بەڕازیلیا
پۆتانەکان: 15°47′56″S 47°52′00″W / 15.79889°S 47.86667°W
| بەڕازیلیا | |
|---|---|
| بە Brazilian Portuguese: Brasília | |
.jpg) | |
| دامەزران | ٢١ی نیسانی ١٩٦٠ |
| ناو بە زمانی فەرمی | Brasília |
| ناونراوە لەدوای | بەڕازیل |
| ناسناوی خەڵک | Brasiliense، Braziljano، Brasilienne، Brasilien، brasiliense |
| سروودی نیشتمانی | Anthem to Brasilia |
| دروشم | Venturis ventis |
| کیشوەر | ئەمریکای باشوور |
| وڵات | بەڕازیل |
| پایتەختی | بەڕازیل، Fourth Brazilian Republic، Federal District |
| دابەشکاریی کارگێڕی | Federal District |
| پۆتانی شوێن | ١٥°٤٧′٣٨″S ٤٧°٥٢′٥٨″W |
| ئەندامی | União das Cidades Capitais Luso-Afro-Américo-Asiáticas، تۆڕی شارە داھێنەرەکان لە یوونێسکۆ، Organization of World Heritage Cities |
| دانیشتووان | ٢٬٩٩٦٬٨٩٩ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ١٬١٧١ مەتر |
| نژیاروان | architectural ensemble |
| باری کەلەپووری | کەلەپووری جیھانیی یوونێسکۆ |
| ڕووبەر | ٥٬٨٠٢ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| کۆدی پۆستە | 70000–70999 |
| وێبگە | http://www.brasilia.df.gov.br |
| Patron saint | John Bosco، Our Lady of Aparecida |
| پێوەری کەلەپووری جیھانی | (i)، (iv) |
| ئابووری بابەت | economy of Brasilia |
| کۆدی تەلەفۆن | 061 |
 | |
بەڕازیلیا پایتەختی وڵاتی بەڕازیلە. لە ساڵی ١٩٦٠ دا، پایتەخت لە ڕیۆ دێ ژانێرۆ وە گواسترایەوە بۆ ئەم شارە. بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٨ دانیشتوانی ئەم شارە دەگاتە ٢،٥٥٧،٠٠٠ کەس.
مێژوو
[دەستکاری]پێشینە
[دەستکاری]
یەکەم پایتەختی بەڕازیل ساڵڤادۆر بوو؛ لە ساڵی ١٧٦٣دا ڕیۆ دێ ژانێرۆ بوو بە پایتەختی بەڕازیل و تا ساڵی ١٩٦٠ وا مایەوە. لەم ماوەیەدا، سەرچاوەکان زیاتر لە ناوچەی باشووری ڕۆژھەڵاتی بەڕازیلدا چڕ ببوونەوە، و زۆربەی دانیشتووانی وڵاتەکە لە نزیک کەناراوەکانی زەریای ئەتڵەسی کۆببوونەوە.[١] شوێنی جوگرافیی ناوەندیی بەڕازیلیا بووە ھۆی دروستکردنی پایتەختێکی فیدراڵیی بێلایەنتر لە ڕووی ناوچەیییەوە.
بیرۆکەی گواستنەوەی پایتەختی بەڕازیل لە ساڵی ١٨٢٧دا لەلایەن خۆسێ بۆنیفاسیۆ، ڕاوێژکاری ئیمپراتۆر پێدرۆی یەکەمەوە گەڵاڵە کرا. ئەو پلانێکی بۆ شارێکی نوێ بە ناوی بەڕازیلیا پێشکەشی کۆمەڵەی گشتیی بەڕازیل کرد، بە بیرۆکەی گواستنەوەی پایتەخت بەرەو ڕۆژاوا لە ڕێڕەوی پڕدانیشتووانی باشووری ڕۆژھەڵاتەوە. پلانی بنەڕەتی ئەوە بوو کە بەڕازیلیا لە بەشی سەرەوەی ڕووباری ساو فرانسیسکۆ دروست بکرێت، لە جیاتی پلانەکانی دوایی لە ناوچەی دەوروبەری گۆیاس. پڕۆژەیاساکە پەسەند نەکرا چونکە پێدرۆی یەکەم کۆمەڵەکەی ھەڵوەشاندەوە.
