ئەستەمبوڵ

ئەستەمبوڵ İstanbul (تورکی)
نیمچەدوورگەی مێژوویی، لەگەڵ مزگەوتی شین و ئایا سۆفیا تاوەری کچ شەقامی ئیستیقلال و ترامواکەی تاوەری گالاتا کۆشکی تۆپقاپی لێڤێنت، ناوچەیەکی بازرگانی بۆسفۆر، پردی شەھیدانی ١٥ی تەممووز و مزگەوتی ئۆرتەکیۆی
ئاڵا نیشانەی ئەستەمبوڵ
ئەستەمبوڵ شوێنی لە تورکیا ئەستەمبوڵ شوێنی لە ئەورووپا ئەستەمبوڵ شوێنی لە ئاسیا
پۆتانەکان: 41°00′49″N 28°57′18″E
وڵات	تورکیا
ھەرێم	مەڕمەڕە
پارێزگا	ئەستەمبوڵ
ناوەندی پارێزگا	جاغائۆغڵو، فاتیح
قەزاکان	39
دەسەڵات
• جۆر	سەرۆک شارەوانی-ئەنجومەن
• دەستە	ئەنجومەنی شارەوانیی ئەستەمبوڵ
• سەرۆک شارەوانی	نووری ئاسلان (بە وەکالەت) (CHP)
ڕووبەر
• شاری	٢٬٥٧٦٫٨٥ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٩٩٤٫٩٣ میلی چوارگۆشە)
• گەورەشار	٥٬٣٤٣٫٢٢ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٢٬٠٦٣٫٠٣ میلی چوارگۆشە)
بەرزترین بەرزایی	٥٣٧ مەتر (١٬٧٦٢ پێ)
ژمارەی دانیشتووان  (31ی کانوونی یەکەمی 2025)
•	١٥٬٧٥٤٬٠٥٣
• پلە	یەکەم لە تورکیا و ئەورووپا ھەشتەم لە ئاسیا
• شاری	١٥٬٣٨٢٬٧٩١
• چڕیی شاری	٥٬٩٧٠ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٥٬٥٠٠ کەس لە میلی چوارگۆشە)
• چڕیی گەورەشار	٢٬٩٤٨ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٧٬٦٤٠ کەس لە میلی چوارگۆشە)
سەرناوی دانیشتوو	ئەستەمبوڵیی داڕێژە:Nwr
بەرھەمی ناوخۆیی (GDP) (ناوەکی، 2024)
• شارەوانیی گەورەشار و پارێزگا	₺13.011 تریلیۆن (US$396.3 ملیار)
• بۆ ھەر تاکێک	₺802,669 (US$24,452)
ناوچەی کاتی	UTC+3 (TRT)
کۆدی پۆستە	34000 بۆ 34990
کۆدی تەلەفۆن	+90 212 (دیوی ئەورووپا) +90 216 (دیوی ئاسیا)
ISO 3166 code	TR-34
تابلۆی ئۆتۆمۆبێل	34
HDI (2022)	0.888 (زۆر بەرز) · یەکەم
ئاووھەوا	ئاووھەوای ناوینەیی (Csa)
GeoTLD	.ist، .istanbul
وێبگە	ibb.istanbul (شارەوانی) istanbul.gov.tr (پارێزگا)
UNESCO World Heritage Site
Official name	ناوچە مێژووییەکانی ئەستەمبوڵ
Criteria	داڕێژە:UNESCO WHS type(i)(ii)(iii)(iv)
Reference	356
Inscription	1985 (9یەم session)
Extensions	2017
Area	٧٦٥٫٥ ha (١٬٨٩٢ acre)

ئەستەمبوڵ گەورەترین شاری تورکیایە، و سەنتەری ئابووری، کولتووری و مێژوویی وڵاتەکە پێکدەھێنێت. بە بوونی دانیشتووانێکی زیاتر لە 15 ملیۆن کەس، شوێنی نیشتەجێبوونی 18%ی دانیشتووانی تورکیایە. ئەستەمبوڵ یەکێکە لە گەورەترین شارەکانی ئەورووپا و یەکێک لە گەورەترینەکانی جیھانیشە لە ڕووی دانیشتووانەوە. شارێکە لەسەر دوو کیشوەرە؛ نزیکەی دوو لەسەر سێی دانیشتووانەکەی لە ئەورووپا دەژین و ئەوەی دەمێنێتەوە لە ئاسیان. ئەستەمبوڵ دەکەوێتە سەر گەرووی بۆسفۆر – یەکێک لە قەرەباڵغترین ڕێڕەوە ئاوییەکانی جیھان – لە باکووری ڕۆژئاوای تورکیا، لە نێوان دەریای مەڕمەڕە و دەریای ڕەش. ڕووبەرەکەی کە پێکھاتووە لە ٥٬٤٦١ square kilometer (٢٬١٠٩ sq mi) ھاوتایە لەگەڵ پارێزگای ئەستەمبوڵ.

شارەکە گەشەی کرد و بوو بە یەکێک لە گرنگترین شارەکان لە مێژوودا. بیزانتیۆم لەسەر نیمچەدوورگەی (ئێستای) سارایبۆرنو لەلایەن کۆلۆنیالیستە یۆنانییەکانەوە لە سەدەی حەوتەمی پێش زایین دامەزرا. بۆ ماوەی نزیکەی 16 سەدە دوای دووبارە دامەزراندنی وەک کۆنستنتینۆپڵ لە ساڵی 330ی زایینی، وەک پایتەختی چوار ئیمپراتۆریەت خزمەتی کرد: ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی (330–395)، ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمیی ڕۆژھەڵات (بیزەنتی) (395–1204 و 1261–1453)، ئیمپراتۆریەتیی لاتین (1204–1261)، و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی (1453–1922). ڕۆڵێکی گرنگی ھەبوو لە پێشکەوتنی مەسیحییەت لە سەردەمی ڕۆم و بیزەنتییەکاندا، پێش ئەوەی عوسمانییەکان شارەکە فەتح بکەن لە ساڵی 1453 و بیکەن بە قەڵایەکی ئیسلامی و ناوەندی خەلافەتی عوسمانیی خۆیان. ھەرچەندە کۆماری تورکیا پایتەختەکەی لە ئەنقەرە دامەزراند، بەڵام کۆشک و مزگەوتە ئیمپراتۆرییەکان ھێشتا لەسەر گردەکانی ئەستەمبوڵ وەک بیرخەرەوەیەکی بینراو بۆ ڕۆڵی ناوەندیی پێشووی شارەکە دەبینرێن. سەنتەرە مێژووییەکەی ئەستەمبوڵ یەکێکە لە شوێنەوارەکانی میراتی جیھانیی یوونێسکۆ.

پێگەی ستراتیژیی ئەستەمبوڵ بە درێژایی ڕێگای ئاوریشمی مێژوویی، تۆڕەکانی ھێڵی ئاسن بۆ ئەورووپا و ڕۆژئاوای ئاسیا، و تاکە ڕێڕەوی دەریایی لە نێوان دەریای ڕەش و دەریای ناوین یارمەتیدەر بوون لە پەروەردەکردنی دانیشتووانێکی فرەچەشن، ھەرچەندە لە دوای دامەزراندنی کۆمار لە ساڵی 1923ەوە ئەم فرەچەشنییە کەمتر بووەتەوە. دوای ئەوەی لە ماوەی نێوان دوو جەنگەکەدا وەک پایتەختێکی نوێ پشتگوێ خرا، شارەکە لەو کاتەوە بەشێکی زۆری پێگەی پێشووی خۆی بەدەستھێناوەتەوە. ژمارەی دانیشتووانی شارەکە لە ساڵانی 1950ەکانەوە دە ھێندە زیادی کردووە، بەو پێیەی کۆچبەران لە سەرانسەری ئەنادۆڵەوە ڕوویان لەو گەورەشارە کردووە و سنوورەکانی شارەکەش فراوان بوون بۆ لەخۆگرتنیان. زۆرینەی ھاووڵاتییە تورکەکانی ئەستەمبوڵ بە ڕەچەڵەک تورکن، لەکاتێکدا کوردەکان گەورەترین کەمینەی نەتەوەیی لە شارەکەدا پێکدەھێنن.

ئەستەمبوڵ کە بە شارێکی جیھانیی ئالفا دادەنرێت، نزیکەی سی لە سەدی ئابووریی تورکیا پێکدەھێنێت. ناوچەی ئەستەمبوڵ-ئیزمیت یەکێکە لە ناوچە پیشەسازییە سەرەکییەکانی تورکیا. لە ساڵی 2025، یورۆمۆنیتۆر ئینتەرناشناڵ ئەستەمبوڵی وەک پێنجەم سەردانکراوترین شاری جیھان پۆلێن کرد. ئەستەمبوڵ شوێنی دوو فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی، چەندین بەندەر، و ژمارەیەکی زۆر لە زانکۆکانە. لە نێو 100 باشترین کۆمەڵگەی زانست و تەکنەلۆژیای جیھاندایە. شارەکە میوانداری بەشێکی گەورەی تۆپی پێ لە تورکیا و وەرزش بەگشتی دەکات، بە ھەبوونی یانەکانی وەک گالاتاسارای، فەنەرباخچە و بێشیکتاش. ئەستەمبوڵ مەترسیی بوومەلەرزەی لەسەرە چونکە لە نزیکی ھێڵی درزی باکووری ئەنادۆڵدایە.

ناوەکان

یەکەمین ناوی زانراوی شارەکە بیزانتیۆمە (بە Ancient Greek: Βυζάντιον، Byzántion)، کە لە کاتی دامەزراندنیدا لەلایەن کۆلۆنیالیستە مێگارایییەکانەوە لە دەوروبەری ساڵی 657ی پێش زایین پێی دراوە. کۆلۆنیالیستە مێگارایییەکان بانگەشەی ڕەچەڵەکێکی ڕاستەوخۆیان دەکرد بۆ دامەزرێنەرانی شارەکە، بیزاس، کە کوڕی خواوەند پۆسایدن و نیمف کێرۆیسا بوو. ھەڵکۆڵینە مۆدێرنەکان ئەو ئەگەرەیان خستۆتە ڕوو کە ناوی بیزانتیۆم لەوانەیە ڕەنگدانەوەی شوێنی نیشتەجێبوونە ڕەسەنە تراکییەکان بێت کە پێش شارۆچکە تەواوەکە ھەبوون. کۆنستنتینۆپڵ (بە Greek: Κωνσταντινούπολις, romanized: Kōnstantinoupolis؛ بە لاتینی: Constantinopoliscode: lat promoted to code: la ) لە ناوی لاتینیی داڕێژە:Langrەوە ھاتووە، بە ناوی کۆنستانتینی مەزن، ئەو ئیمپراتۆرە ڕۆمانییەی کە لە ساڵی 324ی زایینیدا شارەکەی دووبارە دامەزراندەوە. کۆنستانتین لە سەرەتادا شارەکەی ناوبرد بە ڕۆمای نوێ (بە Ancient Greek: Νέα Ῥώμη؛ Nea Rhomē؛ بە لاتینی: Nova Roma). کۆنستنتینۆپڵ باوترین ناو بوو بۆ شارەکە لە ڕۆژئاوا تا ساڵانی 1930یەکان، کاتێک دەسەڵاتدارانی تورکیا دەستیان کرد بە ھاندانی بەکارھێنانی ناوی ئەستەمبوڵ (Istanbul) لە زمانە بیانییەکاندا. Ḳosṭanṭīnīye (بە Ottoman Turkish: قسطنطينيه) و İstanbul ئەو ناوانە بوون کە لەلایەن عوسمانییەکانەوە بە یەکسانی لە کاتی فەرمانڕەوایەتییاندا بەکاردەھێنران.

ناوی İstanbul (بە Ottoman Turkish: استانبول؛ [isˈtanbuɫ] [[:میدیا:Istanbul pronunciation.ogg|]] یان لە قسەکردنی ئاساییدا pronounced [ɯsˈtambuɫ]) بەگشتی وای بۆ دەچن کە لە دەستەواژەی یۆنانیی ناوەڕاستی eis tḕn Pólin (εἰς τὴν Πόλιν، pronounced [is tim ˈbolin])ەوە ھاتبێت، کە بە واتای وشەیی دەبێتە "بۆ ناو شارەکە"، و ئەوەش ئەو شێوازە بوو کە یۆنانییە ناوخۆیییەکان کۆنستنتینۆپڵیان پێ دەگوت. ئەمە ڕەنگدانەوەی پێگەکەی بوو وەک تاکە شاری گەورەی ناوچەکە. گرنگیی کۆنستنتینۆپڵ لە جیھانی عوسمانیدا ھەروەھا بە نازناوەکەی ڕەنگیدابووەوە کە بریتی بوو لە Dersaadet (بە Ottoman Turkish: درساعدت) بە واتای 'دەروازەی بەختەوەری' لە تورکیی عوسمانیدا. بۆچوونێکی تر ئەوەیە کە ناوەکە ڕاستەوخۆ لە "کۆنستنتینۆپڵ"ەوە گەشەی کردبێت، بە لابردنی بڕگەی یەکەم و سێیەم. ھەندێک سەرچاوەی عوسمانیی سەدەی 17ەم، وەک ئەڤلییا چەلەبی، وەک ناوی باوی تورکیی ئەوکاتە وەسفی دەکەن؛ لە نێوان کۆتاییی سەدەی 17ەم و کۆتاییی سەدەی 18ەمدا، لە بەکارھێنانی فەرمیشدا بووە. یەکەم بەکارھێنانی وشەی Islambol (بە Ottoman Turkish: اسلامبول) لەسەر دراو لە ساڵی 1730 لە سەردەمی دەسەڵاتی سوڵتان مەحموودی یەکەمدا بوو. لە تورکیی مۆدێرندا، ناوەکە بە İstanbul دەنووسرێت، بە پیتی İ ی خاڵدار، چونکە لە ئەلفوبێی تورکیدا جیاوازی ھەیە لە نێوان Iی خاڵدار و بێ خاڵ I. لە ئینگلیزیدا، کێشی دەنگەکە لەسەر بڕگەی یەکەم یان کۆتایییە، بەڵام لە تورکیدا لەسەر بڕگەی دووەمە. کەسێک کە خەڵکی شارەکە بێت پێی دەوترێت İstanbullu (کۆی İstanbullular)؛ Istanbulite لە ئینگلیزیدا بەکاردێت.

مێژوو

ئاسەوارە نیۆلیتیکییەکان (بەردینی نوێ)، کە لەلایەن شوێنەوارناسانەوە لە سەرەتای سەدەی 21ەمدا دۆزراونەتەوە، ئاماژە بەوە دەکەن کە نیمچەدوورگە مێژوویییەکەی ئەستەمبوڵ ھەر لە ھەزارەی 6ەمی پێش زایینەوە ئاوەدان بووە. ئەو نیشتەجێبوونە سەرەتایییە، کە گرنگ بوو لە بڵاوبوونەوەی شۆڕشی نیۆلیتیک لە ڕۆژھەڵاتی نزیکەوە بۆ ئەورووپا، بۆ ماوەی نزیکەی ھەزارەیەک بەردەوام بوو پێش ئەوەی بەھۆی بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوەوە نوقم بێت. یەکەم نیشتەجێبوونی مرۆڤ لە دیوی ئاسیا، گردی فیکیرتەپە، دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی چاخی مس، بە ئاسەوارێک کە مێژووەکەی بۆ 5500 تا 3500ی پێش زایین دەگەڕێتەوە، لە دیوی ئەورووپا، لە نزیک لووتکەی نیمچەدوورگەکە (سارایبۆرنو)، نیشتەجێبوونێکی تراکییەکان ھەبووە لە سەرەتای ھەزارەی یەکەمی پێش زایین. نووسەرە مۆدێرنەکان ئەمەیان بەستۆتەوە بە ناوی ناوچەی تراکیی لیگۆس، کە لەلایەن پلینیی پیرەوە وەک ناوێکی پێشووتری شوێنی بیزانتیۆم ئاماژەی پێکراوە.

مێژووی شارەکە خۆی لە دەوروبەری 660ی پێش زایینەوە دەست پێدەکات، کاتێک کۆلۆنیالیستە یۆنانییەکانی مێگارا بیزانتیۆمیان لە دیوی ئەورووپای بۆسفۆر دامەزراند. کۆلۆنیالیستەکان قەڵایەکیان (ئەکرۆپۆلیس) لە تەنیشت قۆچی زێڕینەوە لەسەر شوێنی نیشتەجێبوونە کۆنەکانی تراکییەکان دروست کرد، کە بووە ھۆی گەشەپێدانی ئابووریی شارە تازە لەدایکبووەکە. شارەکە بۆ ماوەیەکی کورت کەوتە ژێر فەرمانڕەوایەتیی فارسەکان لە سەرەتای سەدەی 5ەمی پێش زاییندا، بەڵام یۆنانییەکان لە کاتی شەڕەکانی یۆنان-فارسدا کۆنترۆڵیان کردەوە. دواتر بیزانتیۆم وەک بەشێک لە ھاوپەیمانیی ئەتینا و جێگرەوەکەی، ھاوپەیمانیی دووەمی ئەتینا بەردەوام بوو، پێش ئەوەی لە ساڵی 355ی پێش زایین سەربەخۆیی بەدەستبھێنێت. بیزانتیۆم کە بۆ ماوەیەکی زۆر ھاوپەیمانی ڕۆمەکان بوو، لە ساڵی 73ی زایینیدا بە فەرمی بوو بە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتیی ڕۆمی. بڕیارەکەی بیزانتیۆم بۆ چوونە پاڵ داگیرکەری ڕۆمانی پێسێنیوس نایگەر دژی ئیمپراتۆر سێپتیمیۆس سێڤێروس باجێکی قورسی ھەبوو؛ تا ئەو کاتەی لە کۆتاییی ساڵی 195ی زایینیدا خۆی ڕادەست کرد، دوو ساڵ گەمارۆدان شارەکەی وێران کردبوو. پێنج ساڵ دواتر، سێڤێروس دەستی کرد بە دووبارە بونیاتنانەوەی بیزانتیۆم، و شارەکە ئاوەدانیی پێشووی خۆی بەدەستھێنایەوە – و، بەپێی ھەندێک سەرچاوە، لێیشی تێپەڕاند.

سەردەمی بیزەنتی

ئایا ئیرین کە لە بنەڕەتدا لەلایەن کۆنستانتینی مەزنەوە لە سەدەی 4ەمدا دروست کراوە و دواتر لەلایەن یوستینیانی یەکەمەوە دوای ئاژاوەکانی نیکا لە ساڵی 532 دووبارە دروست کراوەتەوە، کڵێسایەکی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژھەڵاتە و دەکەوێتە حەوشەی دەرەوەی کۆشکی تۆپقاپی لە ئەستەمبوڵ. یەکێکە لەو کڵێسا دەگمەنانەی سەردەمی بیزەنتی کە ھەرگیز نەکراوە بە مزگەوت؛ لە سەردەمی عوسمانییەکاندا وەک جبەخانەی سەرەکیی تۆپقاپی خزمەتی کردووە

کۆنستانتینی مەزن لە ئەیلوولی 324دا بە کردار بوو بە ئیمپراتۆری تەواوی ئیمپراتۆریەتی ڕۆم. دوو مانگ دواتر، نەخشەی شارێکی نوێی مەسیحی کێشا بۆ ئەوەی جێگەی بیزانتیۆم بگرێتەوە. وەک پایتەختی ڕۆژھەڵاتی ئیمپراتۆریەتەکە، شارەکە ناونرا نۆڤا ڕۆما؛ زۆربەی خەڵک پێیان دەگوت کۆنستنتینۆپڵ، ناوێک کە تا سەدەی 20ەم بەردەوام بوو. لە 11ی ئایاری 330، کۆنستنتینۆپڵ وەک پایتەختی ئیمپراتۆریەتی ڕۆم ڕاگەیەندرا، کە دواتر بە شێوەیەکی ھەمیشەیی لە نێوان ھەردوو کوڕەکەی تیۆدۆسیۆسی یەکەمدا دابەشکرا دوای مردنی لە 17ی کانوونی دووەمی 395، کاتێک شارەکە بوو بە پایتەختی ئیمپراتۆریەتی ڕۆژھەڵات. لە ماوەی ھەزارەی داھاتووی مێژووی ڕۆمدا، دەوڵەتەکە بە گشتی بە "ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی" ناودەبرا.

دامەزراندنی کۆنستنتینۆپڵ یەکێک بوو لە دەستکەوتە ھەرە درێژخایەنەکانی کۆنستانتین، کە دەسەڵاتی ڕۆمەکانی گواستەوە بۆ ڕۆژھەڵات کاتێک شارەکە بوو بە سەنتەری کولتووری یۆنانی و مەسیحییەت. چەندین کڵێسا لە سەرتاسەری شارەکەدا دروستکران، لەوانە ئایا سۆفیا کە لە سەردەمی دەسەڵاتی یوستینیانی یەکەمدا دروستکرا و بۆ ماوەی ھەزار ساڵ وەک گەورەترین کڵێسای جیھان مایەوە. کۆنستانتین ھەروەھا ھەستا بە نۆژەنکردنەوە و فراوانکردنێکی گەورەی ھیپۆدرۆمی کۆنستنتینۆپڵ؛ کە جێگەی دەیان ھەزار بینەری تێدا دەبووەوە، ھیپۆدرۆم بووە سەنتەری ژیانی مەدەنی و، لە سەدەکانی 5ەم و 6ەمدا، سەنتەری زنجیرەیەک لە ئاژاوە، لەوانە ئاژاوەکانی نیکا. ھەڵکەوتەی کۆنستنتینۆپڵ ھەروەھا زامنی ئەوەی دەکرد کە مانەوەی بەرگەی تاقیکردنەوەی کات بگرێت؛ بۆ چەندین سەدە، دیوارەکانی و کەناراوەکانی ئەورووپایان لە بەرامبەر داگیرکەرانی ڕۆژھەڵات و پێشڕەویی ئیسلام پاراست. لە زۆربەی سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاستدا، قۆناغی کۆتاییی سەردەمی بیزەنتی، کۆنستنتینۆپڵ گەورەترین و دەوڵەمەندترین شار بوو لە کیشوەری ئەورووپا و ھەندێک جاریش گەورەترین شاری جیھان بوو. کۆنستنتینۆپڵ بە گشتی وەک سەنتەر و "لانکەی شارستانییەتی مەسیحیی ئۆرتۆدۆکس" دادەنرێت.

