بۆ ناوەڕۆک بازبدە

توونس

دەستکاریی گرێدانەکان
لە ئینسایکڵۆپیدیای ئازادی ویکیپیدیاوە

پۆتانەکان: 34°N 9°E / 34°N 9°E / 34; 9

Republic of Tunisia
الجمھوریة التونسیة
al-Jumhūriyyah at-Tūnisiyyah
دروشم: حریة، نظام، عدالة
"Ḥurriyyah, Niẓām, ‘Adālah"
"Liberty, Order, Justice"[١]
سروود: "Humat al-Hima"
"Defenders of the Homeland"
شوێنی Tunisia
پایتەخت
و گەورەترین شار 		توونس
پۆتانەکان: Unable to parse latitude as a number:٣٦
زمانە فەرمییەکان عەرەبی[٢]
ناوی هاووڵاتی توونسی
دەوڵەت کۆمار[٢]
 -  سەرۆککۆمار مونسف مەرزوکی
 -  سەرۆک وەزیران مەھدی جوماع
یاسادانەر Constituent Assembly
Independence
 -  from France ٢٠ ئازار ١٩٥٦ 
ڕووبەر
 -  سەرجەم ١٦٣٦١٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (92nd)
٦٣١٧٠ مایلی چوارگۆشە 
 -  ئاو (%) ٥٫٠
ژمارەی دانیشتوان
 -  بەراوردی ٢٠١٢ 10,732,900[٣] (77th)
 -  چڕی ٦٣ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (133rd)
١٦٣کەس لە مایلی چوارگۆشە
GDP (PPP) بەراوردی ٢٠١١
 -  سەرجەم $100.979 billion[٤] 
 -  سەرانە $9,477[٤] 
GDP (nominal) بەراوردی ٢٠١١
 -  سەرجەم $46.360 Bllion[٤] 
 -  سەرانە $4,351[٤] 
Gini (٢٠٠٠) ٣٩٫٨ (medium) 
HDI (٢٠١١) increase 0.698[٥] (high) (٩٤th)
دراو Tunisian dinar (TND)
ناوچەی کاتی CET (UTC+١)
 -  ھاوین (DST) not observed (UTC+١)
لای لێخوڕین right
پاوانی ئینتەرنێت .tn ‎[٦]
کۆدی تەلەفۆن ٢١٦
توونس

توونس وڵاتێکی عەرەبییە لە باکووری کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری توونسە.

ڕەگناسی

[دەستکاری]

وشەی «توونس» لە شاری توونس وەرگیراوە، کە ناوەندێکی گەورەی شارستانی و پایتەختی توونسی سەردەمە. شێوەی ئێستای ناوەکە، لەگەڵ پاشگری لاتینی «-ia»، لە فەڕەنسی Tunisie پەرەی سەندووە،[٧][٨] کە لە بەرامبەردا بەگشتی پەیوەستە بە ڕەگی بەرھبەر +IΘ، وەرگیراوە بۆ tns، کە بە واتای «پاڵکەوتن» یان «نشینگەی کاتی» دێت.[٩] ھەندێک جار پەیوەست دەکرێت بە خوداوەندی کارتاج تانیت (یان توونیت)،[٧][١٠] و شاری دێرینی تاینس.[١١][١٢]

وەرگیراوە فەڕەنسییەکە Tunisie لە ھەندێک زمانی ئەورووپیدا بە دەستکارییەکی کەمەوە وەرگیراوە، کە ناوێکی جیاواز بۆ دەستنیشانکردنی وڵاتەکە ناسێندراوە. زمانەکانی تر ناوەکەیان بە دەستکاری نەکراوی ھێشتووەتەوە، وەک ڕووسی Туни́с (Tunís) و ئیسپانی Túnez. لەم حاڵەتەدا، ھەمان ناو بۆ ھەردوو وڵات و شارەکە بەکاردێت، وەک لە عەرەبیدا تونس، و تەنھا لە ڕێگەی دەقەوە دەتوانرێت جیاوازییەکە بزانرێت.[٧]