بەپێی ئەفسانەیەک، پیاوچاکی پیرۆزی ئیتالی دۆن بۆسکۆ لە ساڵی ١٨٨٣دا خەونێکی بینی کە تێیدا شارێکی داھاتوخوازی وەسف کرد کە بە نزیکەیی لەگەڵ شوێنی جوگرافیی بەڕازیلیادا دەگونجا.[٢] ئەمڕۆ لە بەڕازیلیا، چەندین ئاماژە بە بۆسکۆ، دامەزرێنەری ڕێبازی سالێسیان، لە سەرانسەری شارەکەدا دەبینرێن، و کڵێسایەکی شارەکەش ناوی ئەوی ھەڵگرتووە.[٣]
دوای ڕاگەیاندنی کۆمار، ماددەی سێیەمی دەستووری نوێی ساڵی ١٨٩١ ئاماژەی بەوە کرد کە پێنیستە پایتەخت لە ڕیۆ دێ ژانێرۆوە بگوازرێتەوە بۆ شوێنێک لە نزیک ناوەندی وڵاتەکە.[٤] بەو شێوەیەی کە دەیگوت: «یەکێتییەکە، لە تەختاییی ناوەندی کۆماردا، خاوەنی ڕووبەرێکی ١٤،٤٠٠ کیلۆمەتر دووجا دەبێت، کە لە کاتی خۆیدا دیاری دەکرێت بۆ دامەزراندنی پایتەختی فیدراڵیی داھاتوو.»[٥]
حکوومەت جیۆدیسیست و فەلەکناسی بەلجیکی لویس کرۆڵسی ڕاسپارد بۆ ئەنجامدانی ئەرکێک لە تەختاییی ناوەندیدا بە مەبەستی ڕووپێوکردنی زەوییەکە بۆ پایتەختی داھاتوو، کە دوو گەشتی گەڕانی لە ساڵانی ١٨٩٢ و ١٨٩٤دا ئەنجامدا. ئەو زەوییەی بۆ پایتەختی فیدراڵیی داھاتوو دیاری کرابوو، ناونرا چوارگۆشەی کرۆڵس (Quadrilátero Cruls)،[٦] و ناوی پێشنیارکراو بۆ پایتەختە نوێیەکە ڤێرا کروز بوو (بە ئاماژەکردن بۆ یەکەم ناوی بەڕازیل، ئیلھا دێ ڤێرا کروز).[٧] بەڵام پڕۆژەکە زۆر سەرکێش، پڕ لە ئاڵنگاری و تێچووی زۆر دادەنرا، و بیرۆکەی پایتەختێکی نوێ وەک کارێکی لەپێشینەی زۆر کەم بۆ حکوومەتەکانی کۆماری کۆن مایەوە.
لە ساڵی ١٩٢٢دا بۆ یادکردنەوەی ١٠٠ەمین ساڵیادی سەربەخۆییی بەڕازیل، سەرۆک ئێپیتاسیۆ پێسوا فەرمانی بە دروستکردنی کێلێکی یادگاری لە چوارگۆشەی کرۆڵسدا کرد، کە بە بەردی بناغەی بەڕازیلیا ناسراوە، بۆ دیاریکردنی شوێنی پایتەختی داھاتوو.[٨]
پلانی کۆستا
[دەستکاری]
ژوسێلینۆ کوبیتشێک لە ساڵی ١٩٥٥دا وەک سەرۆکی بەڕازیل ھەڵبژێردرا. لەگەڵ دەستبەکاربوونی لە کانوونی دووەمی ١٩٥٦دا، بە مەبەستی جێبەجێکردنی بەڵێنەکانی بانگەشەی ھەڵبژاردنیدا، دەستی بە پلاندانان و دروستکردنی پایتەختە نوێیەکە کرد. ساڵی دواتر، لیژنەیەکی ھەڵسەنگێنەرانی نێونەتەوەیی پلانی لوسیۆ کۆستایان بۆ ڕێپیشاندانی دروستکردنی بەڕازیلیا، پایتەختی نوێی بەڕازیل، ھەڵبژارد. کۆستا خوێندکاری تەلارسازی مۆدێرنیستی بەناوبانگ لۆ کۆربوزییە بوو، و ھەندێک لە تایبەتمەندییەکانی تەلارسازیی مۆدێرنیزم لە پلانەکەیدا دەبینرێن. پلانی کۆستا ھێندەی ھەندێک لەو پلانانە ورد نەبوو کە لەلایەن تەلارساز و پلاندانەرانی تری شارەکەوە پێشکەش کرابوون. پلانەکە خشتەی بەکارھێنانی زەوی، مۆدێلەکان، خشتەکانی دانیشتووان یان وێنەکێشانی میکانیکی لەخۆ نەدەگرت؛ بەڵام لەلایەن پێنج لە کۆی شەش ئەندامی لیژنەی ھەڵسەنگاندنەوە ھەڵبژێردرا چونکە ئەو تایبەتمەندییانەی تێدابوو کە بۆ ڕێکخستنی گەشەی پایتەختێک پێویست بوون.[٩] ئەگەرچی پلانی سەرەتایی بە تێپەڕبوونی کات گۆڕانکاریی بەسەردا ھات، بەڵام ئاراستەی زۆربەی کارەکانی دروستکردنی شارەکەی دیاری کرد و زۆربەی تایبەتمەندییەکانیشی مانەوە.