کۆگای ئاوی باسیلیکا لە سەدەی 6ەم لەلایەن یوستینیانی مەزنەوە دروست کراوە

کۆنستنتینۆپڵ دەستی بە دابەزینێکی بەردەوام کرد لە دوای کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتی باسیلی دووەم لە ساڵی 1025. چوارەمین خاچپەرستی لە ئامانجەکەی خۆی لادرا لە ساڵی 1204، و شارەکە لەلایەن خاچپەرستەکانەوە تاڵان و وێران کرا. ئەوان ئیمپراتۆریەتیی لاتینیان لە جێگەی ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتیی ئۆرتۆدۆکس دامەزراند. ئایا سۆفیا لە ساڵی 1204 کرا بە کڵێسایەکی کاسۆلیکی. ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی دووبارە دامەزرێنرایەوە، ھەرچەندە لاواز بووبوو، لە ساڵی 1261. کڵێساکان، بەرگرییەکان، و خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکانی کۆنستنتینۆپڵ لە دۆخێکی خراپدا بوون، و ژمارەی دانیشتووانەکەی لە نیو ملیۆنەوە لە سەدەی 8ەمدا دابەزیبوو بۆ سەد ھەزار کەس. بەڵام، دوای کۆنتڕۆڵکردنەوەی شارەکە لە ساڵی 1261، ھەندێک لە شوێنەوارەکانی شارەکە نۆژەنکرانەوە، و ھەندێکیش، وەک دوو مۆزاییکەکەی دێیسیس لە ئایا سۆفیا و کارییە، دروستکران.

سیاسەتە ئابووری و سەربازییە جیاوازەکان کە لەلایەن ئاندرۆنیکۆسی دووەمی پالایۆلۆگۆسەوە دامەزرابوون، وەک کەمکردنەوەی ھێزە سەربازییەکان، ئیمپراتۆریەتەکەی لاواز کرد و کردیە ئامانجێکی ئاسان بۆ ھێرش. لە ناوەڕاستی سەدەی 14ەمدا، تورکە عوسمانییەکان ستراتیژییەکیان گرتەبەر بۆ گرتنی وردە وردەی شارۆچکە و شارە بچووکەکان، بڕینی ڕێگاکانی دابینکردنی پێداویستی بۆ کۆنستنتینۆپڵ و خنکاندنی بە ھێواشی. لە 29ی ئایاری 1453، دوای گەمارۆدانێکی 55 ڕۆژە کە تێیدا کۆتا ئیمپراتۆری ڕۆمانی، کۆنستانتینی یانزدەھەم کوژرا، سوڵتان محەممەدی دووەم "فاتیح" کۆنستنتینۆپڵی فەتح کرد.

ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی

کۆشکی تۆپقاپی لەلایەن سوڵتان محەممەدی دووەمەوە لە نێوان ساڵانی 1459 بۆ 1465 دروست کراوە

سوڵتان محەممەد کۆنستنتینۆپڵی وەک پایتەختی نوێی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی ڕاگەیاند. چەند کاتژمێرێک دوای کەوتنی شارەکە، سوڵتان سواری ئەسپەکەی بوو بەرەو ئایا سۆفیا و بانگی ئیمامێکی کرد بۆ خوێندنی شایەتمان، و بەھۆی ئەوەی شارەکە ئامادەنەبوو بە ئاشتی خۆی ڕادەست بکات، کڵێسا گەورەکەی گۆڕی بۆ مزگەوتێکی ئیمپراتۆری. محەممەد خۆی وەک قەیسەری ڕۆمی نوێ ڕاگەیاند، کە ھاوتای تورکیی عوسمانی بوو بۆ قەیسەری ڕۆم، و دەوڵەتی عوسمانی ڕێکخرایەوە بۆ ئیمپراتۆریەتێک.

نەخشەی ئەستەمبوڵ لە سەدەی 16ەمدا لەلایەن زانای ھەمەلایەنی عوسمانی ماتراکچی ناسوح

دوای فەتحکردنی کۆنستنتینۆپڵ، محەممەدی دووەم دەستبەجێ دەستی کرد بە بوژاندنەوەی شارەکە. بە درککردن بەوەی کە بوژاندنەوە سەرکەوتوو نابێت بەبێ دووبارە نیشتەجێکردنەوەی شارەکە، محەممەدی دووەم پێشوازی لە ھەموو کەسێک کرد–بیانییەکان، تاوانباران، و ھەڵاتووەکان– بە پیشاندانی کراوەیییەکی لەڕادەبەدەر و ئامادەیی بۆ لەخۆگرتنی کەسانی دەرەکی کە دواتر بوو بە ناسنامەی کولتووری سیاسیی عوسمانی. ئەو ھەروەھا خەڵکی لە سەرتاسەری ئەورووپاوە بانگھێشتی پایتەختەکەی کرد، کۆمەڵگەیەکی فرەنەتەوەی دروست کرد کە لە زۆربەی سەردەمی عوسمانییەکاندا بەردەوام بوو. بوژاندنەوەی ئەستەمبوڵ ھەروەھا پێویستی بە پڕۆژەیەکی گەورەی نۆژەنکردنەوە ھەبوو، بۆ ھەموو شتێک لە ڕێگاکانەوە تا قەناتەکان. ھەروەک زۆرێک لە پاشاکانی پێش و دوای خۆی، محەممەدی دووەم دیمەنی شارستانیی ئەستەمبوڵی گۆڕی بە دروستکردنەوەی تەواوەتیی سەنتەری شارەکە. کۆشکێکی نوێی گەورە دروست کرا بۆ ئەوەی ڕکابەری بکات، ئەگەر سێبەریش نەخاتە سەر، کۆشکە کۆنەکە، ھەروەھا بازاڕێکی نوێی داپۆشراو (کە ھێشتا ماوە وەک بازاڕی گەورە)، پۆرტიკۆ، کۆشکەکان، ڕێڕەوەکان، و ھەروەھا زیاتر لە دەزەنێک مزگەوتی نوێ. محەممەدی دووەم شارۆچکە کۆنە وێرانەکەی گۆڕی بۆ شتێک کە لە پایتەختێکی ئیمپراتۆری بچێت.

پلەبەندیی کۆمەڵایەتی لەلایەن تاعوونی بڵاوەوە پشتگوێ خرا، کە لە سەدەی 16ەمدا دەوڵەمەند و ھەژاری وەک یەک کوشت. پارە نەیدەتوانی دەوڵەمەندەکان بپارێزێت لە ھەموو ناڕەحەتییەکان و لایەنە سەختەکانی ئەستەمبوڵ. ھەرچەندە سوڵتان لە دوورییەکی سەلامەت لە جەماوەرەوە دەژیا، و دەوڵەمەند و ھەژار زیاتر لە تەنیشت یەکترەوە دەژیان، بەڵام بۆ زۆربەی بەشەکان ئەستەمبوڵ وەک شارە مۆدێرنەکان زۆنبەندی نەکرابوو. خانووە لوکسەکان لە ھەمان شەقام و گەڕەکەکاندا بوون لەگەڵ کوخە بچووکەکاندا. ئەوانەی ئەوەندە دەوڵەمەند بوون کە موڵکی دابڕاوی گوندەوارییان ھەبوو چانسی ڕزگاربوونیان ھەبوو لە پەتا دەورییەکانی نەخۆشی کە بەغدای وێران دەکرد.

دیمەنی قۆچی زێڕین و سارایبۆرنو لە تاوەری گالاتاوە

خانەوادەی عوسمانی لە ساڵی 1517دا بانگەشەی پێگەی خەلافەتی کرد، و کۆنستنتینۆپڵ بۆ ماوەی چوار سەدە وەک پایتەختی ئەم کۆتا خەلافەتە مایەوە. سەردەمی دەسەڵاتی سولەیمانی قانوونی لە 1520 بۆ 1566 قۆناغێکی دەستکەوتی ھونەری و تەلارسازیی زۆر گەورە بوو؛ تەلارسازی سەرەکی میمار سینان چەندین بینای ئایکۆنیی لە شارەکەدا دیزاین کرد، لەکاتێکدا ھونەرەکانی عوسمانی وەک سیرامیک، شووشەی ڕەنگاوڕەنگ، خۆشنووسی، و مینیاتۆر گەشەیان کرد. دانیشتووانی کۆنستنتینۆپڵ لە کۆتاییی سەدەی 18ەمدا 570,000 کەس بوون.

قۆناغێکی یاخیبوون لە سەرەتای سەدەی 19ەمدا بووە ھۆی سەرهەڵدانی سوڵتانی پێشکەوتنخواز مەحموودی دووەم و لە کۆتاییدا بۆ سەردەمی تەنزیمات، کە چاکسازیی سیاسیی لێکەوتەوە و ڕێگەی بە ھێنانە ناوەوەی تەکنەلۆژیای نوێ بۆ شارەکە دا. پردەکان بەسەر قۆچی زێڕیندا لەم قۆناغەدا دروستکران، و کۆنستنتینۆپڵ لە ساڵانی 1880ەکاندا بەسەر تۆڕی ھێڵی ئاسنی ئەورووپاوە بەسترایەوە. دامەزراوە مۆدێرنەکانی وەک تۆڕی دابینکردنی ئاو، کارەبا، تەلەفۆن، و تراموا، لە دەیەکانی دواتردا وردە وردە ھێنرانە کۆنستنتینۆپڵەوە، ھەرچەندە درەنگتر لە شارەکانی تری ئەورووپا. ھەوڵەکانی مۆدێرنیزاسیۆن بەس نەبوون بۆ ڕێگریکردن لە دابەزینی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.

شەقامی کەبیر لە ساڵی 1912 (ئێستا شەقامی ئیستیقلال لە بەیئۆغڵو). دەروازەی کڵێسای سانت ئەنتۆنیی پادوا لە لای چەپەوە دەبینرێت. ڕیکلامێکی نێسلی لەسەر بینایەکی پاشبنەمادا دیارە.

لەگەڵ شۆڕشی تورکە لاوەکان لە ساڵی 1908، پەرلەمانی عوسمانی، کە لە 14ی شوباتی 1878ەوە داخرابوو، 30 ساڵ دواتر لە 23ی تەممووزی 1908 دووبارە کرایەوە، کە بووە سەرەتای سەردەمی دووەمی دەستووری. ململانێی ناوخۆیی و ناسەقامگیرییە سیاسییەکان لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا لە مانگەکانی دوای شۆڕش ھانی نەمسا-مەجارستانی دا بۆ لکاندنی بۆسنیا و بولگاریا بۆ ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی لە ھەنگاوێکی ھاوبەشدا لە 5ی تشرینی یەکەمی 1908. سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم لە ساڵی 1909 لەسەر کار لادرا، دوای ھەوڵی دژە-شۆڕش کە بە ڕووداوی ٣١ی ئازار ناسراوە. زنجیرەیەک شەڕ لە سەرەتای سەدەی 20ەمدا، وەک شەڕی ئیتاڵیا-تورکیا (1911–1912) و جەنگەکانی باڵکان (1912–1913)، پایتەختی ئیمپراتۆریەتە نەخۆشەکەیان وێران کرد و بوونە ھۆی کودەتای ١٩١٣ی عوسمانی، کە ڕژێمی سێ پاشاکەی ھێنایە کایەوە.

ئیمپراتۆریەتی عوسمانی چووە پاڵ ھێزەکانی ناوەند لە جەنگی جیھانیی یەکەم (1914–1918) و لە کۆتاییدا شکا. دەرکردنی ڕۆشنبیرانی ئەرمەنی لە ٢٤ی نیسانی ١٩١٥ یەکێک بوو لەو ڕووداوە سەرەکییانەی کە سەرەتای جینۆسایدی ئەرمەنییەکانی لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا نیشان دا. بەھۆی سیاسەتەکانی عوسمانی و تورکیا بۆ بە تورککردن و پاکتاوی نەتەوەیی، دانیشتووانی مەسیحیی شارەکە لە 450,000ەوە بۆ 240,000 دابەزی لە نێوان ساڵانی 1914 و 1927دا. لە کاتی جەنگی جیھانیی یەکەمدا، لە نێوان ساڵانی 1916 و 1918، چەندین ھێرشی بۆردومانی ئاسمانی لەلایەن فڕۆکە بەریتانییەکانەوە لەناو یان نزیک ئەستەمبوڵ ڕوویاندا. ئاگربەستی مودرۆس لە 30ی تشرینی یەکەمی 1918 واژوو کرا. کەمتر لە مانگێک دواتر، لە 12ی تشرینی دووەمی 1918، کەشتییەک کە لیوایەکی فەڕەنسیی ھەڵگرتبوو چووە ناو شارەکەوە، کە بووە سەرەتای داگیرکردنی کۆنستنتینۆپڵ. بەدوایدا بەلەمگەلێک کە لە کەشتییەکانی بەریتانیا، ئیتاڵیا، یۆنان، و فەڕەنسا پێکھاتبوو، سەربازیان لەسەر زەوی جێگیر کرد لە ڕۆژی دواتردا. دواتر داگیرکردنی سمیرنا (ئیزمییر)، کە ئەوکات دووەم گەورەترین شاری عوسمانی بوو، لە 15ی ئایاری 1919 ھەروەھا بووە سەرەتای شەڕی سەربەخۆییی تورکیا بە سەرکردایەتی موستەفا کەمال پاشا و بزووتنەوەی نیشتمانیی تورکیا، کە لە کۆنگرەی ئەرزرۆم و سێواس کۆبوونەوە بۆ یەکخستنی گرووپەکانی بەرگری لە ئەنادۆڵ. پەرلەمانی عوسمانی لەلایەن ھاوپەیمانانەوە لە 11ی نیسانی 1920 ھەڵوەشێنرایەوە، کە لەسەر ئەوە زۆرێک لە ئەندامانی پێشووی چوونە پاڵ بزووتنەوەی نیشتمانیی تورکیا کە بارەگاکەی لە ئەنقەرە بوو، کە لەوێ ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورەی تورکیا لە 23ی نیسانی 1920 دامەزرا. کەمتر لە چوار مانگ دواتر، نوێنەرانی حکومەتی عوسمانی کە بارەگاکەی لە ئەستەمبوڵ بوو بە سەرۆکایەتی دەماط فەرید پاشا پەیماننامەی سێڤریان لە 10ی ئابی 1920 واژوو کرد، کە لەلایەن GNAT لە ئەنقەرە ڕەتکرایەوە.

دوای شەڕی سەربەخۆییی تورکیا (1919–1922)، ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورەی تورکیا لە ئەنقەرە لە 1ی تشرینی دووەمی 1922 سوڵتانەتی ھەڵوەشاندەوە، و کۆتا سوڵتانی عوسمانی، محەممەدی شەشەم، وەک کەسایەتییەکی نەویستراو ڕاگەیەندرا. بە جێھێشتنی وڵات لەسەر کەشتیی جەنگیی بەریتانیی HMS Malaya لە 17ی تشرینی دووەمی 1922، چووە مەنفا و لە سانرێمۆ، ئیتاڵیا، لە 16ی ئایاری 1926 مرد.

دیمەنێکی شەقامی بانکەکان (Bankalar Caddesi) لە کۆتایییەکانی 1920ەکان. کە لە ساڵی 1892 تەواو بووە، بارەگای سەرەکیی بانکی عوسمانی لە لای چەپەوە دەبینرێت. لە ساڵی 1995 بۆرسەی ئەستەمبوڵ گواسترایەوە بۆ ئیستینیە، لەکاتێکدا چەندین بانکی تورکی گواستراونەتەوە بۆ لێڤێنت و ماسلاک

پەیماننامەی لۆزان لە 24ی تەممووزی 1923 واژوو کرا، و داگیرکردنی کۆنستنتینۆپڵ بە ڕۆیشتنی کۆتا ھێزەکانی ھاوپەیمانان لە شارەکە لە 4ی تشرینی یەکەمی 1923 کۆتایی ھات. ھێزەکانی تورکیا سەربە حکومەتی ئەنقەرە، بە فەرماندەیی شوکرو نائیلی پاشا (فەیلەقی سێیەم)، لە ڕێوڕەسمێکدا لە 6ی تشرینی یەکەمی 1923 چوونە ناو شارەکەوە، کە وەک "ڕۆژی ڕزگاریی ئەستەمبوڵ" (İstanbul'un Kurtuluşu) دەستنیشان کراوە، و لەو کاتەوە ساڵانە یادی دەکرێتەوە.

کۆماری تورکیا

وێستگەی بەلەمەکانی کاراکیۆی لە ساڵانی 1930ەکاندا

لە 29ی تشرینی یەکەمی 1923 ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورەی تورکیا دامەزراندنی کۆماری تورکیای ڕاگەیاند، بە پایتەختبوونی ئەنقەرە. موستەفا کەمال ئەتاتورک بوو بە یەکەم سەرۆک کۆماری کۆمارەکە. ناوی کۆنستنتینۆپڵ، کە بۆ ماوەی 1600 ساڵ بەکاردەھێنرا، بە فەرمی گۆڕدرا بۆ ئەستەمبوڵ لە 28ی ئازاری 1930؛ بڕیارێک کە بووە ئیلھامبەخش بۆ تێکستی گۆرانیی ساڵی 1953 ئەستەمبوڵ (نەک کۆنستنتینۆپڵ)، کە لە 500ەمین ساڵیادی فەتحکردنی شارەکە لەلایەن تورکە عوسمانییەکان لە ساڵی 1453 نووسراوە. ناوەکانی تری شارەکان کە گۆڕدران بە یاسای خزمەتگوزارییەکانی پۆستە (تورکی: Posta Hizmetleri Kanunu) لە 28ی ئازاری 1930 بریتین لە ئەنگۆرا کە گۆڕدرا بۆ ئەنقەرە، و سمیرنا کە گۆڕدرا بۆ ئیزمییر، لە نێو چەندین نموونەی تری ناوی شارەکان کە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەکاردەھێنران و جێگەیان گیرایەوە بە ناوە تورکییە ستانداردکراوە فەرمییەکان.

گۆڕەپانی تەقسیم، نزیکەی 1936

لە ساڵانی 1930ەکانەوە بەدواوە، بە ھەوڵە بەرفراوانەکانی پلاندانانی شار کە لە سەرەتادا لەلایەن ھێنری پرۆستەوە سەرپەرشتی دەکرا لە نێوان ساڵانی 1936 بۆ 1950 و دواتر لەلایەن ھاوکارەکانییەوە وەک لویجی پیچیناتۆ لە ساڵانی دواتردا بەردەوام بوو، ئەستەمبوڵ گۆڕانکارییەکی پێکھاتەییی گەورەی بەخۆیەوە بینی، بە دروستکردنی گۆڕەپانی گشتیی نوێ، بولڤارەکان، شەقامەکان و پارکەکان لە سەرتاسەری شارەکەدا، کە زۆرجار لەسەر حیسابی بینا مێژووییەکان بوو؛ وەک گۆڕەپانی تەقسیم، پارکی گەزیی تەقسیم، شەقامی ڤەتەن، بولڤاری ئەتاتورک، شەقامی کەمرالتی، شەقامی مەجلیسی مەبوسان، بولڤاری باربارۆس، شەقامی جمھوریەت و بولڤاری تارلاباشی، لە نێو ئەوانی تردا.

باجی سەروەتی ١٩٤٢ لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەم، کە بە ڕێژەیەکی زۆر بەرزتر بەسەر ناموسڵمانەکاندا سەپێندرا، بووە ھۆی گواستنەوە یان ھەڵوەشاندنەوەی زۆرێک لەو کارانەی کە خاوەنەکانیان کەمینە ئایینییەکان بوون. پۆگرۆمی ١٩٥٥ی ئەستەمبوڵ، کە تێیدا چەندین یۆنانی (بە چەندین خەمڵاندنی جیاواز) کوژران، بریندار بوون یان دەستدرێژیی سێکسییان کرایە سەر، بووە ھۆی کۆچکردنی زۆربەی یۆنانییەکانی ماوە لە ئەستەمبوڵ. زیاتر دەرکردنی بەکۆمەڵی یۆنانییەکانی ئەستەمبوڵ لە 1964–1965 ڕوویدا، کاتێک ئەوانەی کە بە فەرمی ھاووڵاتیی یۆنان بوون بەڵام ڕێگەیان پێدرابوو لە تورکیا بمێننەوە بەپێی پەیماننامەی لۆزان و لێخۆشبوونیان ھەبوو لە ئاڵوگۆڕی دانیشتووان، فەرمانیان پێکرا کە بە خێرایی وڵات جێبھێڵن، تەنانەت ئەوانەشی کە ھاوسەرەکانیان ھەڵگری ڕەگەزنامەی تورکی بوون. بڕیارەکە درا دوای ئەوەی تورکیا و یۆنان گەیشتنە لێواری جەنگ لە ساڵی 1964 لەسەر پێکدادانە توندوتیژەکان لە قوبرس، کە بەھۆی دەستوەردانی سەرۆکی ئەمریکا لیندن بی. جۆنسۆنەوە ڕێگری لێکرا، کە دەیویست ڕێگری بکات لە ململانێی نێوان دوو ئەندامی ناتۆ لە لوتکەی شەڕی سارددا. لە ئەنجامی ئەم سیاسەتانەدا، ژمارەی دانیشتووانی یۆنانی لە ئەستەمبوڵ لە 110,000 لە ساڵی 1919ەوە دابەزی بۆ 2,500 تا کۆتاییی سەدەی 20ەم.

دیمەنێکی چوارەم پردی گالاتا (1912–1992) لە ساڵی 1966، لەگەڵ کارەکانی نۆژەنکردنەوە (1965–1967)ی سەقفی قووچەکیی تاوەری گالاتا (ئەوەی پێشتر لە سەدەی 19ەمدا لابرابوو) لە لای چەپەوە دیارە.