لە ئینگلیزیدا، توونس پێش سەربەخۆیی زۆرجار بە سادەیی بە «توونس» دەگوترا، ناوێک کە تا ١٩٤٠ەکان بەردەوام بوو؛ («زانیارینامەی بریتانیکا» دەڵێت «توونس، فەرمانڕەوایی، پێشتر یەکێک لە ویلایەتەکانی بەربەری باکووری ئەفریقا بوو، بەڵام لە ساڵی ١٨٨١ەوە پاشکۆی فەڕەنسایە...» لە چاپە نۆیەمی ١٨٧٥–١٨٨٩،[١٣] بەڵام پاشکۆی ١٩٠٢–١٩٠٣ (چاپی دەیەم) و چاپی یازدەھەمی ناودار (کە دەڵێت «توونس (فەرمانڕەوایی توونس)، وڵاتێکی باکووری ئەفریقا، لەژێر پاراستنی فەڕەنسا...»[١٤]).

چاپەکانی ١٩٠٥ و ١٩١٦ی «New International Encyclopedia» نووسیویانە «توونس (فەڕەنسی "Tunisie"). پاراستنێکی فەڕەنسی لە باکووری ئەفریقا.»،[١٥][١٦] لەکاتێکدا پاشکۆی ١٩٢٨ دەڵێت «توونس یان توونس. پاراستنێکی فەڕەنسی لە باکووری ئەفریقا...»[١٧] لەژێر کاریگەریی فەڕەنسیدا، وشە نوێیەکە «توونس»، کە لە «Tunisie» وەرگیراوە، وردە وردە جێگیر بوو.[٧] سیفەتی «توونسی» بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٨٢٥دا لە ئینگلیزیدا دەرکەوت؛[١٨] شێوەی سیفەتی پێشوو «توونیسین» بوو.[١٩]

جوگرافیا

[دەستکاری]
پۆلێنکردنی ئاووھەوای کوپێن لە توونس. کەشوھەواکە لە باکوور بەرەو کەناراوەکان دەریای ناوەڕاستە، لەکاتێکدا زۆربەی وڵاتەکە بیابانە.

توونس کەوتووەتە سەر کەناراوەکانی دەریای ناوەڕاست لە باکووری ڕۆژاوای ئەفریقا، لە ناوەڕاستی نێوان دەریای ئەتڵەسی و دێڵتای نیل. لە ڕۆژاواوە لەگەڵ جەزائیر (٩٦٥ کم) و لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ لیبیا (٤٥٩ کم) ھاوسنوورە.[٢٠] لە نێوان ھێڵەکانی پانینی ٣٠° و ٣٨°ی باکوور، و ھێڵەکانی درێژی ٧° و ١٢°ی ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە. وەرچەرخانێکی کتوپڕ بەرەو باشووری کەناراوەکانی دەریای ناوەڕاست لە باکووری توونس دوو کەناراوی جیاوازی دەریای ناوەڕاست بە وڵاتەکە دەبەخشێت، ڕۆژاوا–ڕۆژھەڵات لە باکوور، و باکوور–باشوور لە ڕۆژھەڵات.

ھەرچەندە لە ڕووی قەبارەوە تاڕادەیەک بچووکە، توونس خاوەنی جۆراوجۆرییەکی زۆری ژینگەیییە بەھۆی درێژبوونەوەی باکوور–باشووری. درێژبوونەوەی ڕۆژاوا–ڕۆژھەڵاتی سنووردارە. جیاوازییەکانی توونس، وەک باقی مەغریب، تا ڕادەیەکی زۆر جیاوازیی ژینگەیی باکوور–باشوورن کە بەھۆی کەمبوونەوەی توندی بارانبارین بەرەو باشوور لە ھەر خاڵێکەوە دیاری دەکرێن. دۆرسال، کە درێژکراوەی ڕۆژھەڵاتی چیاکانی ئەتڵەسە، بەسەر توونسدا تێدەپەڕێت بە ئاراستەی باکووری ڕۆژھەڵات لە سنووری جەزائیرەوە لە ڕۆژاوا بۆ نیمچەدوورگەی کەیپ بۆن لە ڕۆژھەڵات. باکووری دۆرسال، تێڵە، ناوچەیەکە کە بە گرد و دەشتی نزم دەناسرێتەوە، دیسانەوە درێژکراوەی چیاکانی ڕۆژاوای جەزائیرە. لە خروومێری، گۆشەی باکووری ڕۆژاوای تێڵی توونس، بەرزایییەکان دەگەنە ١٬٠٥٠ مەتر (٣٬٤٤٠ پێ) و لە زستاندا بەفر دەبارێت.

