεla din bεni ni ti niŋdi bindirigu, ka di din kaa nyεla din bεni ni ti di kamani dessert.
Banana nyεla din wandi ka lɔri, di puuni nyεla soft ka mali starch pam, ka peel kpεhi li. Di yi gbaai, di peel tooi leei vεri kamani Zaɣisim green, bee zaɣizee. Di nyεra cluster ni, ka zaŋdi o zuɣu tooni.
Banana din bε zuŋɔ maa pam zaa yila Musa acuminata mini Musa balbisiana bee bε ni laɣim ba.
Musa nyεla din yina Indomalaya ni Australia tropics ni. Bε daa piligi li New Guinea. Bε ŋmani li tiŋsi 135. Bε ŋmani li domin o bindirigu, ni ka lahi mali o niŋdi paper ni cloth, ka di shεŋa mi nyεla decoration.
2022 yuuni, tiŋsi ban di pam nyεla India ni China. Bε ayi maa n-di 26% zaa.
Bε di banana raw bee bε niŋdi li. Bε tooi ŋme li ni curry, banana chips, fritters, jam, bee bε bake li bee bε steam li.
America ni Europe, bε niŋdi banɛra banana din bεni ni di bee ni plantain din bεni ni bε niŋdi li. Amaa Southeast Asia, di bi be kamani maa domin bε mali banana balibu pam.
"Banana" lahi jεri Musa balibu shεŋa kamani scarlet banana, pink banana, ni Fe'i banana. Ensete balibu shεŋa kamani snow banana ni Africa "false banana" lahi be di ni. Di zaa nyεla Musaceae family.
Banana farm nima tooi nya problem nematode, buggi, fungus ni bacteria. Shεli din gaŋ pam nyεla Panama disease din yina Fusarium fungus. Di ni black sigatoka biɛhiri Cavendish banana - banana so Western tiŋsi di pam. Cavendish nyεla triploid Musa acuminata. Bε bɔra ni bε mɛ balibu kura, ama di nyεla kavi domin bε bi mali di bihi "seedless". Domin maa bε mali gene bank pam dunia ni ni bε tiŋdi banana bihi.
O boobu - Description
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Banana kom nyεla kom gaŋda din mali tula. Di zaa yina "corm" ni.
Di nyεla din waɣiri ka ŋmani tihi, ama di so-called "trunk" maa bi nyεla trunk tεɣε. Di nyεla "pseudostem" - leaf-stalk nima ni laɣim niŋ shεli.
Banana tooi kpa tiŋsi zaa, di niŋ ka di waɣiri 60cm, ka di mali kom yiɣirigu, ka tiŋa maa bi kpiɣi.
Di nyεla din zo m-bebiri. O leaf sheath tooi zo 1.6m dabsili yini. Di woody stalk din niŋdi bindirigu mi zo m-bagila.
O leaf nyεla petiole ni lamina. Petiole piligu waɣila ka leei sheath. Sheath nima maa n-zaŋdi pseudostem. Di yi piligi, di edges laɣima, ka leei pipe. Di yi mali kpam, o daa yoora.
Bε ŋmani li, di waɣibu tooi be 5m. "Dwarf Cavendish" nyεla 3m, "Gros Michel" mi nyεla 7m bee ka che.
O leaf tooi waɣiri 2.7m ka vεri 60cm.
Banana yi paai o waɣibu, corm maa zani ka di piligi niŋ tula bee "inflorescence". Stem yini yina pseudostem puuni ka soŋdi tula maa hali ni di yina tooni.
Pseudostem yini nyεra tula yini - bε mi booni li "banana heart". Di yi di o nyaaŋa, pseudostem maa kpiri, ama di piligu nyεra bihi ka di lahi zoora.[3][8]
Tula maa puuni mali "bracts" ka flower nima be di sunsuuni. Paɣaba flower nima "female" - din niŋdi bindirigu - be tooni, ka doo flower "male" be gɔligi. O ovary nyεla gɔligi.[9]
Banana bindirigu yina "banana heart" ni. Di zoora cluster yini din waɣiri ka bε booni li "bunch". Bunch yini mali "hands" pinahi bee ka che, ka hand yini mali banana 20. Bunch yini tooi tim kg 22-65.
Banana piligu jεra rachis. O tuuli polo ka bε peel li, o naabu polo mi nyεla flower piligu polo.[10]
Banana nyεla "leathery berry". Di mali peel ka mali strings pam din jεra di puuni. Ti yεri peel maa ka di o puuni white flesh.