تورکیا لە نێوان 1960 و 1980 بەدەست قەیرانی سیاسی و ئابوورییەوە دەیناڵاند، و کۆچی کەمینە نەتەوەیی و ئایینییەکانی ئەستەمبوڵ، بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ ئەورووپا و ئەمەریکای باکوور، لەم قۆناغەدا بەردەوام بوو؛ لەکاتێکدا یاسای نوێ بە ئامانجی بە تورککردن ھێنرانە کایەوە، وەک بەنیشتمانیکردن یان داخستنی دامەزراوە تایبەتەکانی خوێندنی باڵا لە 1971. لە ئەنجامدا، بەشی کۆلێژی کۆلێژی ڕۆبەرت (RC) لە ئەستەمبوڵ، کە پرۆگرامی 4-ساڵەی بەکالۆریۆس (وەک پرۆگرامەکانی قوتابخانەی ئەندازیاری) و پرۆگرامی ماستەری (وەک ئەندازیاری پیشەسازی) پێشکەش دەکرد، بەنیشتمانی کرا و وەک زانکۆی بۆغازچی لە ساڵی 1971 ڕێکخرایەوە؛ لەکاتێکدا بەشی ئامادەیی، کە پێشتر ناوی ئەکادیمیای ڕۆبەرت (RA) بوو، بەردەوامە لە کارکردن وەک ئامادەیییەکی ئەمریکی، بە ناوی تورکی Robert Kolej کە ئاماژەیە بۆ بەشی ئامادەیی کە ھێشتا چالاکە لە دوای ساڵی 1971ەوە. بە جێبەجێکردنی ھەمان یاسای ساڵی 1971، وەزارەتی پەروەردەی نیشتمانیی تورکیا پێشنیاری کرد کە قوتابخانەی تیۆلۆجی ھالکی (دورگەی هەیبەلی) بخرێتە سەر فاکەڵتیی تیۆلۆجی (İlahiyat Fakültesi) لە زانکۆی ئەستەمبوڵ، بەڵام پاتریارکای ئۆرتۆدۆکسی یۆنانی، بە پشتبەستن بە پەیماننامەی لۆزان، ڕەتیکردەوە ئەم گۆڕانکارییە قبوڵ بکات و بڕیاریدا قوتابخانەکە بە داخراوی بھێڵێتەوە تا گەڕاندنەوەی پێگەی یاسایی پێشووی، کە لە 9ی تەممووزی 1971 ھەڵوەشێنرابووەوە. سەربەخۆیی زانکۆکانی تورکیا، کە بە ماددەی 120ی دەستووری تورکیای 1961 پێیان درابوو، لە 1971 ھەڵپەسێردرا و لە ساڵی 1981 ھەڵوەشێنرایەوە. ئەنجومەنی خوێندنی باڵا، کە لە 6ی تشرینی دووەمی 1981 دامەزرا کاتێک تورکیا لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی بە سەرۆکایەتی جەنەڕاڵ کەنعان ئەڤرێن بەڕێوەدەبرا لە نێوان 1980 و 1983، بەرپرسیارە لە سەرپەرشتیکردنی زانکۆکانی تورکیا، لەو چوارچێوەیەی کە بە ماددەی 130ی دەستووری تورکیای 1982 پێناسە کراوە. دەسەڵاتی مەدەنی بە ھەڵبژاردنە گشتییەکانی 1983 گەڕێندرایەوە.

پردی بۆسفۆر لە ساڵی 1973

تێکڕای ژمارەی دانیشتووانی ئەستەمبوڵ لە ساڵانی 1970ەکاندا دەستی بە بەرزبوونەوەیەکی خێرا کرد، کاتێک خەڵک لە ئەنادۆڵەوە کۆچیان کرد بۆ شارەکە بۆ دۆزینەوەی ھەلی کار لەو کارگە نوێیانەی کە لە دەوروبەری گەورەشارە فراوانبووەکە دروستکرابوون. ئەم بەرزبوونەوە لەناکاو و خێرایەی ژمارەی دانیشتووانی شارەکە بووە ھۆی دروستبوونی خواستێکی زۆر بۆ نیشتەجێبوون، و زۆرێک لەو گوند و دارستانانەی پێشتر لە دەرەوەی شار بوون کەوتنە ناو ناوچەی گەورەشاری ئەستەمبوڵەوە بەھۆی فراوانبوونی شارەکەوە. پردی بۆسفۆر، کە بەشەکانی ئەورووپا و ئاسیای شارەکە بەیەکەوە دەبەستێتەوە، لە ساڵی 1973 کرایەوە و بە شێوەیەکی بەرچاو بەشداربوو لە زیادبوونی کۆچکردن لە ئەنادۆڵەوە. دواتر پرد و تونێلی تری بەدوادا ھات کە بەسەر گەرووی بۆسفۆردا دەپەڕنەوە، ئەوانیش پردی سوڵتان محەممەد فاتیح (1988)، تونێلی مارمارای (2013)، پردی سوڵتان سەلیمی یەکەم (2016)، و تونێلی ئۆراسیا (2016).

شەقامی بەغدا شەقامی بازاڕکردنی سەرەکییە لە دیوی ئاسیا

لە نیوەی دووەمی ساڵانی 1980ەکاندا، ساھیلیۆلۆ (ڕێگای کەنار دەریا)، کە ڕێگایەکی دیمەن جوانی کەنار مەڕمەڕەیە لە دیوی ئەنادۆڵی شارەکە، ھاوتەریب لەگەڵ شەقامی بەغدا و بەرامبەر بە دوورگەکانی شازادەکان دروست کرا (کە بەشەکەی نێوان جاددەبۆستان و بۆستانجی بە بولڤاری چەتین ئەمەچ ناونراوە، و بەشەکەی نێوان بۆستانجی و پەندیک بە بولڤاری تورگوت ئۆزال ناونراوە)، و کاریگەرییەکی گەورەی ھەبوو لەسەر گەشەکردن و پەرەپێدانی قەزاکانی دیوی ئاسیای شارەکە. پاسە دەریایییەکانی ئەستەمبوڵ (İDO)، کە لە نێوان دیوی ئەورووپا و ئاسیای شارەکە کاردەکەن، ھەروەھا لەم قۆناغەدا پێشکەش کران، کە یەکەم نەوەی لە 10 بەلەمی خێرای کەتەماران پێکھاتبوو و لەلایەن Kvaerner Fjellstrand لە نەرویژ دروستکرابوون و لە ساڵی 1987 خرانە خزمەتەوە.

لە ساڵی 1990 پیادەکردنی شەقامی ئیستیقلال لە بەیئۆغڵو تەواو بوو و تراموایە کۆنەکان دووبارە خرانەوە کار. بولڤاری تارلاباشی لە بەیئۆغڵو لە ھەمان قۆناغدا دروست کرا وەک ڕێگایەکی نوێ بۆ گۆڕینی ئاراستەی ھاتوچۆی ئۆتۆمبێلەکان کە پێشتر بە شەقامی ئیستیقلالدا دەڕۆیشتن پێش پیادەکردنی.

ھێڵی M8ی میترۆی ئەستەمبوڵ یەکێکە لەو ھێڵە نوێیانەی کە شەمەندەفەری بەتەواوی ئۆتۆماتیکی (بێ شۆفێر) و دەرگای سەکۆ لەخۆدەگرێت بۆ زیادکردنی سەلامەتیی سەرنشینان

ھێڵی M1ی میترۆی ئەستەمبوڵ لە ساڵی 1989 کرایەوە. دواتر ھێڵەکانی M2 (2000)، M4 (2012)، M3 (2013)، M6 (2015)، M5 (2017)، M7 (2020)، M9 (2021)، M8 (2023) و M11 (2023) بەدوایدا ھاتن. ھێڵەکانی M10، M12، M13 و M14 لە ئێستادا لە قۆناغی دروستکردندان. ھێڵەکانی دیوی ئەورووپا و ئاسیای شارەکە لە ڕێگەی تونێلی مارمارای بە ژێر گەرووی بۆسفۆرەوە بەیەکەوە بەستراونەتەوە.

فڕۆکەخانەی ئەتاتورک، کە لە بنەڕەتدا ناوی فڕۆکەخانەی یەشیلکۆی بوو، لە ساڵی 1912 وەک فڕۆکەخانەیەک بۆ ھێزی ئاسمانیی عوسمانی دروست کرا. لە ساڵی 1933 بوو بە فڕۆکەخانەیەکی مەدەنی و بنکەی سەرەکیی ھێڵی ئاسمانیی تورکی بۆ گەشتە ناوخۆیییەکان. یەکەم گەشتی نێودەوڵەتی، لە نێوان ئەستەمبوڵ و ئەسینا، لە ساڵی 1947 ئەنجام درا. لە ساڵی 1953 تێرمیناڵی فڕۆکەخانەکە کرایەوە؛ کە شوێنی وێنەگرتنی چەند دیمەنێکی فیلمی 1963ی جەیمس بۆند بوو بە ناوی لە ڕووسیاوە بە خۆشەویستییەوە. تێرمیناڵێکی نوێی نێودەوڵەتی لەلایەن TAVەوە لە نێوان ساڵانی 1998 بۆ 2004 دروست کرا، و بیناکەی پێشوو بوو بە تێرمیناڵی گەشتە ناوخۆیییەکان. فڕۆکەخانەی ئەتاتورک وەک فڕۆکەخانەی سەرەکیی نێودەوڵەتیی ئەستەمبوڵ مایەوە تا کۆتاییھاتنی گەشتەکانی سەرنشینان و داخستنی تێرمیناڵەکانی سەرنشین لە ساڵی 2019 (گەشتەکانی باریش لە ساڵی 2022 کۆتاییان ھات). لە ساڵی 2019ەوە، فڕۆکەخانەی ئەستەمبوڵ، بنکەی ئێستای ھێڵی ئاسمانیی تورکی و یەکێک لە گەورەترین فڕۆکەخانەکانی جیھان، فڕۆکەخانەی سەرەکیی نێودەوڵەتییە لە دیوی ئەورووپای شارەکە. فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی سەبیحە گۆکچەن، کە فڕۆکەخانەی سەرەکییە لە دیوی ئاسیای شارەکە، لە ساڵی 2001 کرایەوە.

لە کۆتایییەکانی سەدەی 20ەم و سەرەتای سەدەی 21ەمدا، ئەستەمبوڵ بووە ماڵی نوێی کۆچبەران، نیشتەجێیان و پەنابەرانی وڵاتانی جیاواز، وەک بولگاریا، بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا، سربیا، کۆسۆڤۆ، مەقدوونیای باکوور، وڵاتانی تورکی حەوزی خەزەر، ڕووسیا، ئوکراینا، مۆڵدۆڤا، وڵاتانی عەرەبیی کەنداو، سووریا، ئێران، ئەفغانستان، پاکستان، لیبیا، سوودان، ئێریتریا، سۆماڵ، ئەتیۆپیا، کینیا، سێنیگال، گانا، نێجیریا و چەندین وڵاتی تر بە شێوەیەکی سەرەکی لە ئەورووپا، ئاسیا و ئەفریقا.

جوگرافیا و ژینگە

زانیاریی زیاتر: جوگرافیای تورکیا

دیمەنی سەتەلایتی ئەستەمبوڵ و بۆسفۆر

ئەستەمبوڵ دەکەوێتە باکووری ڕۆژئاوای تورکیا و دەکەوێتە سەر گەرووی بۆسفۆر، کە تاکە ڕێڕەوە لە دەریای ڕەشەوە بۆ دەریای ناوین لە ڕێگەی دەریای مەڕمەڕەوە. لە ڕووی مێژوویییەوە، شارەکە ھەڵکەوتەیەکی زۆر گونجاوی ھەبووە بۆ بازرگانی و بەرگری: یەکگرتنی دەریای مەڕمەڕە، بۆسفۆر، و قۆچی زێڕین بەرگرییەکی زۆر باشیان دژ بە ھێرشی دوژمن دابین کردووە و لە ھەمان کاتدا وەک خاڵێکی کۆنترۆڵی سروشتیش بوون. چەندین دوورگەی دیمەن جوان – بویوکادا، ھەیبێلیادا، بورگازادا، کناڵیادا، و پێنج دوورگەی بچووکتر – بەشێکن لە شارەکە. کەناراوەکانی ئەستەمبوڵ لە سنوورە سروشتییەکانی خۆی زیاتر فراوان بووە. بەشێکی گەورەی جاددەبۆستان دەکەوێتە سەر ئەو زەوییانەی کە بە پڕکردنەوەی دەریا دروستکراون، کە ڕووبەری گشتیی شارەکەی گەیاندووەتە ٥٬٣٤٣ square kilometer (٢٬٠٦٣ sq mi).

سەرەڕای ئەو ئەفسانەیەی کە گوایە حەوت گرد شارەکە پێکدەھێنن، لە ڕاستیدا زیاتر لە 50 گرد لەناو سنوورەکانی شارەکەدا ھەن. بەرزترین گردی ئەستەمبوڵ، ئایدۆس، ٥٣٧ مەتر (١٬٧٦٢ پێ) بەرزە.

بوومەلەرزەکان

ھێڵی درزی باکووری ئەنادۆڵ، لەژێر دەریای مەڕمەڕە، تەنیا لە باشووری شارەکەوە قوفڵ بووە. ئەم ھێڵی درزە بووە ھۆی ڕوودانی بوومەلەرزەکانی ساڵی 1766 و 1894، و ئەگەری زۆرە بوومەلەرزەیەک بە لایەنی کەم گوڕی 7.0 لە سەدەی 21ەمدا ڕووبدات، ھەرچەندە پێیانوایە بوومەلەرزەیەک بە گوڕی سەرووی 7.5 مەحاڵە. بەڕێوەبەرایەتیی بوومەلەرزە و لێکۆڵینەوەی زەوی سەربە شارەوانیی ئەستەمبوڵ بەرپرسیارە لە شیکردنەوەی ئەو شێوازانەی کە مەترسیی بوومەلەرزە لە شارەکە کەم دەکەنەوە، لەکاتێکدا سەرۆکایەتیی بەڕێوەبردنی کارەسات و باری لەناکاو کە سەر بە حکومەتی نیشتمانییە بەرپرسیارە لە وەڵامدانەوەی باری لەناکاو بۆ بوومەلەرزە، و لەلایەن ڕێکخراوە ناحکومییەکانی وەک İHH ھاوکاری دەکرێت.

مەترسیی بوومەلەرزە گەورەکان ڕۆڵێکی گەورە دەبینێت لە گەشەپێدانی ژێرخانی شارەکەدا، کە لە ساڵی 2012ەوە زیاتر لە 500,000 بینای مەترسیدار ڕووخێنراون و جێگەیان پڕکراوەتەوە. بەپێی لێدوانەکانی وەزارەت و سەرنجی زەویناسان لە ساڵی 2023، ژێرخانی شارەکە تاڕادەیەک لە دۆخێکی باشدا بوو، بەڵام، بەھۆی تێچووی زۆر بەرزەوە، بیناکان وانەبوون: زیاتر لە نیو ملیۆن شوقە ھێشتا مەترسیی داڕمانیان لەسەر بوو، و ژمارەی قوربانیانیش تاڕادەیەکی زۆر بەندە بەوەی چەندێکیان دادەڕمێن. تا ساڵی 2024، زۆربەی بیناکان لە ئەستەمبوڵ بە پێوەرێکی نزمی بەرگەگرتنی بوومەلەرزە لە سەدەی 20ەمدا دروستکراون، و دانیشتووان پێیانوایە شارەکە بە باشی ئامادە نییە بۆ بوومەلەرزەکە. لە 23ی نیسانی 2025 بوومەلەرزەیەک بە گوڕی سەرەتاییی 6.2 شارەکە و ناوچەکانی تری ھەژاند. چەندین کەس چارەسەری برینەکانیان بۆ کرا کە لەکاتی ھەوڵدان بۆ خۆھەڵدان لە بیناکان یان بەھۆی ھێرشی دڵەڕاوکێوە تووشیان ببوو. بوومەلەرزەکە تا پارێزگاکانی تەکیرداغ، یالۆڤا، بورسا و باڵکەسیر و لە شاری کەناراوی ئیزمییر ھەستی پێکرا.

ئاووھەوا

شیلە و کیلیۆس دوو ھاوینەھەواری کەنار دەریان لەسەر دەریای ڕەش، ئەو ئاوەی کە ئاووھەوای ئەستەمبوڵ مامناوەند دەکات

ئاووھەوای ئەستەمبوڵ مامناوەندە؛ ھەڵکەوتەی شارەکە لەسەر حەوزی دەریای ناوین و نزیکیی لە چەندین ئاودا ئاووھەوایەکی مامناوەند، بەڵام لە ڕووی ناوخۆیییەوە ئاڵۆز لەگەڵ تایبەتمەندییە دەریایییە بەھێزەکاندا دروست دەکات. بەپێی پۆلێنکردنی ئاووھەوای کۆپن، شارەکە بە گشتی بە ئاووھەوای ناوینەییی ھاوین-گەرم (Csa) دادەنرێت، لەکاتێکدا تریوارتھا زۆربەی شارەکە بە ئاووھەوای ژێر-خولگەییی شێدار (Cf) دادەنێت. ئالیسۆڤ تەواوی شارەکە دەخاتە ناو ناوچەی ئۆقیانووسی (PmSm)، لەکاتێکدا بۆن، بە پوختەیی، ئاووھەوای شارەکە وەک "گواستنەوەی ژێر-کیشوەری-ژێر-ناوینەیی" وەسف دەکات.

ھاوینەکانی شارەکە گەرم و تاڕادەیەک وشکن، بە تێکڕای پلەی گەرمیی ڕۆژانەی نزیکەی ٢٨ °C (٨٢ °ف)، و کەمتر لە 7 ڕۆژ بارانبارین لە مانگێکدا. سەرەڕای مەودای پلەی گەرمیی بەگشتی پەسەندکراو، ناوەڕاستی ھاوین لە ئەستەمبوڵ بە تاڕادەیەک ناڕەحەت دادەنرێت، بەھۆی بەرزیی خاڵی شەونم و شێی ڕێژەیی. لەکاتێکدا زستانەکان، پلەی گەرمیی ڕۆژانەیان ھەیە کە لە نێوان ٥–١٠ °C (٤١–٥٠ °ف)دایە، لەگەڵ بارانبارینی زۆرجار و ھەندێک جار بەھێز.

بۆیە بارانبارینی ئەستەمبوڵ بە نایەکسانی دابەش بووە، کە مانگەکانی زستان لایەنی کەم دوو ھێندەی ھاوتا ھاوینییەکانیان بارانیان لێ دەبارێت. ھەورەکان، ھاوشێوەی بارانبارین، بەپێی وەرزەکان زۆر دەگۆڕێن. زستانەکان زۆر ھەوراوییە، بە نزیکەی 20 لە سەدی ڕۆژەکان کە تیشکی خۆری تێدایە. لەکاتێکدا، ھاوینەکان 60-70 لە سەدی تیشکی خۆری گونجاو بەخۆیانەوە دەبینن.

بەفربارین پچڕپچڕە، بەڵام نزیکەی ھەموو زستانێک کەڵەکە دەبێت؛ و کاتێکیش دەبارێت، زۆر تێکدەرە بۆ ژێرخانی شارەکە. زریانی بەفری کاریگەری-دەریایی کە زیاتر لە ٣٠ centiمەتر (١ پێ) بەفر کەڵەکە دەکات نزیکەی ساڵانە ڕوودەدات، کە دواترینیان لە 2022 بوو.

زانیاریی کەشوھەوا بۆ «کیرەچبورنۆ (ئاسایی 1991–2020، ڕۆژانی بارانبارین و تیشکی خۆر 1981–2010؛ بڕوانە وتاری سەرەکی بۆ زانیاریی زیاتر)»
مانگی زایینی	١	٢	٣	٤	٥	٦	٧	٨	٩	١٠	١١	١٢	ساڵ
نێونجی بەرزترین پلە	٨٫٨ (٤٨)	٩٫٤ (٤٩)	١٢٫٠ (٥٤)	١٦٫١ (٦١)	٢١٫٠ (٧٠)	٢٥٫٧ (٧٨)	٢٨٫٠ (٨٢)	٢٨٫٢ (٨٣)	٢٤٫٦ (٧٦)	١٩٫٩ (٦٨)	١٥٫٠ (٥٩)	١٠٫٧ (٥١)	١٨٫٢٨ (٦٤٫٩)
نێونجی ڕۆژانە	٥٫٩ (٤٣)	٦٫١ (٤٣)	٨٫٠ (٤٦)	١١٫٥ (٥٣)	١٦٫٣ (٦١)	٢١٫١ (٧٠)	٢٣٫٧ (٧٥)	٢٤٫٢ (٧٦)	٢٠٫٥ (٦٩)	١٦٫٢ (٦١)	١١٫٧ (٥٣)	٧٫٩ (٤٦)	١٤٫٤٣ (٥٨)
نێونجی کەمترین پلە	٣٫٦ (٣٨)	٣٫٥ (٣٨)	٤٫٩ (٤١)	٨٫١ (٤٧)	١٢٫٨ (٥٥)	١٧٫٤ (٦٣)	٢٠٫٣ (٦٩)	٢١٫٢ (٧٠)	١٧٫٤ (٦٣)	١٣٫٦ (٥٦)	٩٫٢ (٤٩)	٥٫٥ (٤٢)	١١٫٤٦ (٥٢٫٦)
نێونجی بارین میلیمەتر	٩٦٫١ (٣٫٧٨)	٨٧٫٧ (٣٫٤٥)	٦٩٫٨ (٢٫٧٥)	٤٥٫١ (١٫٧٨)	٣٧٫١ (١٫٤٦)	٤٤٫٧ (١٫٧٦)	٣٦٫٣ (١٫٤٣)	٤٣٫٥ (١٫٧١)	٨١٫٣ (٣٫٢)	٩٨٫٣ (٣٫٨٧)	١٠٠٫٥ (٣٫٩٦)	١٢٤٫٨ (٤٫٩١)	٨٦٥٫٢ (٣٤٫٠٦)
نێونجی ژمارەی ڕۆژەکانی بارین (≥ ٠.١ mm)	١٦٫٩	١٥٫٢	١٣٫٢	١٠٫٠	٧٫٤	٧٫٠	٤٫٧	٥٫١	٨٫١	١٢٫٣	١٣٫٩	١٧٫٥	١٣١٫٣
نێونجی ژمارەی ڕۆژە بەفراوییەکان (≥ ٠.١ cm)	٤٫٥	٤٫٧	٢٫٩	٠٫١	٠٫٠	٠٫٠	٠٫٠	٠٫٠	٠٫٠	٠٫٠	٠٫٣	٢٫٧	١٥٫٢
نێونجی شێی ڕێژەیی (٪)	٧٩٫٨	٧٨٫٦	٧٥٫٨	٧٥٫١	٧٦٫٥	٧٥٫٧	٧٥٫٣	٧٥٫٩	٧٥٫٠	٧٨٫٤	٧٨٫٩	٧٨٫٤	٧٦٫٩٥
نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون	٦٨٫٢	٨٩٫٦	١٤٢٫٦	١٨٠٫٠	٢٤٨٫٠	٢٩٧٫٦	٣١٩٫٣	٢٨٨٫٣	٢٣٤٫٠	١٥٨٫١	٩٣٫٠	٦٢٫٠	٢٬١٨٠٫٧
ڕێژەی سەدیی ئەگەری ھەتاوی بوون	٢٢	٢٩	٣٨	٤٦	٥٧	٦٤	٦٩	٦٦	٦٥	٤٦	٣١	٢٢	٤٦٫٣
سەرچاوە:

گۆڕانی ئاووھەوا

مۆزەخانەی غازخانە لە کادیکۆی یەکەمین مۆزەخانەی گۆڕانی ئاووھەوایە لە تورکیا

گۆڕانی ئاووھەوا بووەتە ھۆی زیادبوونی شەپۆلەکانی گەرمای ئەستەمبوڵ، وشکەساڵییەکان، زریانەکان، و لافاوەکان. سەرەڕای ئەوەش، لەبەر ئەوەی ئەستەمبوڵ شارێکی گەورە و بەخێرایی فراوانبووە، دیاردەی دوورگەی گەرمای شارەکەی کاریگەرییەکانی گۆڕانی ئاووھەوای زیاتر کردووە. ئەگەر ڕەوتەکان بەردەوام بن، ئەگەری زۆرە بەرزبوونەوەی ئاستی دەریا کاریگەری لەسەر ژێرخانی شارەکە ھەبێت، بۆ نموونە وێستگەی میترۆی کادیکۆی ھەڕەشەی لافاوی لەسەرە. زێریسکەیپینگ (باخداری بە ئاوی کەم)ی ناوچە سەوزەکان پێشنیار کراوە، و ئەستەمبوڵ پلانێکی چالاکیی گۆڕانی ئاووھەوای ھەیە.