ساحل، توونس، کە دەشتێکی کەناراوی فراوانە بەدرێژاییی کەناراوەکانی ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوەڕاستی توونس، لە ناوچە سەرەکییەکانی جیھانە بۆ چاندنی زەیتوون. لە ناوەوەی ساحل، لە نێوان دۆرسال و زنجیرە گردەکانی باشووری گەفسە، دەشتەکان ھەن. زۆربەی ناوچەکانی باشوور نیمچەوشک و بیابانن.

توونس خاوەنی کەناراوێکی بە درێژاییی ١٬١٤٨ kiloمەتر (٧١٣ mi) یە. لە ڕووی دەریایییەوە، وڵاتەکە داوای ناوچەیەکی بەردەوام دەکات کە ٢٤ nautical mile (٤٤ kiloمەتر)، و دەریایەکی نیشتمانی کە ١٢ nautical mile (٢٢ kiloمەتر) بێت.[٢١] شاری توونس لەسەر لێژاییی گردێک لە تەنیشت دەریاچەی توونس دروست کراوە. ئەم گردانە شوێنی وەک نۆتردام دی توونس، ڕەس تابیا، ڕابتا، قەسەبە، مۆنتفلێری و لا مەنۆبیای تێدایە کە بەرزایییان تەنھا لە سەرووی ٥٠ مەتر (١٦٠ پێ) یە. شارەکە کەوتووەتە یەکتربڕینی شریتێکی تەسک لە زەوی لە نێوان دەریاچەی توونس و سێجوومی.[٢٢]

توونس ھەژدەھەمین وڵات بوو کە زۆرترین کەمیی ئاوی ھەبوو لە جیھاندا لە ساڵی ٢٠٢٢دا.

کەشوھەوای توونس لە باکوور دەریای ناوەڕاستە، لەگەڵ زستانی باراناوی سووک و ھاوینی گەرم و وشک.[٢٣] باشووری وڵاتەکە بیابانە. زەوییەکە لە باکوور کێواوییە، کە بە ئاراستەی باشوور دەگۆڕێت بۆ دەشتێکی ناوەندی گەرم و وشک. باشوور نیمچەوشکە، و تێکەڵی سەحرا دەبێت. زنجیرەیەک لە دەریاچە خوێیەکان، کە بە «شەت» ناسراون، لە ھێڵێکی ڕۆژاوا–ڕۆژھەڵاتدا لە لێواری باکووری سەحرا ھەڵکەوتوون، کە لە کەنداوی قابسەوە بۆ ناو جەزائیر درێژ دەبنەوە. نزمترین خاڵ شەت جەریدە بە ١٧ مەتر (٥٦ پێ) لە خوار ئاستی دەریاوە و بەرزترینیان جەبەل شەعانبییە بە ١٬٥٤٤ مەتر (٥٬٠٦٦ پێ).[٢٤]

توونس شوێنی پێنج ناوچەی ژینگەییی وشکانییە: دارستانە تێکەڵ و کۆنیفەرەکانی دەریای ناوەڕاست، ھالۆفایتەکانی سەحرا، دەشت و دارستانە وشکەکانی دەریای ناوەڕاست، دارستان و دەشتەکانی دەریای ناوەڕاست، و دەشت و دارستانەکانی باکووری سەحرا.[٢٥]

دانیشتووان

[دەستکاری]

لە ساڵی ٢٠٢٠دا ژمارەی دانیشتووانی توونس بەرامبەر لەگەڵ ١١٬٧٠٨٬٣٧٠ کەس بووە،[٣] کە ٩٨٪ عەرەب، ١٪ ئەورووپی و جوولەکەن و ١٪ ئەوانەی دیکەن.[٢٦]

زمان

[دەستکاری]

عەرەبی زمانی فەرمی ئەو وڵاتەیە، کە بە عەرەبی توونسی یان توونسی دەناسرێت،[٢٧] جۆری خۆماڵیی عەرەبییە کە لەلایەن زۆربەی خەڵکی وڵاتەکەوە بەکاردەھێنرێت.[٢٨] ھەروەھا ھەندێکی تریش بە زمانی ئەمازیغی دەدوێن.[٢٩][٣٠]

ئایین

[دەستکاری]