Yellow dessert banana puuni tooi yoori n-leei yaɣa 3. Di bεni ni seed, ama di bεla din ti ŋmani li.
Taarihi Nima
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]Bε piligi niŋdi banana Musa spp. tuuli nyεla banana din bi mali bihi "seedless" - Musa banksii - New Guinea. Papuans nima n-daa ŋmani li piligu, ka Austronesian nima naan yi na.
Bε nya banana "phytoliths" pam Kuk Swamp archaeological site ni. Bε daa pimi di yuuni ka di paai 10,000 hali ni 6,500 BP.
Ninvuɣu ban bɔri bindirigu daa piligi ŋmani li Pleistocene naabu ni. Bε daa zaŋdi li chaŋ tiŋsi shεŋa ka piligi ŋmani li. Denham et al. 2003 ni bε shεŋa yɛli ni Holocene piligu ni sunsuuni, bε naai niŋ li zaa.
Banana ni saɣim tiŋsi shεŋa
New Guinea, bε daa zaŋ banana ŋmani chaŋ Island Southeast Asia. Di ni daa laɣim ni Musa acuminata ni M. balbisiana Philippines, northern New Guinea, ni Halmahera. Di laɣimbu maa n-ti triploid banana din ti ŋmani zuŋɔ.
Island Southeast Asia, Austronesian niman daa zaŋ li leei bε bindirigu. Bε daa zaŋ bε bot nima ni kɔligu saɣim li chaŋ Oceania, Africa, South Asia, ni Indochina.[38]
Bε tεhira ni Austronesian niman daa zaŋ banana kpe Africa Madagascar ni c. 600 AD.
Di daliri nyεla: bε nya seeded Musa acuminata Madagascara ni Pemba Island, ni banana balibu ni saɣimbu yaa. Di zaa wuhiri ni di yila Southeast Asia.
Madagascara niman daa kpe Madagascar 600 AD, ama bε ni East Africa bɔhimbu daa piligi 300 BC bee ka che. Di tooi niŋ ka bε daa zaŋ banana kpe East Africa coast piligu ka che Madagascar.[43]
Di saɣimbu piligu maa n-ti "true" plantains - East African Highland bananas ni Pacific plantains "Iholena" ni "Maoli-Popo'ulu".
Genetics yɛli ni East African Highland bananas AAA yila banana so bε daa zaŋ kpe Africa Java, Borneo, ni New Guinea sunsuuni. Pacific plantains AAB mi yila eastern New Guinea bee Bismarck Archipelago.
Naayi bε daa lahi zaŋ polyploid banana saɣim chaŋ Asia shεŋa kamani Indochina ni India.
Southeast Asia lahi nyεla banana diversity gaŋda. Africa mi nyεla 2nd diversity, ka di wuhiri ni bε ŋmani li tiŋa pam.
Bε shεŋa din bi paashe
21st century, bε daa nya banana phytoliths Uganda ni Cameroon 1st millennium BC. Di daa leei palisi.
Amaa Uganda maa bi paashe. Cameroon maa paashe ni di nyεla Musa. Amaa o yuuni maa nyεla zaɣa domin banana shεŋa bε nya Africa maa zaa nyεla 1st millennium AD nyaaŋa. Di mi tooi nyεla tiŋa laɣimbu.
2000-1000 BC mi bi niŋ viɛnyɛla domin bε daa bi piligi ŋmani tiŋa East Africa. Polyploid banana bi zoori o maŋa, ninsala n-yεn ŋmani li.[40][45][46]
Pakistan Kot Diji, bε daa mi nya phytoliths ka yɛli ni Indus Valley niman mi banana. Di tooi nyεla Austronesian niman daa zaŋ li chaŋ 2000 BCE. Amaa di bi paashe domin di tooi nyεla Musa so bε niŋdi li niŋdi cloth bee decoration, bi di.[35]
Tel Erani 12th century BCE, bε nya protein 3 Musaceae ni. Amaa bε bi yεli naɣila ni di nyεla Musa, domin Ensete mi mali li.[47]
Arab ŋmani saɣimbu 700-1500 CE
Islam piligu, banana daa be Middle East yaɣa shεŋa. Islam saɣimbu nyaaŋa, bε yεri li 9th century texts ni. 10th century, di be Palestine ni Egypt texts ni. Di nyaaŋa ka di chaŋ North Africa ni Al-Andalus Spain Arab Agricultural Revolution ni.