ڕووەک و ئاژەڵ

باکووری ئەستەمبوڵ وەک لە تاوەری ڕوانگەی باڵندەکانەوە لە سارییەر دەردەکەوێت

ڕووەکی سروشتیی پارێزگاکە پێکھاتووە لە دارستانی گەڵاپانی تێکەڵ و پسیودۆ-ماکیس، کە ڕەنگدانەوەی ئاووھەوایەکی مامناوەندی شێداری گواستراوەیە بە کاریگەریی دەریای ناوین. شەستانە (کەستانە)، بەڕوو، نارەوەن، لیندن (دارەزەردە)، دارەبەن و لۆکەست دیارترین جۆرەکانی دارستانی مامناوەندن، لەکاتێکدا دارغار، بەن (قەزوان)، ئەرخەوان، گێسک، سێوی دڕکاوی، و جۆرەکانی بەڕوو وەک بەڕووی تورکی و مازی گرنگترین جۆرەکانی دابەشبوونی دەریای ناوین و ژێر-دەریای ناوینن. جگە لە ڕووەکە سروشتییەکان، چنار، شەستانەی ئەسپی، سەروو و سنەوبەری بەردین ئەو جۆرە ھێنراوانە پێکدەھێنن کە لەگەڵ ژینگەی ئەستەمبوڵدا ڕاھاتوون. لە توێژینەوەیەکدا کە بەدواداچوونی بۆ ڕووەکی شاری کردووە لە کارتال، تێکڕا 576 جۆری ڕووەک تۆمارکراون؛ لەوانە 477 جۆریان سروشتی بوون و 99 جۆریان نامۆ و چێندراو بوون. دیارترین جۆرە ڕەسەنەکان لە خێزانی کوڵەکەکان (50 جۆر) بوون، لەکاتێکدا فرەچەشنترین خێزانی ڕووەکی نامۆ خێزانی گوڵەباخییەکان (16 جۆر) بوو.

گەرەوەکانی تورکیا و دەریای مەڕمەڕە ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن بۆ ماسییە کۆچەرییەکان و گیانەوەرە دەریایییەکانی تر لە نێوان دەریای ناوین، مەڕمەڕە و دەریای ڕەش. بۆسفۆر میوانداری جۆرەکانی ماسیی پەلاجیک، دێمێرسال و نیمچە-پەلاجیک دەکات و زیاتر لە 130 جۆری جیاواز لە گەرووەکەدا بەڵگەدار کراون. ماسیی شین، بۆنیتۆ، ماسیی بەس، ماسیی ماکرێڵی ئەسپ و ئەنچۆڤییەکان جۆرە گرنگە ئابوورییەکان پێکدەھێنن. فرەچەشنیی ماسی لە ئاوەکانی ئەستەمبوڵدا لە دەیەکانی ڕابردوودا کەمی کردووە. لە کۆی نزیکەی 60 جۆری ماسی کە لە ساڵانی 1970ەکاندا تۆمارکراون، تەنیا 20 جۆریان ھێشتا لە بۆسفۆردا ماونەتەوە.وپ:ھەموو ناکۆکییە دروستیبوونەکان دۆلفینی لووت-شووشەیی (بە تورکی: afalina)، دۆلفینی باوی دەنووک-کورت (بە تورکی: tırtak) و بەرازی دەریاییی بەندەری (بە تورکی: mutur) ئەو مەمکدارە دەریایییانە پێکدەھێنن کە لە ئێستادا لە بۆسفۆر و ئاوەکانی دەوروبەریدا دەدۆزرێنەوە، ھەرچەندە لە ساڵانی 1950ەکانەوە ژمارەی بینینی دۆلفینەکان تا دێت دەگمەنتر دەبێت. سەگە دەریایییەکانی دەریای ناوین لە بۆسفۆردا ھەبوون، و کەناراوەکانی دوورگەکانی شازادەکان و توزلە ناوچەی زاوزێی سەگی دەریایی بوون لە ھاویندا، بەڵام لە ساڵانی 1960ەکانەوە لە ئەستەمبوڵ نەبینراون و وا دادەنرێت کە لە ناوچەکەدا لەناوچووبن. پیسبوونی ئاو، ڕاوکردنی لەڕادەبەدەر و تێکدانی ژینگەی کەناراوەکان کە بەھۆی فراوانبوونی شارەوە دروست بووە، ھەڕەشە سەرەکییەکانن بۆ سەر ژینگەی دەریاییی ئەستەمبوڵ.

پشیلەیەکی سەر شەقام لە ئەستەمبوڵ

جگە لە مەمکدارە کێوییەکانی وشکانی، ئەستەمبوڵ میوانداری دانیشتووانێکی زۆری ئاژەڵە بێلانەکان دەکات. بوونی پشیلەی کێوی لە ئەستەمبوڵ (بە تورکی: sokak kedisi) زۆر بەربڵاوە، بە خەمڵاندنێک کە لە سەد ھەزارەوە بۆ زیاتر لە یەک ملیۆن پشیلەی سەر شەقامەکان دەگۆڕێت. پشیلە کێوییەکان لە شارەکەدا سەرنجی زۆری میدیا و خەڵکیان بۆ خۆیان ڕاکێشاوە و بە ھێمای شارەکە دادەنرێن. کۆلۆنییەکانی تووتیی پەپوولەسوولە لە ناوچە شارییەکاندا ھەن، ھاوشێوەی شارەکانی تری ئەورووپا وەک تووتیی کێوی، و بە جۆرە داگیرکەرەکان دادەنرێن.

پیسبوون

پیسبوونی ھەوا لە تورکیا لە ئەستەمبوڵدا زۆر خراپە بەھۆی ئەوەی ئۆتۆمبێل، پاس و تەکسییەکان زۆرجار دەبنە ھۆی دروستبوونی تەمودووکەڵی شاری، چونکە یەکێکە لەو چەند شارە کەمەی ئەورووپا کە ناوچەی کەم-دەرپەڕینی نییە. تا ساڵی 2019، تێکڕای کوالێتیی ھەوای شارەکە لە ئاستێکدایە کە کاریگەری لەسەر دڵ و سییەکانی ئەو کەسانە ھەیە کە لە کاتەکانی لوتکەی ھاتوچۆدا لە شەقامەکاندا دەوەستن، و نزیکەی 200 ڕۆژی پیسبوون لەلایەن ھەستەوەرەکانی پیسبوونی ھەوا لە سوڵتانگازی، مەجیدییەکۆی، ئالیبەیكۆی و کاگتحانا پێوراون. یەکێکە لە 10 خراپترین شارەکان بۆ داڕێژە:Chem. بەڵام پلان ھەیە بۆ تاقیکردنەوەی نرخدانانی قەرەباڵغی لە نیمچەدوورگە مێژووییەکەدا.

گوڵکردنی قەوزە و شەپۆلی سوور لە دەریای مەڕمەڕە و بۆسفۆر (بە تایبەتی لە قۆچی زێڕین) ڕاگەیەندراون، و بە شێوەیەکی بەردەوام لە دەریاچە شارییەکانی وەک دەریاچەی بویوکچەکمەجە و کوچوکچەکمەجە ڕوودەدەن. لە حوزەیرانی 2021، شەپۆلێکی چڵمی دەریایی کە گوایە بەھۆی پیسبوونی ئاوەوە بووە، بڵاوبووەوە بۆ دەریای مەڕمەڕە.

دیمەنی شار

قەزا و گەڕەکەکان

دیوی ئەورووپا

قەزای فاتیح نیمچەدوورگەی مێژوویی ئەستەمبوڵ پێکدەھێنێت

Rumeli ("ڕومێلیا") نازناوێکی ناوخۆیییە بۆ دیوی ئەورووپای ئەستەمبوڵ.

قەزای فاتیح، کە بە ناوی محەممەدی دووەمەوە ناونراوە (بە تورکی: Fatih Sultan Mehmed)، ھاوتایە لەگەڵ تەواوی کۆنستنتینۆپڵ تا پێش فەتحی عوسمانییەکان؛ ئەمڕۆ قەزای پایتەختە و بە نیمچەدوورگەی مێژوویی ئەستەمبوڵ ناودەبرێت کە دەکەوێتە کەناری باشووری قۆچی زێڕین، بەرامبەر قەڵای سەدەکانی ناوەڕاستی جەنەوایییەکانی گالاتا لە کەناری باکوور. قەڵاکانی جەنەوا لە گالاتا تا ڕادەیەکی زۆر لە سەدەی 19ەمدا ڕووخێنران، و تەنیا تاوەری گالاتا مایەوە، بۆ ئەوەی ڕێگە بۆ فراوانبوونی شارەکە بەرەو باکوور بکرێتەوە. گالاتا (کاراکیۆی) لەمڕۆدا گەڕەکێکە لەناو قەزای بەیئۆغڵودا، کە سەنتەری بازرگانی و کات بەسەربردنی ئەستەمبوڵ پێکدەھێنێت و شەقامی ئیستیقلال و گۆڕەپانی تەقسیم لەخۆدەگرێت.

لە بنەڕەتدا لە دەرەوەی شار بوون، کۆشکەکانی یالی بەدرێژایی بۆسفۆر ئێستا ماڵن لە ھەندێک لە گەڕەکە ئاستبەرزەکانی ئەستەمبوڵدا

کۆشکی دۆلمەباخچە، بارەگای حکومەت لە کۆتایییەکانی سەردەمی عوسمانیدا، دەکەوێتە قەزای بێشیکتاش لە کەناری ئەورووپای بۆسفۆر، لە باکووری بەیئۆغڵو. گوندی پێشووی ئۆرتەکیۆی دەکەوێتە ناو بێشیکتاشەوە و ناوەکەی بەخشیوە بە مزگەوتی ئۆرتەکیۆی لەسەر بۆسفۆر، لە نزیک پردی بۆسفۆر. بەدرێژایی ھەردوو کەناری ئەورووپا و ئاسیای بۆسفۆر، یالییە مێژووییەکان ھەن، کە کۆشکی لوکسی دارینن و لەلایەن ئەرستۆکراتەکان و کەسایەتییە دیارەکانی عوسمانییەوە وەک ماڵی ھاوینە دروستکراون. بەرەو ناوخۆ، لە باکووری گۆڕەپانی تەقسیمەوە سەنتەری بازرگانیی ناوەندیی ئەستەمبوڵ ھەیە، کە کۆمەڵێک ڕێڕەوە کە پڕن لە بینای ئۆفیسەکان، تاوەری نیشتەجێبوون، سەنتەری بازرگانی، و کامپەسی زانکۆکان، و زیاتر لە ٢٬٠٠٠٬٠٠٠ m² (٢٢٬٠٠٠٬٠٠٠ sq ft) ڕووبەری ئۆفیسی پۆل-A لەخۆدەگرێت بە گشتی. ماسلاک، لێڤێنت، و بۆمۆنتی خاڵی گرنگن لەناو سەنتەری بازرگانیی ناوەندیدا.

ڕێڕەوی فڕۆکەخانەی ئەتاتورک ڕێڕەوێکی تری لەو شێوەیەیە کە شێوازی شاری قەراغی ھەیە بۆ بازرگانی، نیشتەجێبوون و بازاڕکردن و زیاتر لە ٩٠٠٬٠٠٠ m² (٩٬٧٠٠٬٠٠٠ sq ft) ڕووبەری ئۆفیسی پۆل-A لەخۆدەگرێت.

دیوی ئاسیا

دیمەنێکی لێڤێنت لە کانلیجاوە لەوبەری بۆسفۆرەوە

لە سەردەمی عوسمانیدا، ئوسکودار (ئەوکات سکوتاری) و کادیکۆی لە دەرەوەی چوارچێوەی ناوچەی شاری بوون، و وەک بنکەی ئارام خزمەتیان دەکرد لەگەڵ یالییە کەنار دەریایییەکان و باخچەکانیان. بەڵام لە نیوەی دووەمی سەدەی 20ەمدا، دیوی ئاسیا گەشەسەندنێکی شاریی گەورەی بەخۆیەوە بینی؛ گەشەپێدانی درەنگوەختی ئەم بەشەی شارەکە بووە ھۆی دروستبوونی ژێرخانێکی باشتر و پلاندانانێکی شاریی ڕێکخراوتر بەراورد بە زۆربەی ناوچە نیشتەجێبووەکانی تری شارەکە. بەشێکی زۆری دیوی ئاسیای بۆسفۆر وەک دەوروبەری سەنتەرە ئابووری و بازرگانییەکانی ئەستەمبوڵی ئەورووپا کاردەکات، کە سێیەکی دانیشتووانی شارەکەی تێدایە بەڵام تەنیا چارەکێکی ھەلی کار لەخۆدەگرێت. بەڵام، کۆزیاتاغی–ئاتاشەھیر، ئالتونیزادە، کاڤاجک و عومرانییە، کە بە ھەموویانەوە نزیکەی 1.4 ملیۆن مەتر چوارگۆشە ڕووبەری ئۆفیسی پۆل-A لەخۆدەگرن، ئێستا وەک "شارەکانی قەراغ"ی گرنگن، واتە ڕێڕەو و خاڵی یەکگرتنی سەنتەرە بازرگانی و بازاڕەکان و بینا نیشتەجێبوونە بەرزەکانن.

فراوانبوون

لە ئەنجامی گەشەسەندنی خێرای ئەستەمبوڵ لە سەدەی 20ەمدا، بەشێکی بەرچاو لە شارەکە لە گەجەکۆندۆ (بە واتای وشەیی "بە شەو دروستکراو") پێکدێت، کە ئاماژەیە بۆ ئەو بینا نایاسایییانەی کە لەلایەن داگیرکەرانی زەوییەوە دروستکراون. لە ئێستادا، ھەندێک ناوچەی گەجەکۆندۆ بە ھێواشی دەڕووخێنرێن و جێگەیان پڕدەکرێتەوە بە کۆمەڵگەی نیشتەجێبوونی مۆدێرنی بەکۆمەڵ. سەرەڕای ئەوەش، پڕۆژەی گەورەی پەسندکردنی شاری و نوێکردنەوەی شاری لە جێبەجێکردندان، وەک ئەوەی لە تارلاباشیدا ھەیە؛ ھەندێک لەم پڕۆژانە، وەک ئەوەی لە سولوکولەدا ھەیە، ڕووبەڕووی ڕەخنە بوونەتەوە. حکومەتی تورکیا ھەروەھا پلانی گەورەی ھەیە بۆ فراوانکردنی شارەکە بەرەو ڕۆژئاوا و باکوور لە دیوی ئەورووپا بە ھاوبەشی لەگەڵ فڕۆکەخانەی ئەستەمبوڵی نوێ، کە لە ساڵی 2019 کرایەوە؛ بەشە نوێیەکانی شارەکە چوار شوێنی نیشتەجێبوونی جیاواز لەخۆدەگرن کە ئەرکی شاریی دیاریکراویان ھەیە، و جێگەی 1.5 ملیۆن کەسیان تێدا دەبێتەوە.

دیمەنێکی پەنۆرامای ئەستەمبوڵ لە باشووری نیمچەدوورگەی مێژوویی و لە سەرووی دەریای مەڕمەڕەوە. قۆچی زێڕین و گەرووی بۆسفۆر لە پاشبنەمادا دیارن. چەندین ناوچەی بازرگانیش دەتوانرێت ببینرێت، وەک لێڤێنت، شیشلی و ماسلاک لە دیوی ئەورووپا (لە نزیک ناوەڕاستی وێنەکە)، و ئاتاشەھیر لە دیوی ئاسیا (لە لای ڕاست).

پارکەکان

پارکی یڵدز، کۆشکی یڵدز بە کۆشکی چیراغانەوە دەبەستێتەوە

ئەستەمبوڵ پارکێکی شاریی سەرەکیی نییە، بەڵام چەندین ناوچەی سەوزی ھەیە. پارکی گولھانە و پارکی یڵدز لە بنەڕەتدا لەناو حەوشەی دوو کۆشکی ئەستەمبوڵدا بوون – کۆشکی تۆپقاپی و کۆشکی یڵدز – بەڵام لە دەیەکانی سەرەتای کۆماری تورکیادا وەک پارکی گشتی دووبارە ڕێکخرانەوە. پارکێکی تر، پارکی فەتحی پاشایە، کە دەکەوێتە سەر گردێک لە تەنیشت پردی بۆسفۆر لە ئەنادۆڵ، بەرامبەر کۆشکی یڵدز لە ئەورووپا.

بەدرێژاییی دیوی ئەورووپا، و لە نزیک پردی سوڵتان محەممەد فاتیح، پارکی ئەمیرگان ھەیە، کە لە سەردەمی بیزەنتیدا بە کیپارادێس ('دارستانی سەروو') ناسرابوو. لە سەردەمی عوسمانییەکاندا، لە سەدەی 16ەمدا یەکەم جار درا بە نیشانجی (مۆردار) فەرەیدوون ئەحمەد بەگ، پێش ئەوەی لەلایەن سوڵتان مورادی چوارەمەوە لە سەدەی 17ەمدا بدرێت بە ئەمیری سەفەوی، گونە خان، بۆیە ناوی ئەمیرگانی لێنرا. پارکەکە کە ڕووبەرەکەی ٤٧-hectare (١٢٠-acre)ە، دواتر لەلایەن خێدیڤ ئیسماعیل پاشای میسری عوسمانییەوە خاوەندارێتی کرا لە سەدەی 19ەمدا. پارکی ئەمیرگان بە فرەچەشنیی ڕووەکەکانی ناسراوە و لە ساڵی 2005ەوە ساڵانە فیستیڤاڵێکی گوڵەباخی تێدا بەڕێوەدەچێت.

بڕیاری حکومەتی ئاکەپە (AKP) بۆ لەناوبردنی پارکی گەزیی تەقسیم لە جێگەی وێنەیەکی ھاوشێوەی سەربازگەی تەقسیمی سەردەمی عوسمانی (کە لە ساڵی 1921دا گۆڕدرابوو بۆ یاریگای تەقسیم، پێش ئەوەی لە ساڵی 1940 بڕووخێنرێت بۆ دروستکردنی پارکی گەزی) بووە ھۆی سەرهەڵدانی زنجیرەیەک خۆپیشاندانی سەرتاسەری لە ساڵی 2013 کە کۆمەڵێک کێشەی بەرفراوانی لەخۆگرتبوو.

یەکێکی تر لەو شوێنانەی کە لە ھاویندا لای ئەستەمبوڵییەکان زۆر باوە، دارستانی بێلگرادە، کە بە ڕووبەری ٥٬٥٠٠ hectare (١٤٬٠٠٠ acre) لە لێواری باکووری شارەکەدا بڵاوبووەتەوە. ئەم دارستانە لە بنەڕەتدا ئاوی بۆ شارەکە دابین دەکرد و پاشماوەی ئەو بەنداوانەی کە لە سەردەمی بیزەنتی و عوسمانیدا بەکاردەھێنران ھێشتا ماون.

تەلارسازی

ئایا سۆفیا لەلایەن یوستینیانەوە لە سەدەی 6ەمدا دروست کراوە

ئەستەمبوڵ بە شێوەیەکی سەرەکی بە تەلارسازییە بیزەنتی و عوسمانییەکەی ناسراوە، بەڵام بیناکانی ڕەنگدانەوەی ئەو گەل و ئیمپراتۆریەتە جیاوازانەن کە پێشتر حوکمڕانیی شارەکەیان کردووە. نموونەکانی تەلارسازیی جەنەوایی و ڕۆمانی ھێشتا لە ئەستەمبوڵ لە پاڵ ھاوتا عوسمانییەکانیاندا دەبینرێن. لەکاتێکدا ھیچ شتێک لە تەلارسازیی سەردەمی یۆنانی کلاسیک نەماوەتەوە، تەلارسازیی ڕۆمانی سەلماندوویەتی کە زۆر خۆڕاگرترە. کۆڵەکە مەزەنەکانی ھیپۆدرۆمی کۆنستنتینۆپڵ ھێشتا لە گۆڕەپانی سوڵتان ئەحمەد دەبینرێن، لەکاتێکدا بەشێکی قەناتی ڤالێنس، کە لە کۆتایییەکانی سەدەی 4ەمدا دروست کراوە، تاڕادەیەک بە ساغی لە لێواری ڕۆژئاوای قەزای فاتیح ماوەتەوە. کۆڵەکەی کۆنستانتین، کە لە ساڵی 330ی زایینیدا بۆ نیشاندانی پایتەختە نوێیەکەی ڕۆم دانرا، ھێشتا لە نزیک ھیپۆدرۆم وەستاوە.