بوونی بەڕازیلیا وەک پایتەختی نوێ و دیاریکردنی بۆ پەرەپێدانی ناوچەیەکی بەرفراوانی ناوخۆیی، بووە ھۆی دروستکردنی لایەنی سیمبولیی پلانەکە. کۆستا نەخشەیەکی خاچ-تەوەرەیی بەکارھێنا کە ئاماژەیە بۆ خاوەندارێتی و داگیرکردنی ئەم شوێنە نوێیە بە خاچێک،[١٠] کە زۆرجار بە دراگۆنفلای، فڕۆکە یان باڵندەیەک دەشوێندرێت.[٩] پلانی کۆستا دوو پێکھێنەری سەرەکیی لەخۆدەگرت، تەوەری مۆنۆمێنتال (ڕۆژھەڵات بۆ ڕۆژاوا) و تەوەری نیشتەجێبوون (باکوور بۆ باشوور). تەوەری مۆنۆمێنتال بۆ چالاکییە ڕامیاری و ئیدارییەکان تەرخانکرابوو، و بە جەستەی شارەکە دادەنرێت کە بەھۆی شێواز و سادەییی بیناکانی، قەبارە زۆر گەورەکانی، و دیمەنە بەرفراوان و بەرزەکانی، بیرۆکەی مۆنۆمێنتالی دروست دەکات. ئەم تەوەرە وەزارەتە جیاوازەکان، کۆنگرێسی نیشتمانی، کۆشکی سەرۆکایەتی، بینای دادگای باڵا و تاوەری تەلەڤیزیۆن و ڕادیۆ لەخۆدەگرێت.[١٠] تەوەری نیشتەجێبوون بۆ لەخۆگرتنی ناوچە گونجاوەکان بۆ ژیانی تایبەتی دیزاین کرابوو و بە گرنگترین دەستکەوتی پلانەکە دادەنرێت؛ بۆ نیشتەجێبوون و کارە پەیوەندیدارەکانی وەک بازرگانیی ناوخۆیی، خوێندن، کات بەسەربردن و کڵێساکان دیزاین کرابوو، کە لە ٩٦ سووپەربڵۆک کە تەنھا بە بینای شەش نھۆمی سنووردار کرابوون و ١٢ سووپەربڵۆکی زیادە کە بە بینای سێ نھۆمی سنووردار کرابوون پێکھاتبوو؛[٩] مەیلی کۆستا لە سووپەربڵۆکەکاندا دروستکردنی گەڕەکی بچووکی سەربەخۆ و خۆبژێو بوو، لەگەڵ بینای ھاوڕێک کە شوقەی دوو یان سێ پۆلی جیاوازی تێدابێت، کە تێیدا پێشبینیی تێکەڵبوونی چینەکانی سەرەوە و ناوەڕاستی دەکرد کە ھەمان ناوچەی نیشتەجێبوون بەش بکەن.[١٠]
دیزاینی شارنشینیی بلۆکە شوقە بەکۆمەڵەکان لەسەر بنەمای پڕۆژەی ڤیل ڕادیۆسی ساڵی ١٩٣٥ی لۆ کۆربوزییە بوو، و سووپەربڵۆکەکانیش لەسەر بنەمای نەخشەی ڕادبێرنی ئەمریکای باکوور لە ساڵی ١٩٢٩ەوە وەرگیرابوون.[١١] لە ڕووی بینینەوە، مەبەست بوو بلۆکەکان وا دەربکەون کە لە ناو دیمەنی سروشتیدا بتوێنەوە، چونکە بە پشتێنەیەکی دارە بەرزەکان و ڕوەکە کورتەکان جیاکرابوونەوە. کۆستا ھەوڵیدا بەڕازیلێک بناسێنێت کە زیاتر دادپەروەر بێت، ھەروەھا خانووبەرەی بۆ چینە کارکەرەکان دیزاین کرد کە لە خانووبەرەی چینەکانی سەرەوە و ناوەڕاست جیاکرابووەوە و لە ڕووی دیمەنەوە جیاواز بوو، بە مەبەستی خۆپاراستن لە دروستبوونی گەڕەکە ھەژارنشینەکان (فاڤێلاکان) لە دەوروبەری شاردا.[٩][١٢] شوێنی `superquadra` تۆمەتبار کراوە بەوەی کە فەزایەکە تێیدا تاکەکان دەچەوسێنرێنەوە و نامۆ دەکرێن بۆ جۆرێک لە جیاکاریی شوێنی.[١٣]
یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی پلانەکە ڕێگەدان بوو بە ڕۆیشتنی ئازادانەی ھاتوچۆی ئۆتۆمبێل، پلانەکە ھێڵەکانی ھاتوچۆی لە ئاراستەی باکوور–باشووردا (حەوت ھێڵ بۆ ھەر ئاراستەیەک) بۆ تەوەری مۆنۆمێنتال لەخۆگرتبوو، و سێ شەقامی سەرەکی (دەبلیو٣، ئێیشۆ و ئێڵ٢) بۆ تەوەری نیشتەجێبوون؛[١٠] ڕێگاکانی گەیشتن بە شێوازی بنبەست بۆ سووپەربڵۆکەکان بە شێوەیەک پلانیان بۆ داڕژابوو کە ببێتە کۆتاییی ڕێڕەوی سەرەکیی ھاتوچۆ. و ھۆکاری پشت گرنگیدانی زۆر بە ھاتوچۆی ئۆتۆمبێل، ئارەزووی تەلارسازەکە بوو بۆ چەسپاندنی چەمکی مۆدێرنیتە لە ھەموو ئاستێکدا.