ئیسلام ئایینی فەرمی توونسە کە زۆربەی خەڵکی وڵاتەکە پەیڕەوی لێدەکەن.[٢٦]

ئایینەکان لە توونس[٢٦]
ئایینەکان ڕێژە
ئیسلام
  
 ٩٨٫٠٪
مەسیحییەت و جوویەتی
  
 ٢٫٠٪

سەرچاوەکان

[دەستکاری]
  1. ↑ «Tunisia Constitution, Article 4». 1957-07-25. لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٦ی نیسانی ٢٠٠٦. لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: bot: original URL status unknown (بەستەر) ٦ی نیسانی ٢٠٠٦ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
  2. 1 2 «Tunisia Constitution, Article 1». 1957-07-25. لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٦ی نیسانی ٢٠٠٦. لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩ ھێنراوە.{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: bot: original URL status unknown (بەستەر) ٦ی نیسانی ٢٠٠٦ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. Translation by the University of Bern: Tunisia is a free State, independent and sovereign; its religion is the Islam, its language is Arabic, and its form is the Republic.
  3. 1 2 Tunisie: statistiques ٣ی حوزەیرانی ٢٠١٢ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. Statistiques-mondiales.com. Retrieved on 2012-05-12. ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی ی ھەڵە؛ ناوی «ins» زیاتر لە یەک جار پێناسە کراوە لەگەڵ ناوەڕۆکی جیاوازدا
  4. 1 2 3 4 «Tunisia». International Monetary Fund. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی نیسانی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی نیسانی ٢٠١٢ ھێنراوە.
  5. ↑ «Human Development Report 2011» (PDF). United Nations. ٢٠١١. لە ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ ھێنراوە.
  6. ↑ «Report on the Delegation of». Internet Corporation for Assigned Names and Numbers. ٢٠١٠. لە ڕەسەنەکە لە ٣١ی ئایاری ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ ھێنراوە.
  7. 1 2 3 4 Room، Adrian (٢٠٠٦). «Tunisia». Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for 6,600 Countries, Cities, Territories, Natural Features, and Historic Sites. McFarland. لاپەڕە ٣٨٥. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٨٦٤-٢٢٤٨-٧.
  8. ↑ Everett-Heath، John (٢٠٠٥). «Tunisia». The Concise Dictionary of World Place-names. Oxford University Press. لاپەڕە ٥٣٤. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٨٦٠٥٣٧-٩.
  9. ↑ Rossi، Peter M.؛ White، Wayne Edward (١٩٨٠). Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal. Pierian Press, University of Michigan. لاپەڕە ١٣٢.
  10. ↑ Taylor، Isaac (٢٠٠٨). Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature. BiblioBazaar, LLC. لاپەڕە ٢٨١. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٥٩-٢٩٦٦٨-٠.
  11. ↑ Houtsma، Martijn Theodoor (١٩٨٧). E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936. Brill. لاپەڕە ٨٣٨. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٠٤-٠٨٢٦٥-٦.
  12. ↑ Livy (٢٠٠٦). Yardley، John & Hoyos، Dexter (eds.). History of Rome. بەرگی Hannibal's War: Books Twenty-one to Thirty. Oxford University Press. لاپەڕە ٧٠٥. ژپنک ٩٧٨-٠-١٩-٢٨٣١٥٩-٠.
  13. ↑ داڕێژە:Cite EB9
  14. ↑ داڕێژە:Cite EB11
  15. ↑ «Tunis». The New International Encyclopædia. بەرگی XIX. Dodd, Mead and Company. ١٩٠٥. لاپەڕە ٥٣٥.
  16. ↑ «Tunis». The New International Encyclopædia. بەرگی XXII. Dodd, Mead and Company. ١٩١٦. لاپەڕە ٥٤٥.