سەرەتای تەلارسازیی بیزەنتی پەیڕەوی لە مۆدێلی کلاسیکیی ڕۆمانی دەکرد بۆ قوبە و کەوانەکان، بەڵام ئەم توخمانەی باشتر کرد، وەک لە کڵێسای پیرۆزان سێرجیوس و باکۆس (ئایا سۆفیای بچووک)دا دەبینرێت. کۆنترین کڵێسای بیزەنتی کە لە ئەستەمبوڵ ماوەتەوە – ھەرچەندە وێرانەش بێت – دێری ستۆدیۆسە (کە دواتر گۆڕدرا بۆ مزگەوتی ئیمراھۆر)، کە لە ساڵی 454دا دروست کراوە. دوای کۆنتڕۆڵکردنەوەی کۆنستنتینۆپڵ لە ساڵی 1261، بیزەنتییەکان دوو لە گرنگترین کڵێساکانیان کە تا ئێستا ماونەتەوە فراوان کرد، ئەوانیش کڵێسای چۆرا و کڵێسای پاماکاریستۆسن. سەرەڕای ئەوەش، لووتکەی تەلارسازیی بیزەنتی، و یەکێک لە ئایکۆنیترین پێکھاتەکانی ئەستەمبوڵ، ئایا سۆفیایە. بە قوبەیەک کە تیرەکەی ٣١ مەتر (١٠٢ پێ) دەبێت، ئایا سۆفیا بۆ زیاتر لە ھەزار ساڵ وەک گەورەترین کڵێسای جیھان مایەوە، پێش ئەوەی بکرێت بە مزگەوت و، وەک چۆن ئێستا ھەیە، مۆزەخانەیەک.

حەوشەی مزگەوتی شین

لەنێو کۆنترین نموونە ماوەکانی تەلارسازیی عوسمانی لە ئەستەمبوڵدا قەڵاکانی ئەنادۆڵحسار و ڕومێلیحسار ھەن، کە لە کاتی گەمارۆدانی شارەکەدا یارمەتیی عوسمانییەکانیان دا. لە ماوەی چوار سەدەی داھاتوودا، عوسمانییەکان بەردەوام بوون لە جێھێشتنی جێدەستێکی کاڵنەبووەوە لەسەر دیمەنی ئاسمانیی ئەستەمبوڵ، بە دروستکردنی مزگەوتی بەرز و کۆشکی ڕازاوە. گەورەترین کۆشک، تۆپقاپی، کۆمەڵێکی فرەچەشنی لە شێوازەکانی تەلارسازی لەخۆدەگرێت، لە تەلارسازیی بارۆک لە ناوەوەی حەرەمسەرا، تا دەگاتە تەلارسازیی نیۆکلاسیک لە کتێبخانەی ئێندێروون. مزگەوتە ئیمپراتۆرییەکان بریتین لە مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد (مزگەوتی شین)، مزگەوتی سولەیمانییە، و مزگەوتی نوێ (یەنی)، کە ھەموویان لە لوتکەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا دروستکراون، لە سەدەکانی 16ەم و 17ەمدا. لە سەدەکانی دواتردا، و بە تایبەتی دوای چاکسازییەکانی تەنزیمات، تەلارسازیی عوسمانی جێگەی گیرایەوە بە شێوازە ئەورووپییەکان. ناوچەکانی دەوروبەری شەقامی ئیستیقلال پڕکران لە باڵیۆزخانە گەورەکانی ئەورووپا و ڕیزە بیناکان بە شێوازی نیۆکلاسیک و بوژانەوەی ڕێنێسانس، کە دواتر کاریگەرییان کردە سەر تەلارسازیی چەندین پێکھاتەی جیاواز لە بەیئۆغڵو – لەوانە کڵێسا، فرۆشگا، و شانۆکان – و بینا فەرمییەکانی وەک کۆشکی دۆلمەباخچە.

حکومەت و سیاسەت

شارەوانیی گەورەشاری ئەستەمبوڵ

کۆشکی شارەوانیی ئەستەمبوڵ

بە دامەزراندنی لە ساڵی 1930 و ڕێکخستنەوەی بە یاسای شارەوانییە گەورەشارەکان لە ساڵی 2004، شارەوانیی گەورەشاری ئەستەمبوڵ (بە تورکی: İstanbul Büyükşehir Belediyesi) دەسەڵاتی سەرەکیی حکومەتی خۆجێییە لە سەرتاسەری شارەکەدا کە بەرپرسیارە لە کارە گشتییەکان، ژێرخانی ئاو، گواستنەوە، خزمەتگوزارییە کولتوورییەکان، و ھاوشێوەکانی. خاوەنکارێکی گەورەیە لە تورکیادا بە ھەبوونی زیاتر لە 80,000 فەرمانبەر بە گشتی.

پێکھاتەی ئێستای شارەکە دەگەڕێتەوە بۆ چاکسازییەکانی تەنزیمات لە سەدەی 19ەمدا. پێش ئەوە، کارگێڕیی ناوخۆیی لەلایەن قازییەکانەوە بەڕێوەدەبرا، کە لەلایەن سەدری ئەعزەمەوە (وەزیری گەورە) دیاری دەکران. ھەندێک لە ڕێبازە ئایینییەکان و سەندیکاکانیش خزمەتگوزارییان بۆ کۆمەڵگاکانیان دابین دەکرد. شۆڕشی پیشەسازی، ھەرچەندە عوسمانییەکان بە ڕادەیەکی زۆر کاریگەرییان لێ نەکەوت، بەڵام بووە ھۆی لێشاوی بازرگانانی بیانی بەو پێیەی کۆنستنتینۆپڵ لە نێوان دوو کیشوەردا ھەڵکەوتبوو، و حکومەتی ئیمپراتۆری ڕێککەوتنامەی بازرگانیی دووقۆڵیی لەگەڵ چەندین وڵاتی ئەورووپی واژوو کرد، کە قەبارەی بازرگانیی زیاد کرد، بەتایبەتی لەگەڵ بەندەرەکانی ڕۆژھەڵاتی دەریای ناوین، وەک سمیرنا، تێسالۆنیکی، ئەسکەندەرییە، و بەیرووت.

لە ساڵی 1854، لە کاتی جەنگی کریمیادا، بەھێزبوونی پەیوەندییەکانی نێوان ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و ھێزە ئەورووپییەکانی تر وای لە بیۆرۆکراسییە چاکسازیخوازەکەی عوسمانی کرد کە دەسەڵاتی حکومەتی خۆجێیی بۆ کۆنستنتینۆپڵ جێبەجێ بکات. یەکەم دەسەڵاتی حکومەتی خۆجێیی، Şehremaneti (شارەوانی)، ئیلھامی لە سیستەمی کۆمیونەکانی فەڕەنسا (کۆمۆنەکانی فەڕەنسا) وەرگرتبوو. ئەو یاسایانەی دوای دەستووری عوسمانی ساڵی ١٨٧٦ دەرکران ئامانجیان فراوانکردنی ئەم پێکھاتەیە بوو بە سەرتاسەری شارەکەدا، بە لاساییکردنەوەی بیست ناوچەیی کارگێڕییەکەی پاریس (ناوچەی کارگێڕیی پاریس)، بەڵام بە تەواوی جێبەجێ نەکرا تا ساڵی 1908 کاتێک شارەکە وەک پارێزگایەک ڕاگەیەندرا کە لە نۆ قەزای پێکھێنەر پێکھاتبوو. ھەرچەندە شارەوانی و جێگرەوەکانی لەلایەن شۆڕشی تورکیاوە ھەڵوەشێنرانەوە، بەڵام خودی سیستەمەکە بەردەوام بوو بە دامەزراندنی شارەوانیی ئەستەمبوڵ لە ساڵی 1930.

ئەنجومەنی شارەوانیی ئەستەمبوڵ ئۆرگانی یاسادانانی شارەوانیی گەورەشاری ئەستەمبوڵە. ھەر پێنج ساڵ جارێک، 314 ئەندامی ئەنجومەنی خۆجێیی بە دەنگی خەڵک ھەڵدەبژێردرێن. ئەنجومەنەکە تاقە دەسەڵاتە لەو بابەتانەی کە پەیوەستن بە دەسەڵاتی شارەوانییەوە، بە یەک ھەڵاوێردەوە، UKOME (سەنتەری ھەماھەنگیی گواستنەوە)، کە ھاوبەشیی لەگەڵ ئاژانسەکانی حکومەتی ناوەندی ھەیە.

ھۆڵی شاری بەیئۆغڵو

شارەوانییە قەزایییەکان

شارەوانییە قەزایییەکان بە شێوەیەکی سەرەکی بەرپرسیارن لە بەڕێوەبردنی پاشماوە و پڕۆژەکانی دروستکردن لەناو قەزاکانی خۆیاندا، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا یاسا ڕێگەیان پێدەدات کە بە بنەڕەتی ھەموو خزمەتگوزارییەکان پێشکەش بکەن جگە لە ژێرخانە ھەستیارەکان، وەک گواستنەوەی گشتی و بەڕێوەبردنی ئاو. ئەوان سەربەخۆن لە شارەوانیی گەورەشاری ئەستەمبوڵ و بوودجە و پێکھاتەی خۆیان ھەیە لەگەڵ سەربەخۆیی کارگێڕی تا ئاستێک. شارەوانییە قەزایییەکان و شارەوانیی گەورەشار زۆرجار بۆ پڕۆژە ناوخۆیییەکان ھاوکاری یەکتر دەکەن.

موختار کەمترین ئاستی بەرپرسی ھەڵبژێردراوە لە تورکیا. ھەر گەڕەکێک موختارێکی ھەیە، کە ئەرکی یارمەتیدانی ھاووڵاتییانە سەبارەت بە کاری کارگێڕی و دروستکردنی پردێکە لە نێوان دانیشتووانی ناوخۆ و حکومەتی ناوەندیدا. ئەوان ڕاپۆرت بە کارگێڕیی مەدەنی دەدەن و یەکەم دەسەڵاتن بۆ نوێنەرایەتیکردنی گەڕەکەکان لە پرۆسەی سیاسەتی گشتیدا.

ئۆفیسی پارێزگاری ئەستەمبوڵ، فاتیح

کارگێڕیی مەدەنی

لە تورکیادا، کارگێڕیی مەدەنی (بە تورکی: Mülki idare) ئاماژەیە بۆ ئەو بەرپرسانەی کە لەلایەن حکومەتی ناوەندییەوە دادەمەزرێنرێن بۆ پارێزگاکان و قەزاکان. ئەوان کاروباری ناوخۆییی ئاژانسە نیشتمانییەکان بەڕێوەدەبەن، وەک بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی ئاسایش. جێبەجێکردنی یاسا لە تورکیا زۆربەی بەناوەندی کراوە، و بەمجۆرە ئەستەمبوڵ ھێزێکی پۆلیسی چەکداری جیاکراوەی نییە. پارێزگار (والی) و ڕێکخراوەکەیان بەرپرسیارن لە ھەماھەنگیکردنی ھەوڵەکانی سەلامەتیی گشتی لە سەرتاسەری پارێزگاکەدا.

قایمقام نوێنەری حکومەتی ناوەندییە لە قەزایەکدا. سروشتی ئەرکەکانیان ھاوشێوەی پارێزگارێکە، بەڵام ئەوان ھەروەھا کارە کارگێڕییەکان سەبارەت بە ڕێکخراوەکانی حکومەتی ناوەندی لە قەزاکانی خۆیاندا بەڕێوەدەبەن. بۆ نموونە، قایمقام دەتوانێت وردبینی بکات بۆ قوتابخانەیەک کە لەلایەن وەزارەتی پەروەردەی نیشتمانییەوە بەڕێوەدەبرێت.

سیاسەت

لە ڕووی سیاسییەوە، ئەستەمبوڵ وەک گرنگترین ناوچەی کارگێڕی لە تورکیا دەبینرێت. لە پێش ھەڵبژاردنە ناوخۆیییەکانی ٢٠١٩دا، ئەردۆغان بانگەشەی ئەوەی کرد کە 'ئەگەر لە ئەستەمبوڵ شکست بھێنین، لە تورکیا شکست دەھێنین'. کێبڕکێی ئەستەمبوڵ گرنگییەکی قووڵی سیاسی، ئابووری و ڕەمزیی ھەبوو بۆ ئەردۆغان، کە ھەڵبژاردنی وەک سەرۆک شارەوانیی ئەستەمبوڵ لە ١٩٩٤دا وەک خاڵی دەستپێکی کاروانی سیاسیی خزمەتی کردبوو. بۆ ئەکرەم ئیمامئۆغڵو، بردنەوەی سەرۆکایەتیی شارەوانیی ئەستەمبوڵ سەرکەوتنێکی گەورەی مەعنەوی بوو، بەڵام بۆ ئەردۆغان لێکەوتەی کرداریی ھەبوو: پارتەکەی، ئاکەپە، کۆنترۆڵی لەسەر بوودجەی 4.8 ملیار دۆلاری شارەوانییەکە لەدەستدا، کە بۆ ماوەی 25 ساڵ پاراستنی پێگەی جەماوەریی لە کاتی پێشکەشکردنی زۆرێک لە خزمەتگوزارییە گشتییەکاندا دابین کردبوو.

ئەکرەم ئیمامئۆغڵو لە پارتی گەلی کۆماری ٣٢ەمین و ئێستای سەرۆک شارەوانیی ئەستەمبوڵە، کە بۆ یەکەم جار لە ٢٠١٩ ھەڵبژێردرا و لە ٢٠٢٤ دووبارە ھەڵبژێردرایەوە

لەم دواییانەدا، ئەستەمبوڵ و زۆرێک لە گەورەشارەکانی تورکیا ڕەوتێکیان گرتۆتەبەر کە لە حکومەت و ئایدۆلۆژیا ڕاستڕەوەکەیان دوور دەکەونەوە. لە ساڵانی 2013 و 2014، خۆپیشاندانی بەرفراوانی دژە-حکومەتی ئاکەپە لە ئەستەمبوڵ دەستی پێکرد و بە سەرتاسەری وڵاتدا بڵاوبووەوە. ئەم ڕەوتە بۆ یەکەم جار لە ڕووی ھەڵبژاردنەوە دەرکەوت لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی شارەوانی لە 2014دا کاتێک کاندیدی ئۆپۆزسیۆنی ناوەڕاست-چەپ 40%ی دەنگەکانی بەدەستھێنا، ھەرچەندە سەرکەوتنی بەدەستنەھێنا. یەکەم شکستی حکومەت لە ئەستەمبوڵ لە ڕیفراندۆمی دەستووریی 2017دا ڕوویدا، کە تێیدا ئەستەمبوڵ بە ڕێژەی 51.4% بەرامبەر بە 48.6% دەنگی 'نەخێر'ی دا. حکومەتی ئاکەپە پشتگیری لە دەنگی 'بەڵێ' کردبوو و لەسەر ئاستی نیشتمانی دەنگدانەکەی بردەوە بەھۆی پشتگیرییەکی زۆر لە ناوچە گوندنشینەکانی وڵاتەکەدا. خاڵێکی وەرچەرخانی گەورە بۆ حکومەت لە ھەڵبژاردنە ناوخۆیییەکانی 2019دا ڕوویدا، کاتێک کاندیدەکەیان بۆ سەرۆک شارەوانی، سەرۆک وەزیرانی پێشوو بیناڵی یڵدرم، بە جیاوازییەکی زۆر کەم لەلایەن کاندیدی پارتی گەلی کۆماری ئەکرەم ئیمامئۆغڵوەوە شکستی پێھێنرا. ئیمامئۆغڵو بە بەدەستھێنانی 48.77%ی دەنگەکان لە بەرامبەر 48.61%ی یڵدرم براوە بوو، بەڵام ھەڵبژاردنەکە بە شێوەیەکی مشتومڕھەڵگر لەلایەن ئەنجومەنی باڵای ھەڵبژاردنەوە ھەڵوەشێنرایەوە بەھۆی بانگەشەی ئاکەپە بۆ بوونی ساختەکاری لە ھەڵبژاردنەکەدا. لە دووبارەکردنەوەی ھەڵبژاردنەکەدا ئیمامئۆغڵو 54.22%ی کۆی دەنگەکانی بەدەستھێنا و جیاوازیی سەرکەوتنەکەی زیاتر کرد.

دوای ھەڵبژاردنەکەی 2019، ڕەوتێکی مەیلی زیاتر بۆ جەھەپە (CHP) لە سەرتاسەری شارەکەدا بەردەوام بووە. لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی 2023دا کاندیدی جەھەپە، کەمال کلچدارئۆغڵو، 48.56%ی دەنگی شارەکەی بەدەستھێنا، لەکاتێکدا سەرۆک کۆماری ئێستا و کاندیدی ئاکەپە، ڕەجەب تەییب ئەردۆغان، 46.68%ی بەدەستھێنا.

لە ھەڵبژاردنە ناوخۆیییەکانی 2024دا، ئەکرەم ئیمامئۆغڵو بە جیاوازییەکی 12-خاڵی دووبارە ھەڵبژێردرایەوە. ئیمامئۆغڵو 51.15%ی دەنگەکانی بەدەستھێنا، لەکاتێکدا کاندیدی ئاکەپە مورات کوروم 39.59%ی بەدەستھێنا. سەرەڕای ئەوەش، جەھەپە سەرۆکایەتیی شارەوانییەکانی لە 26 لە 39 قەزاکەی ئەستەمبوڵ بەدەستھێنا.

لە ڕووی کارگێڕییەوە، ئەستەمبوڵ بەسەر 39 قەزادا دابەشکراوە، کە زیاترە لە ھەر پارێزگایەکی تری تورکیا. پارێزگای ئەستەمبوڵ 98 ئەندام پەرلەمان دەنێرێت بۆ ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورەی تورکیا، کە کۆی گشتی 600 کورسی ھەیە. بۆ مەبەستی ھەڵبژاردنی پەرلەمانی، ئەستەمبوڵ دابەشکراوە بۆ سێ بازنەی ھەڵبژاردن؛ دوو لە دیوی ئەورووپا و یەکێک لە دیوی ئاسیا، کە بە ڕیزبەندی 28، 35 و 35 ئەندام پەرلەمان ھەڵدەبژێرن.

دیمۆگرافیا

وتاری سەرەکی: دیمۆگرافیای ئەستەمبوڵ

ئەمانەش ببینە: دیمۆگرافیای تورکیا

ھەرەمی دانیشتووانی ئەستەمبوڵ لە ساڵی ٢٠٢٢

دانیشتووانی مێژوویی

پێش کۆمار ساڵ دان. 100 ٣٦٬٠٠٠ 361 ٣٠٠٬٠٠٠ 500 ٤٠٠٬٠٠٠ سەدەی ٧ەم 150–350,000 سەدەی ٨ەم 125–500,000 سەدەی ٩ەم 50–250,000 1000 150–300,000 1100 ٢٠٠٬٠٠٠ 1200 ١٥٠٬٠٠٠ ١٢٦١ ١٠٠٬٠٠٠ 1350 ٨٠٬٠٠٠ ١٤٥٣ ٤٥٬٠٠٠ 1500 ٢٠٠٬٠٠٠ 1550 ٦٦٠٬٠٠٠ 1700 ٧٠٠٬٠٠٠ 1815 ٥٠٠٬٠٠٠ 1860 ٧١٥٬٠٠٠ 1890 ٨٧٤٬٠٠٠ 1900 ٩٤٢٬٩٠٠

سەردەمی کۆمار ساڵ دان. ±% p.a. 1925 ٨٨١٬٠٠٠ —     1927 ٦٩١٬٠٠٠ −11.44% 1935 ٧٤٠٬٨٠٠ +0.87% 1940 ٧٩٣٬٩٠٠ +1.39% 1945 ٨٤٥٬٣٠٠ +1.26% 1950 ٩٨٣٬٠٠٠ +3.06% 1960 ١٬٤٥٩٬٥٠٠ +4.03% 1965 ١٬٧٤٣٬٠٠٠ +3.61% 1970 ٢٬١٣٢٬٤٠٠ +4.12% 1975 ٢٬٥٤٧٬٤٠٠ +3.62% 1980 ٢٬٨٥٣٬٥٠٠ +2.30% 1985 ٥٬٤٩٤٬٩٠٠ +14.00% 1990 ٦٬٦٢٠٬٢٠٠ +3.80% 1994 ٧٬٦١٥٬٥٠٠ +3.56% 1997 ٨٬٢٦٠٬٤٠٠ +2.75% 2000 ٨٬٨٣١٬٨٠٠ +2.25% 2007 ١١٬١٧٤٬٢٠٠ +3.42% 2015 ١٤٬٦٥٧٬٤٣٤ +3.45% 2016 ١٤٬٨٠٤٬١١٦ +1.00% 2017 ١٥٬٠٢٩٬٢٣١ +1.52% 2018 ١٥٬٠٦٧٬٧٢٤ +0.26% 2019 ١٥٬٥١٩٬٢٦٧ +3.00%

سەرچاوەکان: Jan Lahmeyer 2004, Chandler 1987, Morris 2010,Turan 2010 ژمارەکانی پێش کۆمار خەمڵێنراون

لە بەشێکی زۆری مێژووی خۆیدا، ئەستەمبوڵ لە ڕیزی گەورەترین شارەکانی جیھاندا بووە. لە دەوروبەری ساڵی ٥٠٠ی زایینیدا، قوستەنتینیە لە نێوان ٤٠٠٬٠٠٠ بۆ ٥٠٠٬٠٠٠ کەسی تێدابوو، کە پێش ڕۆمای پێشەنگی کەوت و بووە گەورەترین شاری جیھان. قوستەنتینیە ململانێی لەگەڵ شارە مێژوویییە گەورەکانی تری وەک بەغدا، چانگئان، کایفێنگ و مەرو کرد بۆ بەدەستھێنانی پێگەی گەورەترین شاری جیھان تا سەدەی ١٢. ھەرگیز نەبووەوە بە گەورەترین شاری جیھان، بەڵام وەک گەورەترین شار لە ئەورووپا مایەوە لە نێوان ساڵانی ١٥٠٠ بۆ ١٧٥٠، کاتێک لەلایەن لەندەنەوە تێپەڕێنرا.