ئەگەرچی ئۆتۆمبێل پێش سەدەی ٢٠ەم داھێنرابوو، بەڵام بەرھەمھێنانی بەکۆمەڵی ئۆتۆمبێل لە سەرەتای سەدەی ٢٠ەمدا وایکرد بە شێوەیەکی بەرفراوان دەستبکەون؛ بەم شێوەیە، بوونە ھێمای مۆدێرنیتە. دوو تەوەرە بچووکەکەی دەوروبەری تەوەرە مۆنۆمێنتالەکە، پێچە و دەرچە بۆ ئۆتۆمبێلەکان دابین دەکەن تاوەکو بچنە ناو ڕێگا بچووکەکانەوە. ھەندێک پێیان وایە کە جەختکردنەوەی ئەو لە پلانەکەیدا لەسەر ئۆتۆمبێل، بووە ھۆی درێژبوونەوەی مەودای نێوان ناوەندەکان و تەنھا پێداویستییەکانی بەشێکی بچووکی دانیشتووانی دابین دەکرد کە خاوەنی ئۆتۆمبێل بوون.[٩] بەڵام ناکرێت چاوپۆشی لە سیستمی گواستنەوەی پاس لە شارەکەدا بکرێت. ڕێڕەوی پاسەکان لەناو شارەکەدا بە چڕی لەسەر دەبلیو٣ و ئێڵ٢ کار دەکەن. نزیکەی ھەموو شوێنێک، بە شارە مانگییەکانیشەوە، دەکرێت تەنھا بە گرتنی پاسێک بگەنێ، و زۆربەی ناوچەکانی پلانی پایلۆتیش بەبێ گۆڕینی پاس دەکرێت بگەنێ.
دواتر، لەگەڵ زیادبوونی دانیشتووانی شارەکە، سیستمی گواستنەوەش ڕۆڵێکی گرنگی گێڕا لە ڕێکخستنی پەیوەندیی نێوان پلانی پایلۆت و شارە مانگییەکاندا. بەھۆی لێشاوی زۆری ئۆتۆمبێلەکانەوە، ترافیک لایت بۆ تەوەری مۆنۆمێنتال زیاد کرا، ئەمەش پێشێلکردنی ئەو چەمکی مۆدێرنیتە و پێشکەوتنەیە کە تەلارسازەکە لە سەرەتادا بەکاری ھێنابوو. جگە لەوەش، سیستمی مێترۆ لە بەڕازیلیا بە پلەی سەرەکی بۆ دانیشتووانی شارە مانگییەکان دروستکرا. ئەگەرچی ئەم گەشەکردنە وایکردووە بەڕازیلیا چیتر ئۆتۆپیایەکی پەتی لەگەڵ مۆدێرنیتەیەکی بێھاوتا نەبێت، بەڵام پەرەپێدانی دواتری بەڕێوەبردنی ھاتوچۆ، ڕێڕەوی پاسەکان بۆ شارە مانگییەکان و سیستمی مێترۆ، ھەموویان وەک چارەسەرێک بۆ ئەم دۆخە کار دەکەن و ڕێگە بە ھاووڵاتییان دەدەن چێژ لەو جۆرە مۆدێرنیتەیە وەربگرن کە پێشتر بە وردی پلانی بۆ دانەڕژابوو.