Ibn al-'Awwam 12th century buku "Kitāb al-Filāḥa" puuni mali banana ŋmani yaɣa. Granada banana daa nyεla din gaŋ Arab tiŋsi ni. Cyprus Christian kingdom mi daa ŋmani li medieval naabu. 1458, Gabriele Capodilista yεli ni Episkopi, Cyprus mali banana farm gaŋda.
Tuya saha saɣimbu
1521 Magellan expedition, European niman nya banana Guam ni Philippines. Bε daa bi mi o yuli, bε daa booni li "figs more than one palm long".
16th century, Portuguese niman daa zaŋ li chaŋ South America West Africa.
Spanish niman daa lahi zaŋ Southeast Asia banana ni abaca kpe North ni Central America Philippines ni Manila galleons.
Farm gaŋda ŋmani
15-16th century, Portuguese niman piligi banana farm Atlantic Islands, Brazil, ni West Africa.
North America niman daa piligi di Civil War nyaaŋa, ama 1880s ka di paai pam.
Tuma gaŋda piligi Jamaica ni Central America. Bε daa zaŋ steamship, train, ni fridge ni di sɔŋ o saɣimbu. Lorenzo Dow Baker ni Andrew Preston "Boston Fruit Company" daa piligi li 1870s. Minor C. Keith lahi pahi. Di nyaaŋa ka Chiquita ni Dole piligi.
Companies maa daa di pam, ka ŋmani, process, ship, ni market. Bε daa di politics ni bε sɔŋ o. Din n-ti "banana republic" kamani Honduras ni Guatemala. Bε daa tum ni local kpamba, ka di Cold War ni USA sɔŋ bε.
Bihi bihi ŋmani
Banana pam dunia ni nyεla bihi niŋdi bε kɔŋ ni bee bε yεli local market. India n-di pam. Africa ni Asia mi mali bihi pam.
Caribbean bihi mali 1-2 acres ka ŋmani di ni bε di shεŋa.
Tiŋsi pam ni, bε ŋmani green banana ni bε niŋdi li. Domin banana ŋmari yuuni zaa, di nyεla bindirigu gaŋda "hunger season" saha. Di nyεla di sɔŋdi salo bindirigu.
Zuŋɔ ŋmani yaa
Bε ŋmani banana ni "offshoots". Bε yεri ni di niŋ bihi 2: yini niŋ bindirigu tuuli, ka bia yini leei "sucker" niŋ bindirigu 6-8 goli nyaaŋa.
Di bi mali saha, di be yuuni zaa. Bε ŋmani li tiŋsi 135.
Cavendish
2009, dunia market pam mali Cavendish AAA. Amaa dɔrɔ biɛhiri li. Bε bɔra ni bε mɛ din ni tooi nya di zaba. Taiwanese Cavendish "Formosana" nyεla yini.
O gbaabu
Bε tee banana o yi bi gbaai. Di yi paai tiŋa, bε zaŋ li kpεhi room ka di mali ethylene gas ni di gbaai. Ethylene n-leei starch leei sugar, ka leei di nyεvεla. Di lahi leei pectin leei, ka banana soft.
Yellow color so ti mi maa nyεla bε ni gbaai li 18°C. Di yi gbaai 27°C, di bi leei yellow, di nyεla green.
Diŋgbana ni kɔligu
Bε tee li o ni bi gbaai ka zaŋ li kɔli tiŋa tooni. Bε niŋdi li vεnyεla, ka zaŋ li 13°C ni 3-4 weeks. Di yi paai, bε zaŋ li 17°C ka ti li ethylene kɔŋka. Days shεŋa din nyaaŋa ka di piligi gbaabu. A yi bɔri ni di gbaai m-bebiri, zaŋ li kpεhi brown paper bag ni apple bee tomato.
Tiŋa taɣibu
Fertilizer pam biɛhiri kom ni bini. Banana farm zoobu biɛhiri tihi. Tiŋa gbaŋ nyεra ka kom zabiri tiŋa.
Bε mali "Rainforest Alliance" ni "Fairtrade" ni bε sɔŋ li. 2016, 36% banana export daa mali li. Amaa dunia zaa, di nyεla 8-10% ko.[75][76][77]
Kɔdu daanfaani[2]
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]1. Be malli m pahiri maani binnyura
2.Be mali npahiri maani chibo
3. Be malli npahiri maani kpaɛerim.
Kundivihira
[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]- ↑ Naden, Tony. 2014.Dagbani dictionary Archived 2021-10-07 at the Wayback Machine. Webonary.
- ↑ Code, Mexc Referral (2026-04-08). "MEXC Referans Kodu: mexc-6392 (Davet Kodu Ekleme)".