پەیمانگای ئاماری تورکیا مەزەندەی دەکات کە ژمارەی دانیشتووانی شارەوانیی گەورەشاری ئەستەمبوڵ لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٩دا ١٥٬٥١٩٬٢٦٧ کەس بووە، کە میوانداری ١٩ لەسەدی دانیشتووانی وڵاتەکەی کردووە. ٦٤٫٤٪ی دانیشتووانەکە لە بەشی ئەورووپی و ٣٥٫٦٪یش لە بەشی ئاسیاییدا دەژین.

ئەستەمبوڵ حەوتەمین گەورەترین شارە لە جیھاندا کە بە فەرمی سنووردار کرابێت، و دووەم گەورەترین کۆمەڵگەی شارستانییە لە ئەورووپا، لە دوای ناوچەی گەورەشاری مۆسکۆوە. گەشەی ساڵانەی دانیشتووانی شارەکە کە ١٫٥ لەسەدە یەکێکە لە بەرزترینەکان لەنێو حەفتا و ھەشت گەورەترین گەورەشارەکانی ڕێکخراوەی ھاوکاریی ئابووری و گەشەپێدان (OECD). گەشە بەرزەکەی دانیشتووان ڕەنگدانەوەی ڕەوتی بەشاربوونە لە سەرتاسەری وڵاتەکەدا، چونکە دووەم و سێیەم خێراترین گەورەشارەکانی OECD کە گەشە دەکەن شارەکانی ئیزمیر و ئەنقەرەی تورکیان.

ئەستەمبوڵ لە ماوەی نیوەی دووەمی سەدەی ٢٠دا گەشەیەکی زۆر خێرای بەخۆیەوە بینی، بە جۆرێک کە ژمارەی دانیشتووانەکەی لە نێوان ساڵانی ١٩٥٠ و ٢٠٠٠دا دە ھێندە زیادی کرد. ئەم گەشەیە بەھۆی کۆچی ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەوە بوو. دانیشتووانی بیانیی ئەستەمبوڵ کە مۆڵەتی نیشتەجێبوونیان ھەیە بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە، لە ٤٣٬٠٠٠ لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە بۆ ٨٥٦٬٣٧٧ لە ساڵی ٢٠١٩دا.

بەپێی داتاکانی ساڵی ٢٠٢٠ی TÜİK، نزیکەی ٢٫١ ملیۆن کەس لە کۆی دانیشتووانی زیاتر لە ١٥٫٤ ملیۆن کەس لە ئەستەمبوڵ تۆمار کراون، لەکاتێکدا زۆرینەی ڕەھای دانیشتووانەکە لە بنەڕەتدا لە پارێزگاکانی ئەنادۆڵەوە ھاتوون، بەتایبەتی ئەوانەی ناوچەی دەریای ڕەش، ناوەڕاست و ڕۆژھەڵاتی ئەنادۆڵ بەھۆی کۆچی ناوخۆیییەوە لە ساڵانی پەنجاکانەوە. ئەو کەسانەی لە پارێزگاکانی קەستەمۆنو، ئۆردو، گیرەسون، ئەرزەڕۆم، سامسون، مەلاتیە، ترابزۆن، سینۆپ و ڕیزە تۆمار کراون، گەورەترین گرووپی دانیشتووان لە ئەستەمبوڵ پێکدەھێنن، لەکاتێکدا ئەو کەسانەی لە سێواس تۆمار کراون بەرزترین ڕێژەیان ھەیە بە زیاتر لە ٧٦٠ ھەزار نیشتەجێ لە شارەکەدا. ڕاپرسییەکی ساڵی ٢٠١٩ دەریخست کە تەنیا ٣٦٪ی دانیشتووانی ئەستەمبوڵ لەو پارێزگایە لەدایکبوون.

گرووپە نەتەوەیی و ئایینییەکان

وتاری سەرەکی: ئایین لە ئەستەمبوڵ

ئەمانەش ببینە: ئاشوورییەکان لە تورکیا، کوردانی ئەستەمبوڵ، بۆسنییەکان لە تورکیا، یۆنانییەکان لە تورکیا، ئەرمەنییەکان لە تورکیا، جووەکان لە تورکیا، و ئەلبانییەکان لە تورکیا

گرووپە نەتەوەیییەکان لەنێو ھاووڵاتیانی تورکیا لە ئەستەمبوڵ (ڕاپرسیی KONDA ساڵی ٢٠١٩)
تورکەکان			٧٨٪
کوردەکان			١٧٪
زازاکان			١٪
عەرەبەکان			١٪
ئەوانی تر			٣٪

دانیشتووانی یۆنانی لە ئەستەمبوڵ (١٨٤٤-١٩٩٧)، کە دوای جینۆسایدی یۆنانییەکان بە تەواوی دادەڕووخێت.

ئەستەمبوڵ لە زۆربەی مێژووەکەیدا شارێکی فرە-نەتەوە و کولتوور بووە، بەڵام لە دوای کۆتاییھاتنی سەردەمی عوسمانییەوە زیاتر یەکڕەنگ بووەتەوە. نەتەوەی باڵادەست لە شارەکەدا تورکەکانن، کە ھەروەھا زۆرینەی خەڵک لە تورکیادا پێکدەھێنن. بەپێی داتاکانی ڕاپرسییەکی ئەمدوایییە، ٧٨٪ی ھاووڵاتیانی تورکیای لە تەمەنی دەنگدان لە ئەستەمبوڵ خۆیان وەک "تورک" دەناسێنن لە ڕووی نەتەوەیییەوە.

بە خەمڵاندنێک کە لە نێوان ٢ بۆ ٤ ملیۆن کەسە، کوردەکان یەکێک لە گەورەترین کەمینە نەتەوەیییەکانی ئەستەمبوڵ پێکدەھێنن و گەورەترین گرووپن دوای تورکەکان لەنێو ھاووڵاتیانی تورکیادا. بەپێی توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠١٩ی کۆمپانیای KONDA، کوردەکان نزیکەی ١٧٪ی کۆی دانیشتووانی پێگەیشتووی ئەستەمبوڵیان پێکدەھێنا کە ھاووڵاتیی تورکیا بوون. ھەرچەندە بوونی سەرەتاییی کورد لە شارەکەدا دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای سەردەمی عوسمانی، بەڵام زۆرینەی کوردانی شارەکە لە بنەڕەتدا خەڵکی گوندەکانی ڕۆژھەڵات و باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیان. زازاکان ھەروەھا لە شارەکەدا بوونیان ھەیە و نزیکەی ١٪ی کۆی دانیشتووانی تەمەنی دەنگدان پێکدەھێنن.

عەرەبەکان کەمینە نەتەوەیییە گەورەکەی تری شارەکە پێکدەھێنن، بە ژمارەی دانیشتووانێک کە بە زیاتر لە ٢ ملیۆن مەزەندە دەکرێت. دوای پشتگیریی تورکیا بۆ بەھاری عەرەبی، ئەستەمبوڵ دەرکەوت وەک ناوەندێک بۆ ئۆپۆزسیۆن و ناڕازییەکان لە سەرتاسەری جیھانی عەرەبی، لەوانە کاندیدانی پێشووی سەرۆکایەتی لە میسر، پەرلەمانتارانی کووەیت، و وەزیرانی پێشوو لە ئوردن، عەرەبستانی سعوودی (لەوانەش جەمال خاشقجی)، سووریا، و یەمەن. تا مانگی ئابی ٢٠١٩، ژمارەی پەنابەرانی شەڕی ناوخۆیی سووریا لە تورکیا کە لە ئەستەمبوڵ دەژین بە نزیکەی ١ ملیۆن کەس مەزەندە کرا. دەرکەوتووە کە دانیشتووانی ڕەسەنی عەرەب لە تورکیا کە ھاووڵاتیی تورکیان کەمتر لە ١٪ی کۆی دانیشتووانی پێگەیشتووی شارەکە پێکدەھێنن. تا ئابی ٢٠٢٣، زیاتر لە ٥٣٠٬٠٠٠ پەنابەری شەڕی ناوخۆییی سووریا لە ئەستەمبوڵ ھەبوون، کە بەرزترین ژمارەیە لە ھەر شارێکی تورکیادا.

مزگەوتی سولەیمانیە (١٥٥٠–١٥٥٧) کە لەلایەن سولەیمانی قانوونییەوە دروست کراوە، لەلایەن تەلارسازە سەرەکییەکەیەوە میعمار سینان دیزاین کراوە، کە دیارترینی ھەموو تەلارسازە عوسمانییەکانە

ڕاپرسییەکی ساڵی ٢٠١٩ لەلایەن KONDA کە لێکۆڵینەوەی لە ئاستی ئایینداریی پێگەیشتووانی تەمەنی دەنگدان لە ئەستەمبوڵ کردبوو، دەریخست کە ٥٧٪ی بەشداربووان ئایینێکیان ھەبوو و ھەوڵی جێبەجێکردنی پێداویستییەکانیان دەدا. بەدوای ئەمەدا خەڵکی بێباک (nonobservant) دێت بە ڕێژەی ٢٦٪ کە خۆیان بە ئایینێکەوە دەبەستەوە بەڵام بەگشتی پێداویستییەکانیان جێبەجێ نەدەکرد. ١١٪ ڕایانگەیاند کە بە تەواوی پابەندن بە ئایینەکەیانەوە، لەکاتێکدا ٦٪ بێبڕوا بوون کە بڕوایان بە ڕێسا و پێداویستییەکانی ئایینێک نەبوو. ٢٤٪ی بەشداربووانیش خۆیان وەک "پارێزگارانی ئایینی" ناساند. نزیکەی ٩٠٪ی دانیشتووانی ئەستەمبوڵ موسڵمانی سوننەن و عەلەوییەکان دووەم گەورەترین گرووپی ئایینی پێکدەھێنن.

لە سەدەی ١٩دا، مەسیحییەکانی ئەستەمبوڵ زیاتر یان ئۆرسۆدۆکسی یۆنانی بوون، یان ئەندامی کڵێسای نێردراوی ئەرمەنی یان کاسۆلیکی لێڤانتی بوون. یۆنانی و ئەرمەنییەکان گەورەترین دانیشتووانی مەسیحی لە شارەکەدا پێکدەھێنن. لەکاتێکدا دانیشتووانە یۆنانییەکەی ئەستەمبوڵ لە ئاڵوگۆڕی دانیشتووانی ساڵی ١٩٢٣ لەگەڵ یۆنان بەخشرابوون، گۆڕانکارییەکان لە دۆخی باج و پۆگرۆمی دژە-یۆنانی ساڵی ١٩٥٥ وایکرد ھەزاران کەس شارەکە جێبھێڵن. دوای کۆچکردنی یۆنانییەکان بۆ شارەکە بە مەبەستی کارکردن لە دەیەی ٢٠١٠دا، ژمارەی یۆنانییەکان لە ساڵی ٢٠١٩دا بۆ نزیکەی ٣٬٠٠٠ بەرزبووەوە، کە ھێشتا زۆر کەمترە بەراورد بە ساڵی ١٩١٩، کاتێک ژمارەیان گەیشتبووە ٣٥٠٬٠٠٠. ئەمڕۆ ٥٠،٠٠٠ بۆ ٧٠،٠٠٠ ئەرمەنی لە ئەستەمبوڵ دەژین کە ئەمە دابەزینێکی گەورەیە لە لوتکەی ١٦٤،٠٠٠ لە ساڵی ١٩١٣دا. تا ساڵی ٢٠١٩، مەزەندە دەکرێت کە ١٨٬٠٠٠ لە کۆی ٢٥،٠٠٠ مەسیحیی ئاشووری وڵاتەکە لە ئەستەمبوڵ بژین.

٢٣٤ کڵێسا و کەنیسەی چالاک لە شارەکەدا ھەن، لەوانە کڵێسای سانت ئەنتۆنیی پادوا لەسەر شەقامی ئیستیقلال لە بەیئۆغڵو (پێرا)

زۆرینەی کاسۆلیکە لێڤانتییەکان (بە تورکی: Levanten) لە ئەستەمبوڵ و ئیزمیر نەوەی بازرگانان/کۆلۆنیالیستەکانی کۆمارە دەریایییەکانی ئیتاڵیا لە دەریای ناوین (بەتایبەتی جێنۆا و ڤێنیز) و فەرەنسان، کە لە سەدەی ١٦دا ماف و ئیمتیازاتی تایبەتییان بەدەستھێنابوو کە بە بەخشینەکان (کاپیتولەیشن) ناسرابوون لەلایەن سوڵتانەکانی عوسمانییەوە. کۆمەڵگەکە زیاتر لە ١٥٬٠٠٠ ئەندامی ھەبوو لە سەردەمی سەرۆکایەتیی ئەتاتورک لە ساڵانی بیست و سییەکاندا، بەڵام ئەمڕۆ کەمبووەتەوە بۆ تەنیا چەند سەد کەسێک، بەپێی وتەی نووسەری ئیتالۆ-لێڤانتی جیۆڤانی سکۆگنامیلۆ. ئەوان بەردەوامن لە ژیان لە ئەستەمبوڵ (بەزۆری لە کاراکۆی، بەیئۆغڵو و نیشانتاشی)، و ئیزمیر (بەزۆری لە کارشیاکا، بۆرنۆڤا و بوجا).

ئەستەمبوڵ لە سەدەکانی ١٦ و ١٧دا بوو بە یەکێک لە گرنگترین ناوەندەکانی جوولەکە لە جیھاندا. کۆمەڵگەکانی ڕۆمانیۆت و ئەشکەنازی پێش فەتحی ئەستەمبوڵ لە شارەکەدا ھەبوون، بەڵام ھاتنی جوولەکە سەفاردییەکان بوو کە سەردەمێکی گەشەکردنی کولتووریی دەستپێکرد. جوولەکە سەفاردییەکان لە شارەکەدا نیشتەجێ بوون دوای دەرکردنیان لە ئیسپانیا و پورتوگال لە ساڵانی ١٤٩٢ و ١٤٩٧دا. سوڵتان بایەزیدی دووەم کە ھاوسۆزی بارودۆخی جوولەکە سەفاردییەکان بوو، ھێزی دەریاییی عوسمانی لەژێر فەرماندەییی دەریاوان کەمال ڕەئیس لە ساڵی ١٤٩٢ نارد بۆ ئیسپانیا بە مەبەستی گواستنەوەی سەلامەتیان بۆ ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان. بە پێچەوانەی تەواوەتیی جوولەکەکان لە ئەورووپا، جوولەکەکانی عوسمانی ڕێگەیان پێدرابوو لە ھەر پیشەیەکدا کار بکەن. جوولەکەکانی عوسمانی لە ئەستەمبوڵ لە بازرگانیدا پێشکەوتنیان بەدەستھێنا و بەتایبەتی دەستیان بەسەر پیشەی پزیشکیدا گرت. تا ساڵی ١٧١١، بە بەکارھێنانی ئامێری چاپ، کتێبەکان بە ئیسپانی و لادینۆ، ییدیش، و عیبری چاپ دەکران. تاڕادەیەکی زۆر بەھۆی کۆچکردن بۆ ئیسرائیل، ژمارەی دانیشتووانی جوولەکە لە شارەکەدا لە ١٠٠٬٠٠٠ لە ساڵی ١٩٥٠ەوە دابەزی بۆ ١٥٬٠٠٠ لە ساڵی ٢٠٢١دا.

ئابووری

ناوەندی داراییی ئەستەمبوڵ لە گەڕەکی فینانسکێنت نزیک ئەتاشەھیر ناوچەی داراییی سەرەکییە لە بەشی ئاسیاییی شارەکە. لێڤێنت، مەسلاک و شیشلی ناوچە دارایییە سەرەکییەکانن لە بەشی ئەورووپیی ئەستەمبوڵ.

ئەستەمبوڵ یازدەھەمین گەورەترین ئابووریی ھەبوو لە نێوان ناوچە شارستانییەکانی جیھاندا لە ساڵی ٢٠١٨، و بەرپرسیارە لە ٣٠ لەسەدی بەرھەمی پیشەسازیی تورکیا، ٣١ لەسەدی بەرھەمی ناوخۆییی گشتی، و ٤٧ لەسەدی داھاتەکانی باج. بەرھەمی ناوخۆییی گشتیی شارەکە کە ڕێکخراوە بەپێی پێوانەی یەکسانیی کڕین (PPP) لە ساڵی ٢٠١٨دا بریتی بوو لە ٥٣٧٫٥٠٧ ملیار دۆلاری ئەمریکی، کە بەپێی ڕیزبەندی کەرتی بەرھەمھێنان و خزمەتگوزارییەکان بەرپرسیارن لە ٣٦ لەسەد و ٦٠ لەسەدی بەرھەمی ئابووریی شارەکە. بەرھەمداریی ئەستەمبوڵ بە ڕێژەی ١١٠ لەسەد بەرزترە لە تێکڕای نیشتمانی. بازرگانی لە ڕووی ئابوورییەوە گرنگە، کە ٣٠ لەسەدی بەرھەمی ئابووری لە شارەکەدا پێکدەھێنێت. لە ساڵی ٢٠١٩دا، ئەو کۆمپانیایانەی بنکەیان لە ئەستەمبوڵ بوو ھەناردەیان بە بڕی ٨٣٫٦٦ ملیار دۆلار بەرھەمھێنا و ھاوردەیان بە بڕی گشتی ١٢٨٫٣٤ ملیار دۆلار وەرگرت؛ ئەم ژمارانە ھاوتان لەگەڵ ٤٧ لەسەد و ٦١ لەسەدی، بە ڕیزبەندی، کۆی گشتیی نیشتمانی.

ئەستەمبوڵ، کە گەرووی بۆسفۆر دەگرێتەوە، بەندەرە نێودەوڵەتییەکان لەخۆ دەگرێت کە ئەورووپا و ئاسیا بەیەکەوە دەبەستنەوە. بۆسفۆر، کە تاکە ڕێڕەوە لە دەریای ڕەشەوە بۆ دەریای ناوین، قەرەباڵغترین و تەسکترین گەرووە لە جیھاندا کە بۆ ڕێڕەوی نێودەوڵەتی بەکاردێت، کە ساڵانە زیاتر لە ٢٠٠ ملیۆن تۆن نەوت بەناویدا تێدەپەڕێت. ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکان گەرەنتیی تێپەڕبوون دەکەن لە نێوان دەریای ڕەش و دەریای ناویندا، تەنانەت کاتێک تانکەرەکان نەوت، غازی سروشتی، ماددە کیمیایییەکان، و ماددە سووتێنەر یان تەقەمەنییەکانی تر وەک بار دەگوازنەوە. لە ساڵی ٢٠١١، وەک چارەسەرێکی جێگرەوە، سەرۆک وەزیرانی ئەوکات ئەردۆغان پێشنیاری کەناڵی ئەستەمبوڵی کرد، پڕۆژەیەک بۆ کردنەوەی گەروویەکی نوێ لە نێوان دەریای ڕەش و مەڕمەڕە. ھەرچەندە پڕۆژەکە لە ساڵی ٢٠٢٠ ھێشتا لە کارنامەی تورکیادا بوو، بەڵام ھیچ بەروارێکی ڕوون بۆی دیاری نەکراوە.

شەقامی بویوکدەرە لە لێڤێنت

گواستنەوەی دەریایی بەشێکی گرنگی ئابووریی شارەکەیە، کە ٧٣٫٩ لەسەدی ھەناردە و ٩٢٫٧ لەسەدی ھاوردە لە ساڵی ٢٠١٨دا لە ڕێگەی دەریایییەوە جێبەجێ کراون. ئەستەمبوڵ سێ بەندەری کەشتیوانیی سەرەکیی ھەیە – بەندەری حەیدەرپاشا، بەندەری ئەمبارلی، و بەندەری زەیتینبورنو – ھەروەھا چەندین بەندەری بچووکتر و تێرمیناڵی نەوت بەدرێژایی بۆسفۆر و دەریای مەڕمەڕە. حەیدەرپاشا، لە کۆتاییی باشووری ڕۆژھەڵاتی بۆسفۆر، گەورەترین بەندەری ئەستەمبوڵ بوو تا سەرەتای دەیەی ٢٠٠٠. لەو کاتەوە ئۆپەراسیۆنەکان گواسترانەوە بۆ ئەمبارلی، لەگەڵ پلان بۆ گۆڕینی حەیدەرپاشا بۆ کۆمەڵگەیەکی گەشتیاری. لە ساڵی ٢٠١٩دا، ئەمبارلی، لە لێواری ڕۆژئاوای سەنتەری شارستانییەکە، توانای ساڵانەی ٣٬١٠٤٬٨٨٢ TEU ھەبوو، کە دەیکاتە سێیەم گەورەترین تێرمیناڵی بارھەڵگر لە حەوزی دەریای ناویندا.

بانکی دۆیچە ئۆریێنت (١٩٠٩) لە سیرکەچی (چەپ) و بانکی عوسمانی (١٨٩٢) لەسەر شەقامی بانکەکان (ڕاست)

ئەستەمبوڵ لە ھەشتاکانەوە بووەتە ناوەندێکی بانکیی نێودەوڵەتی، و ماڵی تاکە بۆرسەی چالاکە لە تورکیا، بۆرسەی ئەستەمبوڵ، کە لە بنەڕەتدا وەک بۆرسەی عوسمانی لە ساڵی ١٨٦٦ دامەزرا. لە ساڵی ١٩٩٥، بۆ ئەوەی لەگەڵ ڕەوتە دارایییەکاندا بگونجێت، بۆرسەی ئەستەمبوڵ بارەگاکەی گواستەوە (کە لە بنەڕەتدا لەسەر شەقامی بانکەکان بوو، ناوەندی داراییی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، و دواتر لە بینای ٤ەمین ڤاکیف ھان لە سیرکەچی) بۆ ئیستینیە، لە ناوچەی مەسلاک، کە میوانداریی بارەگای چەندین بانکی تورکی دەکات.