لە خاڵی یەکتربڕینی تەوەرەی مۆنۆمێنتال و نیشتەجێبووندا، کۆستا پلانی ناوەندی شارەکەی لەگەڵ ناوەندی گواستنەوە (ڕۆدۆڤیاریا)، کەرتی بانکی و کەرتی ھوتێلەکاندا داڕشت،[١٠] و لە نزیک ناوەندی شارەکەش، ناوەندێکی کات بەسەربردن بە شانۆ، سینەما و چێشتخانەکان پێشنیار کرد. پلانی کۆستا وەک پلانێک بە ئاراستەی کەرتی دەبینرێت، کە ھەموو بانکەکان، بیناکانی نووسینگە و ناوەندی کات بەسەربردن لە یەکتر جیا دەکاتەوە.[٩]
یەکێک لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی پلانی کۆستا ئەوە بوو کە شارێکی نوێی پێشکەش کرد کە شێوە و نەخشەی داھاتووی لە سەرەتاوە دیار بوو. ئەمەش بەو مانایە بوو کە پلانی سەرەتایی قیرتاوکردنی ئەو شەقامانەی لەخۆگرتبوو کە دەستبەجێ بەکارنەدەھێنران؛ سوودی ئەمەش ئەوە بوو کە گۆڕینی پلانی سەرەتایی قورس بوو چونکە ئەو تەواوی تۆڕی شەقامەکانی دابین کردبوو، بەڵام لە لایەکی ترەوە، گونجاندن و گۆڕینی بۆ بارودۆخەکانی تر لە داھاتوودا قورس بوو.[٩] سەرەڕای ئەمەش، مشتومڕ لەسەر لایەنی مۆنۆمێنتالی پلانی لوسیۆ کۆستا ھەبووە، چونکە بە لای ھەندێک کەسەوە وەک پلاندانانی شاری سەدەی ١٩یەم دەردەکەوت، نەک شارنشینیی مۆدێرنی سەدەی ٢٠ەم.[١٤]
دەکرێت شرۆڤەیەکی سەرنجڕاکێش بۆ بەڕازیلیا لە چوارچێوەی ڕامیاریی شەڕی سارد و گرێدانی پلانی لوسیۆ کۆستا بە سیمبولی فڕۆکەوانییەوە بکرێت. لە ڕوانگەی تەلارسازییەوە، پلانە شێوە فڕۆکەکە بە دڵنیایییەوە ڕێزگرتنێک بوو لە لۆ کۆربوزییە و سەرسامبوونی ئەو بە فڕۆکە وەک شاکارێکی تەلارسازی. بەڵام بەڕازیلیا دوای ماوەیەکی کەم لە کۆتاییھاتنی جەنگی جیھانیی دووەم دروستکرا. سەرەڕای بەشداریی کەمی بەڕازیل لە جەنگەکەدا، شێوەی فڕۆکەیی شارەکە ھۆکارێکی سەرەکی بوو لە وێناکردنی وڵاتەکە وەک بەشێک لە جیھانی تازە جیھانگیربوو، لەگەڵ ھاوپەیمانە سەرکەوتووەکاندا.[١٥] جگە لەوەش، بەڕازیلیا نموونەیەکی بێھاوتا لە مۆدێرنیزمە، ھەم وەک ڕێپیشاندەرێک بۆ دیزاینی تەلارسازی و ھەم وەک بنەمایەک بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵگە. مۆدێرنیزم لە بەڕازیلیادا لە پەرتووکی ساڵی ١٩٨٩ی جەیمس ھۆڵستن بە ناوی شاری مۆدێرنیستدا لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە.[١٦]
جوگرافیا
[دەستکاری]
شارەکە لە بەرزیی ١٬٠٠٠ مەتر (٣٬٣٠٠ پێ) و زیاتر لە بەرزایییەکانی بەرزایییەکانی بەڕازیل لە ناوچەی ناوەندی-ڕۆژاوای وڵاتەکەدا ھەڵکەوتووە. دەریاچەی پارانوا، کە دەریاچەیەکی دەستکردی گەورەیە، بۆ زیادکردنی بڕی ئاوی بەردەست و پاراستنی شێی ناوچەکە دروستکرا. ئەم دەریاچەیە خاوەنی بەلەنگەھێکە، و میوانداریی یاریزانانی وەیبۆرد و بایەوانان دەکات. ژێرئاوگەڕیش دەکرێت تێیدا ئەنجام بدرێت، و یەکێک لە شوێنە سەرنجڕاکێشە سەرەکییەکان «ڤیلا ئامۆری»یە، کە گوندێکی کۆنە لە ژێر ئاوی دەریاچەکەدا نوقم بووە. لێرەدا یەکەمین کرێکارانی دروستکردنی بەڕازیلیا تێیدا دەژیان.[١٧]
کەشوھەوا