  17. ↑ «Tunis». The New International Encyclopædia. بەرگی XXV. Dodd, Mead and Company. ١٩٢٨. لاپەڕە ١٣١١.
  18. ↑ داڕێژە:Cite OED2
  19. ↑ داڕێژە:Cite OED2
  20. ↑ «Présentation générale du pays». ٢٠٠٢. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ ھێنراوە.
  21. ↑ Ewan W.، Anderson (٢٠٠٣). International Boundaries: Geopolitical Atlas. Psychology Press. لاپەڕە ٨١٦. ژپنک ٩٧٨-١-٥٧٩٥٨-٣٧٥-٠.
  22. ↑ «Visit Tunis, Tunisia». visitafrica.site (بە ئینگلیزیی بریتانیایی). لە ڕەسەنەکە لە ١٨ی نیسانی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی نیسانی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  23. ↑ «Climate of Tunisia». BBC. لە ڕەسەنەکە لە ٩ی شوباتی ٢٠١١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢ی ئایاری ٢٠١٠ ھێنراوە.
  24. ↑ Aldosari، Ali (٢٠٠٦). Middle East, western Asia, and northern Africa. Marshall Cavendish. لاپەڕە ١٢٧٠–. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٦١٤-٧٥٧١-٢.
  25. ↑ Dinerstein، Eric؛ Olson، David؛ Joshi، Anup؛ Vynne، Carly؛ Burgess، Neil D.؛ Wikramanayake، Eric؛ Hahn، Nathan؛ Palminteri، Suzanne؛ Hedao، Prashant؛ Noss، Reed؛ Hansen، M. C.؛ Locke، Harvey؛ Ellis، Erle C.؛ Jones، Benjamin؛ Barber، Charles Victor؛ Hayes، Randy؛ Kormos، Cyril؛ Martin، Vance؛ Crist، Eileen؛ Sechrest، Wes؛ Price، Lori؛ Baillie، Jonathan E. M.؛ Weeden، Don؛ Suckling، Kieran؛ Davis، Crystal؛ Sizer، Nigel؛ Moore، Rebecca؛ Thau، David؛ Birch، Tanya؛ Potapov، Peter؛ Turubanova، Svetlana؛ Tyukavina، Alexandra؛ de Souza، Nadia؛ Pintea، Lilian؛ Brito، José C.؛ Llewellyn، Othman A.؛ Miller، Anthony G.؛ Patzelt، Annette؛ Ghazanfar، Shahina A.؛ Timberlake، Jonathan؛ Klöser، Heinz؛ Shennan-Farpón، Yara؛ Kindt، Roeland؛ Lillesø، Jens-Peter Barnekow؛ van Breugel، Paulo؛ Graudal، Lars؛ Voge، Maianna؛ Al-Shammari، Khalaf F.؛ Saleem، Muhammad (٢٠١٧). «An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm». BioScience. ٦٧ (6): ٥٣٤–٥٤٥. doi:١٠.١٠٩٣/biosci/bix٠١٤. ISSN ٠٠٠٦-٣٥٦٨. PMC ٥٤٥١٢٨٧. PMID ٢٨٦٠٨٨٦٩. {{cite journal}}: |display-authors=١ نادروستە (یارمەتی)
  26. 1 2 3 «Tunisia». CIA World Factbook. لە ڕەسەنەکە لە ١٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی ئابی ٢٠٢١ ھێنراوە.
  27. ↑ Sayahi، Lotfi (٢٠١٤). Diglossia and Language Contact: Language Variation and Change in North Africa. Cambridge University Press. لاپەڕە ٢٢٧. ژپنک ٩٧٨-١-١٣٩-٨٦٧٠٧-٨.
  28. ↑ Albert J. Borg؛ Marie Azzopardi-Alexander (١٩٩٧). Maltese. Routledge. لاپەڕە ١٣. ژپنک ٩٧٨-٠-٤١٥-٠٢٢٤٣-٩. لە ٢٤ی شوباتی ٢٠١٣ ھێنراوە. The immediate source for the Arabic vernacular spoken in Malta was Muslim Sicily, but its ultimate origin appears to have been Tunisia. In fact, Maltese displays some areal traits typical of Maghrebine Arabic, although during the past eight hundred years of independent evolution it has drifted apart from Tunisian Arabic.
  29. ↑ «An outline of the Shilha (Berber) vernacular of Douiret (Southern Tunisia)». Australian Digital Theses Program. ٢٦ی ئایاری ٢٠٠٨. لە ڕەسەنەکە لە ٢٦ی ئایاری ٢٠٠٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣ ھێنراوە.
  30. ↑ Volk، Lucia (٢٠١٥). The Middle East in the World: An Introduction. Routledge. لاپەڕە ٤٧٣. ژپنک ٩٧٨-١-٣١٧-٥٠١٧٣-٢.
ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە توونس تێدایە.
وەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=توونس&oldid=1605171»