لە ساڵی ٢٠٢٣ەوە، ناوچەی ئەتاشەھیر لە بەشی ئاسیاییی شارەکە ماڵی ناوەندی داراییی ئەستەمبوڵە (IFC)، کە بارەگا نوێیەکانی بانکە دەوڵەتییەکانی تورکیای تێدایە، لەوانەش بانکی ناوەندیی تورکیا. تا ساڵی ٢٠٢٣، پێنج بەرزترین ئاسمان‌ڕتەکانی ئەستەمبوڵ و تورکیا بریتین لە تاوەری CBRT بە بەرزیی ٣٥٢ m (١٬١٥٤ پێ ١٠ in) لە ناوچەی ئەتاشەھیر لە بەشی ئاسیاییی شارەکە؛ تاوەری Aی میترۆپۆل ئەستەمبوڵ (٧٠ نھۆم / ٣٠١ مەتر لەگەڵ لووتکە دووانەکانییەوە) ھەر لە ناوچەی ئەتاشەھیر؛ تاوەرەکانی ١ و ٢ی سکایلاند ئەستەمبوڵ (٢ × ٢٨٤ مەتر) کە دەکەونە تەنیشت ڕامس پارک لە گەڕەکی ھوزور سەر بە ناوچەی سارییەر لە بەشی ئەورووپی، و تاوەری سەفایەری ئەستەمبوڵ (٥٤ نھۆم / ٢٣٨ مەتر؛ ٢٦١ مەتر لەگەڵ لووتکەکەی) لە لێڤێنت لە بەشی ئەورووپی.

١٣٫٤ ملیۆن گەشتیاری بیانی لە ساڵی ٢٠١٨دا سەردانی شارەکەیان کردووە، کە ئەستەمبوڵی کردە پێنجەمین زۆرترین سەردانکراوترین شاری جیھان لەو ساڵەدا. ئەستەمبوڵ و ئەنتاڵیا دوو گەورەترین دەروازەی نێودەوڵەتیی تورکیان، کە چارەکێکی گەشتیارانی بیانی وڵاتەکە وەردەگرن. ئەستەمبوڵ خاوەنی زیاتر لە پەنجا مۆزەخانەیە، و کۆشکی تۆپکاپی، کە زۆرترین سەردانیکراوترین مۆزەخانەیە لە شارەکەدا، ساڵانە زیاتر لە ٣٠ ملیۆن دۆلار داھات بەدەستدەھێنێت. ئەستەمبوڵ پێشبینی دەکات ١ ملیۆن گەشتیار لە کۆمپانیاکانی کەشتیی گەشتیارییەوە پێشوازی بکات دوای نۆژەنکردنەوەی بەندەری کەشتییە گەشتیارییەکەی، کە بە گالاتاپۆرتیش ناسراوە لە ناوچەی کاراکۆی.

دیمەنێکی کۆشکی دۆلمەباخچە و ئاسمان‌ڕتەکانی ناوچەی داراییی لێڤێنت لە پاشبنەمادا. بۆسفۆر کە تاکە ڕێگای دەریایی بۆ دەریای ڕەش دابین دەکات، قەرەباڵغترین ڕێڕەوی ئاویی جیھانە کە بۆ دەریاوانیی نێودەوڵەتی بەکاردەھێنرێت.

کولتوور

خانووەکانی یاڵی لەسەر بۆسفۆر لەنێو ئەو شوێنانەدان کە زۆرجار لە درامای تەلەڤیزیۆنی تورکیدا بەکاردەھێنرێن

لە ڕووی مێژوویییەوە ئەستەمبوڵ وەک ناوەندێکی کولتووری ناسرابوو، بەڵام دیمەنە کولتوورییەکەی وەستا دوای ئەوەی کۆماری تورکیا سەرنجی خۆی گواستەوە بۆ ئەنقەرە. حکومەتی نیشتمانیی نوێ بەرنامەی داڕشت کە ئامانجیان ئاراستەکردنی تورکەکان بوو بەرەو نەریتە مۆسیقایییەکان، بەتایبەتی ئەوانەی لە ئەورووپاوە سەرچاوەیان گرتووە، بەڵام دامەزراوە مۆسیقایییەکان و سەردانی ھونەرمەندە کلاسیکییە بیانییەکان بە پلەی یەکەم لە پایتەختە نوێیەکەدا جەنگیان دەگرت.

بەشێکی زۆری دیمەنی کولتووریی تورکیا ڕەگ و ڕیشەی لە ئەستەمبوڵدا ھەبوو، و تا ساڵانی ١٩٨٠ەکان و ١٩٩٠ەکان ئەستەمبوڵ جارێکی تر لەسەر ئاستی جیھانی وەک شارێک دەرکەوتەوە کە گرنگییە کولتوورییەکەی تەنیا لەسەر شکۆمەندیی ڕابردووی دانەمەزراوە.

تا کۆتاییی سەدەی ١٩، ئەستەمبوڵ خۆی وەک ناوەندێکی ھونەریی ھەرێمی سەلماندبوو، کە ھونەرمەندانی تورک، ئەورووپی و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست ڕوویان تێدەکرد. سەرەڕای ھەوڵەکان بۆ ئەوەی ئەنقەرە ببێتە دڵی کولتووریی تورکیا، ئەستەمبوڵ تا ساڵانی ١٩٧٠ەکان خاوەنی دامەزراوەی سەرەکیی ھونەریی وڵاتەکە بوو. کاتێک زانکۆ و گۆڤارە ھونەرییەکانی زیاتر لە ئەستەمبوڵ لە دەیەی ١٩٨٠دا دامەزران، ئەو ھونەرمەندانەی پێشتر بنکەیان لە ئەنقەرە بوو گواستیانەوە بۆ ئەوێ.

مۆزەخانە شوێنەوارییەکانی ئەستەمبوڵ، کە لەلایەن عوسمان حەمدی بەگەوە لە ساڵی ١٨٩١ دامەزراون، کۆنترین مۆزەخانەی مۆدێرنی تورکیا پێکدەھێنن

بەیئۆغڵو گۆڕدراوە بۆ ناوەندی ھونەریی شارەکە، لەگەڵ ھونەرمەندە گەنجەکان و ھونەرمەندە کۆنەکانی تورک کە پێشتر لە دەرەوەی وڵات دەژیان و لەوێ جێگەی خۆیان دەکەنەوە. مۆزەخانەکانی ھونەری مۆدێرن، لەوانە مۆزەخانەی ھونەر و پەیکەرسازیی دەوڵەتیی ئەستەمبوڵ، مۆزەخانەی تابلۆکانی کۆشکە نەتەوەیییەکان، ئەستەمبوڵ مۆدێرن، مۆزەخانەی پێرا، مۆزەخانەی ساکیپ سابانجی، ئارتەر و سانترال ئەستەمبوڵ، لە ساڵانی ٢٠٠٠دا کرانەوە بۆ تەواوکردنی ئەو شوێنی پێشانگا و ماڵانەی زیادکردن (مەزاد) کە پێشتر بەشدارییان لە سروشتی فرە-کولتووریی شارەکەدا کردبوو. ئەم مۆزەخانانە ھێشتا نەگەیشتوونەتە ئاستی ناوبانگی مۆزەخانە کۆنەکانی سەر نیمچەدوورگە مێژوویییەکە، لەوانەش مۆزەخانە شوێنەوارییەکانی ئەستەمبوڵ، کە سەردەمی مۆزەخانە مۆدێرنەکانی لە تورکیا دەستپێکرد، و مۆزەخانەی ھونەرە تورکی و ئیسلامییەکان.

ھوتێلەکانی پێنینسولا ئەستەمبوڵ (پێشتر لۆنجی سەرنشینانی بەندەری کاراکۆی بوو) و نووسینگەی پۆستەی پاکەتە نۆژەنکراوەکە لە گالاتاپۆرت، کە وەک ناوچەیەکی کات بەسەربردنی کەنار دەریایی لەگەڵ مۆزەخانەکانی ھونەر، چێشتخانەکان و کافێکان نۆژەنکراوەتەوە.

یەکەم نمایشی فیلم لە تورکیا لە کۆشکی یڵدز بوو لە ساڵی ١٨٩٦، یەک ساڵ دوای ئەوەی تەکنەلۆژیاکە بۆ یەکەم جار بە ئاشکرا لە پاریس دەرکەوت. سینەماکان بە خێرایی لە بەیئۆغڵو سەریان ھەڵدا، کە گەورەترین چڕبوونەوەی سینەماکان بەدرێژاییی ئەو شەقامە بوو کە ئێستا بە شەقامی ئیستیقلال ناسراوە. ئەستەمبوڵ ھەروەھا بووە دڵی پیشەسازیی فیلمی تازەپێگەیشتووی تورکیا، ھەرچەندە فیلمە تورکییەکان بەردەوام گەشەیان پێنەدەکرا تا دەیەی ١٩٥٠ەکان. لەو کاتەوە، ئەستەمبوڵ بەناوبانگترین شوێن بووە بۆ وێنەگرتنی دراما و کۆمیدیا تەلەڤیزیۆنییەکانی تورکیا. پیشەسازیی فیلمی تورکیا لە نیوەی دووەمی سەدەکەدا گەشەی کرد، و بە فیلمەکانی دوور (٢٠٠٢) و باوکم و کوڕەکەم (٢٠٠٥)، کە ھەردووکیان لە ئەستەمبوڵ وێنەگیراون، فیلمەکانی نەتەوەکە دەستیان بە بینینی سەرکەوتنی نێودەوڵەتیی بەرچاو کرد. ئەستەمبوڵ و ئاسۆ دڵڕفێنەکەی ھەروەھا وەک پاشبنەمایەک بۆ چەندین فیلمی بیانی بەکارھێنراون، لەوانە لە ڕووسیاوە بە خۆشەویستییەوە (١٩٦٣)، تۆپکاپی (١٩٦٤)، جیھان بەس نییە (١٩٩٩)، و مەرجەع ئەستەمبوڵ (٢٠٠٨).

ھاوتەریب لەگەڵ ئەم سەرھەڵدانەوە کولتوورییە، دامەزراندنی فیستیڤاڵی ئەستەمبوڵ بوو، کە لە ساڵی ١٩٧٣ دەستی بە پیشاندانی جۆرەھا ھونەر کرد لە تورکیا و سەرتاسەری جیھانەوە. لەم فیستیڤاڵە پێشەنگەوە، فیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی ئەستەمبوڵ و فیستیڤاڵی جازی ئەستەمبوڵ لە سەرەتای ھەشتاکاندا سەریان ھەڵدا. لەگەڵ ئەوەی ئێستا تەنیا سەرنج دەخاتە سەر مۆسیقا و سەما، فیستیڤاڵی ئەستەمبوڵ لە ساڵی ١٩٩٤ەوە بە فیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی مۆسیقای ئەستەمبوڵ ناسراوە. دیارترین فیستیڤاڵ کە لە فیستیڤاڵی ڕەسەنی ئەستەمبوڵەوە پەرەی سەندووە، بیئیناڵی ئەستەمبوڵە، کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ھەر دوو ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت. وەشانە سەرەتایییەکانی ئامانجیان پیشاندانی ھونەری بینراوی تورکی بوو، و لەو کاتەوە بۆ ھونەرمەندانی نێودەوڵەتی کراوەتەوە و لە ڕووی شکۆمەندییەوە بەرزبووەتەوە بۆ ئەوەی بچێتە ڕیزی بیئیناڵە بژاردەکان، لە پاڵ بیئیناڵی ڤێنیز و بیئیناڵی ھونەریی ساو پاوڵۆ.

کات بەسەربردن و کەیف و سەفا

شەقامی ئیستیقلال لە بەیئۆغڵو

شەقامی عەبدی ئیپەکچی لە نیشانتاشی، ناوچەی بازاڕکردنی گالاتاپۆرت لە کاراکۆی و شەقامی بەغدا لە بەشی ئاسیاییی شارەکە پەرەیان سەندووە بۆ ناوچەی بازاڕکردنی ئاستبەرز. خاڵە سەرەکییەکانی تری بازاڕکردن، کات بەسەربردن و کەیف و سەفا بریتین لە نیشانتاشی، ئۆرتاکۆی، بێبەک و کادیکۆی. شارەکە خاوەنی چەندین سەنتەری بازاڕکردنە، لە مێژوویییەوە تا مۆدێرن. ئەستەمبوڵ ھەروەھا خاوەنی ژیانی شەوانەی چالاک و مەیخانەی مێژووییە، کە تایبەتمەندییەکی بەرچاوی شارەکەیە بۆ چەندین سەدە، ئەگەر ھەزارە نەبێت.

ماڵی ئۆپێرای سورەیا دەکەوێتە بەشی ئاسیاییی ئەستەمبوڵ و سەنتەری کولتووریی ئەتاتورک ماڵی ئۆپێرای سەرەکییە لە بەشی ئەورووپی

بازاڕی گەورە (Kapalıçarşı)، کە لە ساڵی ١٤٦١ەوە کاردەکات، لەنێو کۆنترین و گەورەترین بازاڕە داپۆشراوەکانی جیھاندایە. بازاڕی مەحموودپاشا بازاڕێکی کراوەیە کە لە نێوان بازاڕی گەورە و بازاڕی بەھاراتدا درێژ دەبێتەوە، کە لە ساڵی ١٦٦٠ەوە بازاڕی سەرەکیی بەھاراتی ئەستەمبوڵە.

گالێریای ئەتاکۆی سەردەمی سەنتەرەکانی بازاڕکردنی مۆدێرنی لە تورکیا دەستپێکرد کاتێک لە ساڵی ١٩٨٧ کرایەوە. لەو کاتەوە، مۆڵەکان بوونەتە سەنتەری بازاڕکردنی سەرەکی لە دەرەوەی نیمچەدوورگە مێژوویییەکە. ئاکمەرکەز نازناوی "باشترین مۆڵی ئەورووپا" و "باشترین مۆڵی جیھان"ی لەلایەن ئەنجومەنی نێودەوڵەتیی سەنتەرەکانی بازاڕکردنەوە لە ساڵانی ١٩٩٥ و ١٩٩٦ پێبەخشرا؛ ئەستەمبوڵ جەواھیر لە کاتی کردنەوەیەوە لە ساڵی ٢٠٠٥ یەکێکە لە گەورەترینەکانی کیشوەرەکە؛ و کانیۆن مۆڵ خەڵاتی پێداچوونەوەی تەلارسازیی سیتی‌سکەیپی بردەوە لە پۆلێنی بینای بازرگانی لە ساڵی ٢٠٠٦. سەنتەری زۆرلۆ و ئستینیە پارک لەنێو مۆڵە ئاستبەرزەکانی تری ئەستەمبوڵن کە فرۆشگای دیارترین براندەکانی جلوبەرگی جیھانی لەخۆ دەگرن.

شەقامی عەبدی ئیپەکچی لە نیشانتاشی، یەکێکە لە شەقامە سەرەکییەکانی بازاڕکردن لە ئەستەمبوڵ

بەدرێژاییی شەقامی ئیستیقلال، پاساژی چیچەک (Çiçek Pasajı - بە واتای 'پاساژی گوڵ') ھەیە، کە گەلەرییەکی بازاڕکردنی سەدەی ١٩یە و ئەمڕۆ ماڵی شەرابخانەکان (کە بە مەیخانەکان ناسراون)، باڕەکان و چێشتخانەکانە. شەقامی ئیستیقلال، کە لە بنەڕەتدا بە مەیخانەکانی ناسرابوو، زیاتر بەرەو بازاڕکردن گۆڕدراوە، بەڵام شەقامی نێڤیزادەی نزیکی ھێشتا پڕە لە شەرابخانە و باڕەکان. ھەندێک گەڕەکی تری دەوروبەری شەقامی ئیستیقلال نۆژەنکراونەتەوە بۆ خزمەتکردنی ژیانی شەوانەی بەیئۆغڵو، کە شەقامە بازرگانییەکانی پێشوو ئێستا پڕن لە باڕ، کافێ، و چێشتخانە کە مۆسیقای ڕاستەوخۆ لێدەدەن.

ئەستەمبوڵ بە چێشتخانە مێژوویییەکانی خواردنی دەریایی ناسراوە. زۆرێک لە بەناوبانگترین و ئاستبەرزترین چێشتخانەکانی خواردنی دەریاییی شارەکە کەوتوونەتە سەر کەنارەکانی بۆسفۆر (بەتایبەتی لە گەڕەکەکانی وەک ئۆرتاکۆی، بێبەک، ئارناڤوتکۆی، یەنی‌کۆی، بەیلەربەیی و چەنگەلکۆی). کومکاپی لەسەر دەریای مەڕمەڕە ناوچەیەکی تایبەت بە پیادەڕەوە کە میوانداری نزیکەی پەنجا چێشتخانەی ماسی دەکات.

مۆزەخانەی ھونەری مۆدێرنی ئەستەمبوڵ کە لەلایەن ڕێنزۆ پیانۆوە دیزاین کراوە

دوورگەکانی شازادەکان، کە ١٥ kiloمەتر (٩ mi) لە ناوەندی شارەوە دوورن، ھەروەھا بە چێشتخانەکانی خواردنی دەریایییان ناسراون. بەھۆی چێشتخانەکانیان، کۆشکە ھاوینە مێژوویییەکان، و شەقامە ئارامە بێ ئۆتۆمبێلەکان، دوورگەکانی شازادەکان شوێنێکی بەناوبانگی پشوودانن لەنێو خەڵکی ئەستەمبوڵ و گەشتیارە بیانییەکاندا.

ئەستەمبوڵ ھەروەھا بە خواردنە ئاڵۆز و بە وردی ئامادەکراوەکانی چێشتخانەی عوسمانی بەناوبانگە. لەدوای ھاتنی کۆچبەران لە باشووری ڕۆژھەڵات و ڕۆژھەڵاتی تورکیاوە، کە لە شەستەکانەوە دەستی پێکرد، دیمەنی خواردنی شارەکە تا کۆتاییی سەدەکە بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕا؛ کە کاریگەرییەکانی چێشتخانەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست وەک کەباب شوێنێکی گرنگیان لە دیمەنی خواردنەکەدا گرتووە.

ئەو چێشتخانانەی کە خواردنی بیانی پێشکەش دەکەن بە شێوەیەکی سەرەکی لە ناوچەکانی بەیئۆغڵو، بێشیکتاش، شیشلی و کادیکۆی کۆبوونەتەوە.

جگە لە یاریگا، ھۆڵە وەرزشییەکان و ھۆڵەکانی کۆنسێرتی شارەکە، چەندین شوێنی کراوە بۆ کۆنسێرت و فیستیڤاڵەکان ھەن، وەک شانۆی کراوەی جەمیل تۆپوزلو لە ھاربیەی شیشلی، پاراف کوروچەشمەی کراوە لەسەر کەناری بۆسفۆر لە کوروچەشمە، و پارکۆرمان لە دارستانی مەسلاک. فیستیڤاڵی جازی ئەستەمبوڵ لە ساڵی ١٩٩٤ەوە ساڵانە بەڕێوەدەچێت. کە لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٣ و ٢٠١٣ ڕێکدەخرا، ڕۆک ئێن کۆک گەورەترین فیستیڤاڵی ڕۆکی کراوە بوو لە تورکیا، کە لەلایەن کۆکا کۆلاوە سپۆنسەر دەکرا. بە شێوەیەکی نەریتی لە فڕۆکەخانەی ھەزارفەن لە ئەستەمبوڵ بەڕێوەدەچوو.

سەنتەری زۆرلۆ، دیزاینکراو لەلایەن EAA و تەلارسازانی تەبانلیئۆغڵو، ھۆڵی پەرەسەندنی ھونەری پێشکەشکردنی زۆرلۆ لەخۆ دەگرێت، کە گەورەترین شانۆی ھونەرەکانی پێشکەشکردن و ھۆڵی کۆنسێرتە لە شارەکەدا

فیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی مۆسیقای ئەستەمبوڵ لە ساڵی ١٩٧٣ەوە ساڵانە بەڕێوەدەچێت، و فیستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی ئەستەمبوڵ لە ساڵی ١٩٨٢ەوە ساڵانە بەڕێوەدەچێت. بیئیناڵی ئەستەمبوڵ پێشانگایەکی ھونەری ھاوچەرخە کە لە ساڵی ١٩٨٧ەوە ھەر دوو ساڵ جارێک بەڕێوەدەچێت. فیستیڤاڵی بازاڕکردنی ئەستەمبوڵ فیستیڤاڵێکی ساڵانەی بازاڕکردنە کە لە ساڵی ٢٠١١ەوە بەڕێوەدەچێت، و تێکنۆفێست فیستیڤاڵێکی ساڵانەی فڕۆکەوانی، گەردوونناسی و تەکنەلۆژیایە، کە لە ساڵی ٢٠١٨ەوە بەڕێوەدەچێت.

کاتێک بۆ یەکەم جار لە ساڵی ٢٠٠٣ بەڕێوەچوو، نمایشی شانازیی ئەستەمبوڵ بووە یەکەم نمایشی شانازیی ھاوڕەگەزخوازان لە وڵاتێکدا کە زۆرینەیان موسڵمانن. لە ساڵی ٢٠١٥ەوە، ڕێگە بە ھەموو جۆرە ڕێپێوانێک لە گۆڕەپانی تەقسیم و شەقامی ئیستیقلال (کە لە ساڵی ٢٠١٣دا، خۆپیشاندانەکانی پارکی گەزیی لێ بەڕێوەچوو) نادرێت لەلایەن حکومەتی پارتی داد و گەشەپێدان (AKP)ەوە، بە بیانووی مەترسییە ئەمنییەکانەوە، بەڵام ھەموو ساڵێک سەدان کەس سەرپێچیی قەدەغەکردنەکە دەکەن. ڕەخنەگران بانگەشەی ئەوەیان کردووە کە قەدەغەکردنەکان لە ڕاستیدا بەھۆی ھۆکاری ئایدیۆلۆژییەوە بوون.