[دەستکاری]بەڕازیلیا خاوەنی کەشوھەوای ساڤانای خولگەیییە (بەپێی دابەشبوونی کەشوھەوای کوپن بە Aw نیشان دراوە)، کە بەھۆی بەرزییەکەیەوە فێنکترە و خاوەنی دوو وەرزی جیاوازە: وەرزی باراناوی، لە تشرینی یەکەمەوە تا نیسان، و وەرزی وشک، لە ئایارەوە تا ئەیلوول.[١٨] تێکڕای پلەی گەرمی ٢١٫٤ °C (٧٠٫٥ °ف)ە.[١٩] ئەیلوول، لە کۆتاییی وەرزی وشکدا، بەرزترین تێکڕای بەرزترین پلەی گەرمی ھەیە کە ٢٩٫١ °C (٨٤٫٤ °ف)ە، و تەممووزیش نزمترین تێکڕای بەرزترین و نزمترین پلەی گەرمی ھەیە کە بەپێی ڕێزبەندی بریتین لە ٢٥٫٦ °C (٧٨٫١ °ف) و ١٣٫٩ °C (٥٧٫٠ °ف).[٢٠][٢١] تێکڕای پلەی گەرمی لە ئەیلوولەوە تا ئادار بە جێگیری دەمێنێتەوە کە نزیکەی ٢٢ °C (٧٢ °ف)ە.[١٩] تشرینی دووەم بە بڕی ٢٥٣٫١ mm (١٠٫٠ in) بارانبارین، باراناویترین مانگی ساڵە، لە کاتێکدا تەممووز کەمترین بارانبارینی لێیە کە تەنھا ١٫٥ mm (٠٫١ in)ە.[٢٢] لە ماوەی وەرزی وشکدا، شارەکە دەکرێت ئاستی زۆر نزمی شێی ڕێژەیی ھەبێت، کە زۆرجار لە خوار ٣٠٪ دەبێت.[٢٣]
بەپێی پەیمانگای نیشتمانیی کەشناسیی بەڕازیل (ئینمێت)، کەمترین پلەی گەرمی تۆمارکراو بریتی بوو لە ١٫٦ °C (٣٤٫٩ °ف) لە ١٨ی تەممووزی ١٩٧٥، و بەرزترین پلەی گەرمی تۆمارکراو بریتی بوو لە ٣٦٫٤ °C (٩٧٫٥ °ف) لە ١٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥[٢٤] و ٨ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠.[٢٥][٢٦] بەرزترین ڕێژەی بارانبارینی کۆبووەوە لە ماوەی ٢٤ کاتژمێردا بریتی بوو لە ١٣٢٫٨ mm (٥٫٢ in) لە ١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٦٣.[٢٧]
| زانیاریی کەشوھەوا بۆ «بەڕازیلیا (١٩٩١–٢٠٢٠، توندەکانی ١٩٦١–ئێستا)» | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| مانگی زایینی | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ساڵ |
| بەرزترین پلەی تۆمارکراو | ٣٢٫٦ (٩١) |
٣٢٫٠ (٩٠) |
٣٢٫١ (٩٠) |
٣١٫٦ (٨٩) |
٣١٫٦ (٨٩) |
٣١٫٦ (٨٩) |
٣٠٫٨ (٨٧) |
٣٣٫٠ (٩١) |
٣٥٫٧ (٩٦) |
٣٦٫٤ (٩٨) |
٣٤٫٥ (٩٤) |
٣٣٫٧ (٩٣) |
٣٦٫٤ (٩٨) |
| نێونجی بەرزترین پلە | ٢٦٫٩ (٨٠) |
٢٧٫٢ (٨١) |
٢٧٫٠ (٨١) |
٢٦٫٨ (٨٠) |
٢٦٫٠ (٧٩) |
٢٥٫٣ (٧٨) |
٢٥٫٦ (٧٨) |
٢٧٫٤ (٨١) |
٢٩٫١ (٨٤) |
٢٩٫٠ (٨٤) |
٢٧٫٠ (٨١) |
٢٦٫٨ (٨٠) |
٢٧٫٠ (٨١) |
| نێونجی ڕۆژانە | ٢١٫٩ (٧١) |
٢١٫٩ (٧١) |
٢١٫٨ (٧١) |
٢١٫٦ (٧١) |
٢٠٫٣ (٦٩) |
١٩٫٣ (٦٧) |
١٩٫٣ (٦٧) |
٢١٫٠ (٧٠) |
٢٢٫٨ (٧٣) |
٢٣٫١ (٧٤) |
٢١٫٧ (٧١) |
٢١٫٧ (٧١) |
٢١٫٤ (٧١) |
| نێونجی کەمترین پلە | ١٨٫٣ (٦٥) |
١٨٫٢ (٦٥) |
١٨٫٢ (٦٥) |
١٧٫٧ (٦٤) |
١٥٫٦ (٦٠) |
١٤٫٢ (٥٨) |
١٣٫٩ (٥٧) |
١٥٫٣ (٦٠) |
١٧٫٦ (٦٤) |
١٨٫٥ (٦٥) |
١٨٫١ (٦٥) |
١٨٫٣ (٦٥) |
١٧٫٠ (٦٣) |
| کەمترین پلەی تۆمارکراو | ١٢٫٢ (٥٤) |
١١٫٠ (٥٢) |
١٤٫٥ (٥٨) |
١٠٫٧ (٥١) |
٣٫٢ (٣٨) |
٣٫٣ (٣٨) |
١٫٦ (٣٥) |
٥٫٠ (٤١) |
٩٫٠ (٤٨) |
١٠٫٢ (٥٠) |
١١٫٤ (٥٣) |
١١٫٤ (٥٣) |
١٫٦ (٣٥) |
| نێونجی بارین میلیمەتر | ٢٠٦٫٠ (٨٫١١) |
١٧٩٫٥ (٧٫٠٧) |
٢٢٦٫٠ (٨٫٩) |
١٤٥٫٢ (٥٫٧٢) |
٢٦٫٩ (١٫٠٦) |
٣٫٣ (٠٫١٣) |
١٫٥ (٠٫٠٦) |
١٦٫٣ (٠٫٦٤) |
٣٨٫١ (١٫٥) |
١٤١٫٨ (٥٫٥٨) |
٢٥٣٫١ (٩٫٩٦) |
٢٤١٫١ (٩٫٤٩) |
١٬٤٧٨٫٨ (٥٨٫٢٢) |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژەکانی بارین (≥ ١٫٠ مم) | ١٦ | ١٤ | ١٥ | ٩ | ٣ | ١ | ٠ | ٢ | ٤ | ١٠ | ١٧ | ١٨ | ١٠٩ |
| نێونجی شێی ڕێژەیی (٪) | ٧٤٫٧ | ٧٤٫٢ | ٧٦٫١ | ٧٢٫٢ | ٦٥٫٤ | ٥٨٫٨ | ٥١٫٠ | ٤٣٫٥ | ٤٦٫٤ | ٥٨٫٨ | ٧٤٫٥ | ٧٦٫٠ | ٦٤٫٣ |
| نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون | ١٥٩٫٦ | ١٥٨٫٩ | ١٦٨٫٧ | ٢٠٠٫٨ | ٢٣٧٫٩ | ٢٤٧٫٦ | ٢٦٨٫٣ | ٢٧٣٫٥ | ٢٢٥٫٧ | ١٩١٫٣ | ١٣٨٫٣ | ١٤٥٫٠ | ٢٬٤١٥٫٦ |
| سەرچاوەی یەکەم: پەیمانگای نیشتمانیی کەشناسیی بەڕازیل[٢٠][١٩][٢١][٢٢][٢٨][٢٩][٣٠] | |||||||||||||
| سەرچاوەی دووەم: میتیۆ کلیمات (تۆماری بەرزترین و نزمترین پلەکان)،[٣١] بەڕێوبەرایەتیی نیشتمانیی زەریا و بەرگەھەوا (خاڵی شەونم)[٣٢] | |||||||||||||
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Epstein، David G. (١٩٨٠). Brasília, Plan and Reality: A Study of Planned and Spontaneous Urban Development. University of New Mexico Press. لاپەڕە ٢٦. ژپنک ٩٧٨٠٨٢٦٣٠٩٥٩٤. لە ٥ی نیسانی ٢٠١٧ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٥ی نیسانی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ «São João Bosco». Don Bosco Sanctuary website (بە پورتوگالی). لە ڕەسەنەکە لە ٢١ی ئازاری ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٨ی ئازاری ٢٠١٣ ھێنراوە.
- ↑ «Brasilia Brazil». www.brazil-travel-northeast.com. لە ڕەسەنەکە لە ٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ «História do nascimento de Brasília». Brasília, DF: Brasiliatur. لە ڕەسەنەکە لە ١٤ی حوزەیرانی ٢٠٠٦ ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ Constituição da República dos Estados Unidos do Brasil, de 24 de fevereiro de 1891
- ↑ «.: Senado Federal - 50 anos de Brasíia :». www.senado.gov.br. لە ٢٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ Cláudia Gutemberg, Marcelo Araújo, Leocádio Guimarães, Rodrigo Ledo (٢٠٠٢). Brasília… Em 300 questões. Brasília: Dédalo.
{{cite book}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: ناوە فرەکان: authors list (بەستەر) - ↑ «O lançamento da pedra fundamental de Brasília - 7 de Setembro de 1922 | Centenário da Independência». doc.brazilia.jor.br. لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٣ ھێنراوە.
- 1 2 3 4 5 6 7 Epstein، David (١٩٧٣). Brasilia, Plan and Reality: a study of planned and spontaneous urban development. University of California Press. ژپنک ٠٥٢٠٠٢٢٠٣٣. OCLC ٦٩١٩٠٣.
- 1 2 3 4 5 Wong، Pia (October 1989). Planning and the Unplanned Reality: Brasilia (Master of City Planning, 1988). IURD Working paper series. بەرگی 499. University of California, Berkeley, Institute of Urban & Regional Development. OCLC ٢١٩٢٥٩٨٨.
{{cite thesis}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە:|date=(یارمەتی) Veguherandina tezê bo pirtûkekê Veguherandina teza di pirtûkê de pêvajoyek dijwar e ku hewildan, sebir û motîvasyonê hewce dike. Di vê pêvajoyê de, nivîskar divê naveroka tezê analîz bike û ji bo xwendevanên gelemperî veguherîne formek balkêş û têgihîştî. Ev pêvajo ji nûvekirin, başkirin û berfirehkirina mijaran, lêzêdekirina materyalên nû, nûavakirin, û ji nû ve nivîsandina paragraf û beşan pêk tê. Her weha divê nivîskar ji pêvajoya çapkirina pirtûkê û kirrûbirra wê bi tevahî haydar be. Ji bo weşandina tezek di pirtûkekê de hevkarî bi edîtor, rexnegir û weşanxaneyan re hewce dike ku ne tenê pirtûkek bi kalîte çêbike, di heman demê de ji bo bazarê jî bike û temaşevanên rast bikişîne. - ↑ Deckker، Thomas (٢٠١٦). «Brasília: Life Beyond Utopia». Architectural Design. ٨٦: ٨٨–٩٥. doi:١٠.١٠٠٢/ad.٢٠٥٠. ISSN ١٥٥٤-٢٧٦٩.
Brasília was not, in fact, planned in any meaningful way. The Brazilian architect and planner Lúcio Costa's entry for the design competition for the new city in 1956 was a series of sketches of ideal urban forms of communal apartment blocks loosely based on Le Corbusier's Ville Radieuse of 1935, and 'superblocks' of single-family houses based on the North American Radburn layout (1929). He subsequently elaborated these into the Plano Piloto (Pilot Plan), and added the satellite city of Taguatinga.
- ↑ Peter William Kellett؛ Felipe Hernández؛ Lea Knudsen Allen، eds. (٢٠١٠). Rethinking the Informal City: Critical Perspectives from Latin America. Berghahn Series:Remapping cultural history. بەرگی ١١. Berghahn Books. لاپەڕە ٥٨. ژپنک ٩٧٨-١٨٤٥٤٥٥٨٢٨.
- ↑ el-Dahdah، Farès، ed. (٢٠٠٥). Lucio Costa: Brasilia's superquadra. CASE. Prestel Verlag. ژپنک ٣٧٩١٣٣١٥٧٤. OCLC ٤٩١٨٢٢٤٩٣.
- ↑ Pessôa، José (زستانی ٢٠١٠). «Lúcio Costa and the Question of Monumentality in his Pilot Plan for Brasilia». Docomomo Journal. ٤٣, Brasilia ١٩٦٠-٢٠١٠. ISSN ١٣٨٠-٣٢٠٤. لە ڕەسەنەکە لە ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.
- ↑ Denicke، Lars (2011). «Fifty years' progress in five: Brasilia—modernization, globalism, and the geopolitics of flight». لە Hecht، Gabrielle (ed.). Entangled geographies: empire and technopolitics in the global Cold War. Cambridge, MA: MIT Press. لاپەڕە 185–208. ژپنک ٩٧٨-٠٢٦٢٥١٥٧٨٨. OCLC ٧٣١٨٥٤٠٤٨.
- ↑ James Holston (١٩٨٩). The Modernist City" An Anthropological Critique of Brasília. University of Chicago Press. ژپنک ٩٧٨٠٢٢٦٣٤٩٧٩٤. لە ٢١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٣ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٠ ھێنراوە – لەڕێگەی Google Books.
- ↑ James Holston (١٩٨٩). The Modernist City: An Anthropological Critique of Brasilia. University of Chicago Press. لاپەڕە ٣٤١. ژپنک ٠٢٢٦٣٤٩٧٩٩ – لەڕێگەی Google Books.
- ↑ A cidade das duas estações 4 May 2012 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە. (in Brazilian Portuguese).
- 1 2 3 «Temperatura Média Compensada Mensal e Anual (°C)». Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 (بە پورتوگالی). Instituto Nacional de Meteorologia. لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- 1 2 «Temperatura Máxima Mensal e Anual (°C)». Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 (بە پورتوگالی). Instituto Nacional de Meteorologia. لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- 1 2 «Temperatura Mínima Mensal e Anual (°C)». Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 (بە پورتوگالی). Instituto Nacional de Meteorologia. لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- 1 2 «Precipitação Acumulada Mensal e Anual (mm)». Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 (بە پورتوگالی). Instituto Nacional de Meteorologia. لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ «DF entra em estado de atenção por causa da baixa umidade do ar». Agência Brasil (بە پورتوگالی). ٦ی ئابی ٢٠١٤. لە ٢٠ی تەممووزی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٢١ ھێنراوە.
- ↑ Pegorim، Josélia (١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥). «Brasília: novo recorde histórico de calor» [Brasília: new historic heat record]. climatempo.com.br (بە پورتوگالی). Climatempo. لە ١٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ «Normais Climatológicas Do Brasil 1981–2010» (بە پورتوگالی). Instituto Nacional de Meteorologia. لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠١٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٨ ھێنراوە.
- ↑ «Onda de calor de 2020: reescrevendo a climatologia do BR» [2020 heat wave: rewriting the climatology of BR]. climatempo.com.br (بە پورتوگالی). Climatempo. ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠. لە ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
- ↑ Rodovia com 1,8 km e frio europeu; veja os 'extremos' de Brasília (in Brazilian Portuguese).
- ↑ «Número de dias no mês ou no ano com precipitação maior ou igual a (1 mm) (dias)». Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 (بە پورتوگالی). Instituto Nacional de Meteorologia. لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ «Umidade Relativa do Ar Compensada Mensal e Anual (%)». Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 (بە پورتوگالی). Instituto Nacional de Meteorologia. لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ «Insolação Total (horas)». Normais Climatológicas do Brasil 1991-2020 (بە پورتوگالی). Instituto Nacional de Meteorologia. لە ڕەسەنەکە لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ «Station Brasília» (بە فەرەنسی). Meteo Climat. لە ١٦ی شوباتی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئازاری ٢٠٢٢ ھێنراوە.
- ↑ «World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Brasília». National Oceanic and Atmospheric Administration. لە ڕەسەنەکە لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