وەرزش

1. یاریگای ئۆڵۆمپیی ئەتاتورک
2. ڕامس پارک
3. یاریگای شوکرو ساراجئۆغڵو
4. یاریگای بێشیکتاش

ئەستەمبوڵ شوێنی ھەندێک لە کۆنترین یانە وەرزشییەکانی تورکیایە. بێشیکتاش، کە لە ساڵی ١٩٠٣ دامەزراوە، بە کۆنترینی ئەم یانە وەرزشییانە دادەنرێت. بەھۆی پێگەی سەرەتاییی وەک تاکە یانەی تورکیا، بێشیکتاش ھەندێک جار نوێنەرایەتیی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و کۆماری تورکیای دەکرد لە پێشبڕکێ وەرزشییە نێودەوڵەتییەکاندا، و بەمەش مافی دانانی ئاڵای تورکیای لەناو لۆگۆی تیپەکەیدا بەدەستھێنا. گالاتاسارای و فەنەرباخچە لە پێشبڕکێ نێودەوڵەتییەکاندا ئاستێکی باشتریا نواندووە و نازناوی زیاتریان لە خولی باڵای تورکیا، سووپەرلیگ بەدەستھێناوە، بە ٢٤ و ١٩ جار بە ڕیزبەندی. گالاتاسارای و فەنەرباخچە ڕکابەرییەکی مێژوویییان ھەیە، کە گالاتاسارای لە بەشی ئەورووپی و فەنەرباخچە لە بەشی ئاسیاییی شارەکەدان. ئەستەمبوڵ حەوت تیپی باسکەی ھەیە – ئانادۆلو ئێفێس، بێشیکتاش، داروشەفەکە، فەنەرباخچە، گالاتاسارای، ئەستەمبوڵ بویوکشەھیر بەلەدیەسپۆر و بویوکچەکمەجە باسکت بۆڵ – کە لە خولی نایابی باسکەی سووپەرلیگ یاری دەکەن.

زۆرێک لە دامەزراوە وەرزشییەکانی ئەستەمبوڵ لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە دروست کراون یان نۆژەن کراونەتەوە بۆ بەھێزکردنی ھەوڵەکانی شارەکە بۆ میوانداریکردنی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە. یاریگای ئۆڵۆمپیی ئەتاتورک، گەورەترین یاریگای فرە-مەبەست لە تورکیا، لە ساڵی ٢٠٠٢ تەواو بوو وەک یاریگایەکی پلە یەکی IAAF بۆ گۆڕەپان و مەیدان. یاریگاکە میوانداریی یاری کۆتاییی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپای ٢٠٠٥ی کرد، و لەلایەن UEFAەوە ھەڵبژێردرا بۆ میوانداریکردنی یارییەکانی کۆتاییی خولی یانە پاڵەوانەکان لە ساڵانی ٢٠٢٠ و ٢٠٢١، کە بەھۆی پەتا جیھانییەکەی کۆڤید-١٩ گواسترانەوە بۆ لیسبۆن (٢٠٢٠) و پۆرتۆ (٢٠٢١). یاریگای شوکرو ساراجئۆغڵو، یاریگای ناوخۆییی فەنەرباخچە، میوانداری یاری کۆتاییی جامی یەکێتیی ئەورووپای ٢٠٠٩ی کرد سێ ساڵ دوای تەواوبوونی. تورک تێلێکۆم ئارێنا لە ساڵی ٢٠١١ کرایەوە بۆ جێگرتنەوەی یاریگای عەلی سامی یەن وەک یاریگای ناوخۆییی گالاتاسارای، لەکاتێکدا یاریگای بێشیکتاش، کە لە ساڵی ٢٠١٦ کرایەوە بۆ جێگرتنەوەی یاریگای BJK ئینۆنۆ وەک یاریگای ناوخۆییی بێشیکتاش، میوانداری یاریی جامی سووپەری ئەورووپای ٢٠١٩ی کرد. ھەر چوار یاریگاکە یاریگای بژاردەی پۆلێنی ٤ی یووفان (پێشتر پێنج ئەستێرە).

سینان ئەردەم دۆم، کە لەنێو گەورەترین ھۆڵە داخراوەکانی ئەورووپادایە، میوانداری یاریی کۆتاییی پاڵەوانێتیی جیھانیی فیبای ٢٠١٠، پاڵەوانێتیی جیھانیی گۆڕەپان و مەیدانی ناوماڵی ٢٠١٢، ھەروەھا یارییەکانی چوارینەی کۆتاییی یۆرۆلیگی ٢٠١١-١٢ و ٢٠١٦-١٧ی کرد. پێش تەواوبوونی سینان ئەردەم دۆم لە ساڵی ٢٠١٠، عەبدی ئیپەکچی ئارێنا ھۆڵی ناوخۆییی سەرەکیی ئەستەمبوڵ بوو، کە میوانداری یارییەکانی کۆتاییی یۆرۆباسکێتی ٢٠٠١ی کردبوو. چەندین ھۆڵی ناوخۆییی تر، لەوانە بێشیکتاش ئاکاتلار ئارێنا، لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە کراونەتەوە، کە وەک یاریگای ناوخۆییی یانە وەرزشییەکانی ئەستەمبوڵ خزمەت دەکەن. دوایین دانەیان ئولکەر سپۆرتس ئارێنایە بە توانای ١٣٬٨٠٠ کورسی، کە لە ساڵی ٢٠١٢ کرایەوە وەک یاریگای ناوخۆییی تیپەکانی باسکەی فەنەرباخچە. سەرەڕای بووژانەوەی بیناسازی، پێنج ھەوڵ بۆ میوانداریکردنی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینە – لە ٢٠٠٠، ٢٠٠٤، ٢٠٠٨، ٢٠١٢، و ٢٠٢٠ – و ھەوڵە نیشتمانییەکان بۆ میوانداریکردنی یۆرۆی ٢٠١٢ و یۆرۆی ٢٠١٦ بەبێ سەرکەوتن کۆتاییان ھاتووە. شارەکە میوانداری خولی ساڵی ٢٠٢٧ی یارییەکانی ئەورووپا دەکات.

ھۆڵی وەرزشیی بورھان فەلەک یەکێکە لە گەورەترین ھۆڵەکانی بالە لە شارەکەدا و میوانداری یانەکانی وەک ئێجزاجیباشی، ڤاکیفبانک SK، و فەنەرباخچە دەکات کە چەندین نازناوی ئەورووپی و جیھانییان بەدەستھێناوە.

لە نێوان وەرزەکانی ٢٠٠٥–٢٠١١، و لە وەرزی ٢٠٢٠دا، بازنەی پێشبڕکێی ئینتەرکۆنتینێنتال ئەستەمبوڵ پارک میوانداری خەڵاتی گەورەی تورکیای فۆرمولا یەکی کرد. خەڵاتی گەورەی تورکیای F1 بۆ ساڵی ٢٠٢١ لە سەرەتادا ھەڵوەشێنرایەوە بەھۆی پەتای کۆڤید-١٩، بەڵام لە ٢٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١ ڕاگەیەندرا کە خەڵاتی گەورەی تورکیای F1 لە ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢١ بەڕێوەدەچێت. ئەستەمبوڵ پارک ھەروەھا شوێنی بەڕێوەچوونی پاڵەوانێتیی جیھانیی ئۆتۆمبێلی گەشتیاری و زنجیرەی لێ مانسی ئەورووپی بوو لە ساڵانی ٢٠٠٥ و ٢٠٠٦، بەڵام لەو کاتەوە ھیچ کامیان لەم پێشبڕکێیانەی لەخۆ نەگرتووە. ھەروەھا میوانداری خەڵاتی گەورەی ماتۆڕسکیلی تورکیای کرد لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٥ و ٢٠٠٧. ئەستەمبوڵ ھەندێک جار شوێنی بەڕێوەچوونی پاڵەوانێتیی جیھانیی بەلەمی خێرای F1 بوو، کە دوایین پێشبڕکێی لەسەر گەرووی بۆسفۆر لە ١٢–١٣ی ئابی ٢٠٠٠ ئەنجامدرا. دوایین پێشبڕکێی پاڵەوانێتیی جیھانیی بەلەمی خێرای P1 لەسەر بۆسفۆر لە ١٩–٢١ی حوزەیرانی ٢٠٠٩ ئەنجامدرا. یانەی چارۆکەوانیی ئەستەمبوڵ، کە لە ساڵی ١٩٥٢ دامەزراوە، ھەموو ساڵێک پێشبڕکێ و بۆنەکانی تری چارۆکەوانی لەسەر ڕێڕەوە ئاوییەکانی ناوەوە و دەوروبەری ئەستەمبوڵ میوانداری دەکات.

میدیا

تاوەری ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی چاملیجای بچووک (٣٦٩ m (١٬٢١١ پێ)) بەرزترین پێکھاتەیە لە شارەکەدا

زۆربەی وێستگەکانی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی دەوڵەت بنکەکەیان لە ئەنقەرەیە، بەڵام ئەستەمبوڵ ناوەندی سەرەکیی میدیای تورکیایە. پیشەسازییەکە ڕەگ و ڕیشەی لە پایتەختی پێشووی عوسمانیدایە، کاتێک یەکەمین ڕۆژنامەی تورکی، تەقویمی ڤەقایع (ساڵنامەی ڕووداوەکان)، لە ساڵی ١٨٣١ بڵاوکرایەوە. شەقامی جاغالئۆغلو کە ڕۆژنامەکەی تێدا چاپ دەکرا، شەقامی بابی عالی، بە خێرایی بوو بە سەنتەری میدیای چاپکراوی تورکی، لە پاڵ بەیئۆغڵو لە ئەوبەری قۆچی زێڕینەوە.

ئەستەمبوڵ ئێستا چەندین بڵاوکراوەی جۆراوجۆری ھەیە. زۆربەی ڕۆژنامە سەرتاسەرییەکان بنکەکانیان لە ئەستەمبوڵە، لەگەڵ وەشانی ھاوکاتی ئەنقەرە و ئیزمیر. حوریەت، سەباح، پۆستا و سۆزجو، کە چوار ڕۆژنامە سەرەکییەکەی وڵاتەکەن، ھەموویان بارەگای سەرەکییان لە ئەستەمبوڵە، و ھەریەکەیان زیاتر لە ٢٧٥٬٠٠٠ فرۆشی ھەفتانەیان ھەیە. وەشانی ئینگلیزیی ڕۆژنامەی حوریەت بە ناوی حوریەت دەیلی نیوز لە ساڵی ١٩٦١ەوە چاپ دەکرێت، بەڵام ڕۆژنامەی ئینگلیزیی دەیلی سەباح، کە یەکەم جار لە ساڵی ٢٠١٤ لەلایەن سەباحەوە بڵاوکرایەوە، پێشی کەوتووە لە بڵاوبوونەوەدا. چەندین ڕۆژنامەی بچووکتر، لەوانەش بڵاوکراوە بەناوبانگەکانی وەک جومھورییەت، میللییەت و خەبەرتورک ھەروەھا بنکەکانیان لە ئەستەمبوڵە. ئەستەمبوڵ ھەروەھا ڕۆژنامەی ئەرمەنیی دێرینی ھەیە، بەتایبەتی ڕۆژنامە ڕۆژانەکانی مەرمەرە و ژاماناک و ھەفتەنامەی دووزمانیی ئاگۆس بە ھەردوو زمانی ئەرمەنی و تورکی.

ماڵی ڕادیۆی ئەستەمبوڵ

کۆنترۆڵی پەخشی ڕادیۆیی، و ئەو وێستگە ڕادیۆیییانەی لە دەیەکانی دواتردا دامەزران، لە کۆتاییدا کەوتە ژێر دەسەڵاتی دەزگای ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی تورکیای دەوڵەتی (TRT)، کە قۆرخکاریی ھەبوو بەسەر پەخشی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن لە نێوان دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٦٤ و ١٩٩٠دا. ئەمڕۆ، TRT چوار وێستگەی ڕادیۆی نیشتمانی بەڕێوەدەبات؛ ئەم وێستگانە ئامێری پەخشکردنیان ھەیە لە سەرتاسەری وڵاتدا بۆ ئەوەی ھەریەکەیان بتوانێت بگاتە زیاتر لە ٩٠ لەسەدی دانیشتووانی وڵاتەکە، بەڵام تەنیا ڕادیۆی ٢ بنکەکەی لە ئەستەمبوڵە. بە پێشکەشکردنی چەندین بەرنامە لە پەروەردەیییەوە بۆ ڕووماڵکردنی بۆنە وەرزشییەکان، ڕادیۆی ٢ بەناوبانگترین وێستگەی ڕادیۆیە لە تورکیادا. شەپۆلەکانی ڕادیۆی ئەستەمبوڵ قەرەباڵغترینن لە تورکیادا، بە پلەی یەکەم بەرنامەی بە زمانی تورکی یان ئینگلیزی پێشکەش دەکەن. یەکێک لە ھەڵاوێردەکان، کە ھەردووکیان پێشکەش دەکات، بریتییە لە ڕادیۆی ئاچیک (٩٤.٩ FM). لەنێو یەکەمین وێستگە تایبەتەکانی تورکیا، و یەکەمین کە مۆسیقای باوی بیانی پەخش دەکرد، میترۆ FM (٩٧.٢ FM)ی ئەستەمبوڵ بوو. ڕادیۆی ٣ی دەوڵەتی، ھەرچەندە بنکەکەی لە ئەنقەرەیە، بەڵام مۆسیقای باوی زمانی ئینگلیزیش پەخش دەکات، و بەرنامەی ھەواڵی زمانی ئینگلیزی لەسەر ڕادیۆی NTV (١٠٢.٨ FM) پێشکەش دەکرێت.

TRT-Children تاکە وێستگەی تەلەڤیزیۆنیی TRTیە کە بنکەکەی لە ئەستەمبوڵە. ئەستەمبوڵ شوێنی بارەگای سەرەکیی چەندین وێستگەی تورکی و بارەگای ھەرێمیی دەزگا ڕاگەیاندنە نێودەوڵەتییەکانە. ستار تیڤی کە بنکەکەی لە ئەستەمبوڵە، یەکەمین تۆڕی تەلەڤیزیۆنیی تایبەت بوو کە دوای کۆتاییھاتنی قۆرخکاریی TRT دامەزرا؛ ستار تیڤی و شۆو تیڤی (کە ھەروەھا بنکەکەی لە ئەستەمبوڵە) تا ئێستاش زۆر بەناوبانگن لە سەرتاسەری وڵاتدا، و زنجیرە تورکی و ئەمریکییەکان پەخش دەکەن. کاناڵ دی و ئەی تی ڤی وێستگەکانی تری ئەستەمبوڵن کە تێکەڵەیەک لە ھەواڵ و زنجیرەکان پێشکەش دەکەن؛ NTV و ٣٦٠ – کە ھەردووکیان بنکەکانیان لە شارەکەیە – بە شێوەیەکی سەرەکی تەنیا بە ڕووماڵکردنی ھەواڵەکانیان بە زمانی تورکی ناسراون. بی بی سی نووسینگەیەکی ھەرێمیی لە ئەستەمبوڵ ھەیە، کە یارمەتیی ئۆپەراسیۆنەکانی ھەواڵی دەدات بە زمانی تورکی. کاناڵی ھەواڵی ئەمریکی سی ئێن ئێن مۆڵەتی بەکارھێنانی براندەکەی دا بە سی ئێن ئێن تورکی زمانی تورکی لە ساڵی ١٩٩٩.

پەروەردە

دەروازەی سەرەکیی چوونەژوورەوەی زانکۆی ئەستەمبوڵ، کۆنترین دامەزراوەی تورکی لە شارەکەدا، کە لە ساڵی ١٤٥٣ دامەزراوە

تا ساڵی ٢٠١٩، جگە لە زانکۆکان، زیاتر لە ٣٫١ ملیۆن خوێندکار لە ٧٬٤٣٧ قوتابخانە لە ئەستەمبوڵ دەیانخوێند، کە نزیکەی نیوەی قوتابخانەکان قوتابخانەی تایبەت بوون. تێکڕای قەبارەی پۆلەکان ٣٠ بوو بۆ دامەزراوەکانی پەروەردەی سەرەتایی، ٢٧ بۆ قوتابخانە پیشەیییەکان و ٢٣ بۆ ئامادەیییە گشتییەکان. لە کۆی ٨٤٢ ئامادەییی حکومی، ٢٦٣یان قوتابخانەی پیشەیین، ٢٦٣ی تریان ئامادەییی ئەنادۆڵن، ٢٠٧ قوتابخانەی ئایینیی ئیمام خەتیبین، و ١٤ قوتابخانە لەسەر بنەمای STEM وەک ئامادەییی زانستی کاردەکەن. قوتابخانەی ئامادەییی گالاتاسارای لە ساڵی ١٤٨١ دامەزراوە و کۆنترین قوتابخانەی ئامادەییی گشتییە لە تورکیادا. ئامادەییی کوڕانی کاباتاش، ئامادەییی ئەستەمبوڵ و ئامادەییی ئەنادۆڵی جاغالئۆغلو لەنێو قوتابخانە ئامادەیییە گشتییەکانی تری شارەکەدان. ئەستەمبوڵ ھەروەھا قوتابخانەی ئامادەیی لەخۆ دەگرێت کە لە سەدەی ١٩ لەلایەن کۆچبەران و میسیۆنێرە ئەورووپی و ئەمریکییەکانەوە دامەزراون و لە ئێستادا پەروەردەی عەلمانی و بە زمانی بیانی پێشکەش دەکەن، وەک کۆلێژی ڕۆبەرت، قوتابخانەی ئەڵمانیی ئەستەمبوڵ، کۆلێژی سانت جۆرج، لیسێی سانت جۆزێف و ئامادەییی ئیتاڵی لە ئەستەمبوڵ. سەرەڕای ئەوەش، ھاووڵاتیانی تورک بە ڕەچەڵەک جوو، ئەرمەنی، یۆنانی و ئاشووری ڕێگەیان پێدراوە قوتابخانەی خۆیان دابمەزرێنن و تێیدا بخوێنن وەک ئەوەی لە پەیماننامەی لۆزاندا پێیان دراوە، کە کۆلێژی ئۆرسۆدۆکسی یۆنانیی فانار نموونەیەکە بۆ ئەمە. زۆربەی قوتابخانە ئامادەیییەکان زۆر وردبینن لە وەرگرتندا و داوای نمرەی بەرز دەکەن لە تاقیکردنەوەی نیشتمانیی ستانداردی تاقیکردنەوەی LGS بۆ وەرگرتن، کە گالاتاسارای و کۆلێژی ڕۆبەرت تەنیا ٠٫١٪ بۆ ٠٫٠١٪ی سەرەوەی بەشداربووانی تاقیکردنەوەکە وەردەگرن.

ئەستەمبوڵ نزیکەی یەک لەسەر سێی ھەموو زانکۆکانی تورکیا لەخۆ دەگرێت. تا ساڵی ٢٠١٩ ئەستەمبوڵ خاوەنی ٦١ کۆلێژ و زانکۆیە، کە بەپێی ئامارە فەرمییەکان زیاتر لە ١٫٨ ملیۆن خوێندکاری تێدایە. لەوانە، چواردەیان دەوڵەتین، ٤٤یان زانکۆی تایبەتی "سەر بە دامەزراوەی خێرخوازی"ن و سێیان زانکۆی پیشەییی سەر بە دامەزراوەن بۆ خوێندنی باڵا. ھەروەھا ئەکادیمیای سەربازیش ھەن، لەوانە ئەکادیمیای ھێزی ئاسمانیی تورکیا و ئەکادیمیای دەریاییی تورکیا لەگەڵ چوار زانکۆی پیشەییی سەر بە دامەزراوە بۆ خوێندنی باڵا کە سەر بە ھیچ زانکۆیەک نین.

کامپەسەکانی مەچکە (چەپ) و تاشکیشلا (ڕاست) سەربە زانکۆی تەکنیکیی ئەستەمبوڵ

ھەندێک لە بەناوبانگترین و ئاستبەرزترین زانکۆکانی تورکیا لە ئەستەمبوڵن. زانکۆی ئەستەمبوڵ، کۆنترین دامەزراوەی خوێندنی باڵای نەتەوەکە، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٤٥٣ و قوتابخانەکانی پزیشکیی ددان، یاسا، و پزیشکییەکەی لە سەدەی ١٩ دامەزراون. گەورەترین زانکۆ تایبەتەکانی شارەکە بریتین لە زانکۆی سابانجی، کە کامپەسی سەرەکی لە توزلەیە، زانکۆی کۆچ لە سارییەر، زانکۆی ئۆزیێگین لە نزیک ئاڵتونی زادە. یەکەم زانکۆی تایبەتی ئەستەمبوڵ، زانکۆی کۆچ، تا درەنگانی ساڵی ١٩٩٢ دامەزرا، چونکە زانکۆ تایبەتەکان پێش ھەمواری ١٩٨٢ی دەستوور لە تورکیادا ڕێگەپێدراو نەبوون. ئەستەمبوڵ ھەروەھا شوێنی چەندین پەیمانگای مۆسیقا و قوتابخانەی ھونەرییە، لەوانە ئەکادیمیای ھونەرە جوانەکانی میعمار سینان، کە لە ساڵی ١٨٨٢ دامەزراوە.

زانکۆ گشتییەکان کە پێگەیەکی گەورەیان لە شارەکەدا ھەیە، وەک زانکۆی ئەستەمبوڵ، زانکۆی تەکنیکیی ئەستەمبوڵ (سێیەم کۆنترین زانکۆی جیھان کە تەنیا تەرخانکرابێت بۆ ئەندازیاری، دامەزراو لە ساڵی ١٧٧٣)، و زانکۆی بۆغازیچی (کە پێشتر بەشی خوێندنی باڵای کۆلێژی ڕۆبەرت بوو تا ساڵی ١٩٧١) پەروەردە بە زمانی ئینگلیزی وەک زمانی بیانیی سەرەکی دابین دەکەن، لەکاتێکدا زمانی بیانیی سەرەکیی پەروەردە لە زانکۆی گالاتاسارای فەرەنسییە.

خزمەتگوزارییە گشتییەکان

وێستگەی کارەبای سیلاحتارئاغا، ناسراو بە سانتڕاڵ‌ئەستەمبوڵ، بەشێکە لە زانکۆی بیلگیی ئەستەمبوڵ، تەنیا سەرچاوەی کارەبای ئەستەمبوڵ بوو لە نێوان ساڵانی ١٩١٤ بۆ ١٩٥٢

یەکەمین سیستەمەکانی دابینکردنی ئاوی ئەستەمبوڵ دەگەڕێنەوە بۆ مێژووی سەرەتایی شارەکە، کاتێک ئاوەڕۆکان (وەک ئاوەڕۆی ڤالێنس) ئاویان لەناو چەندین ئاوئەمباری شارەکەدا کۆدەکردەوە. لەسەر فەرمانی سوڵتان سولەیمانی قانوونی، تۆڕی دابینکردنی ئاوی کرکچەشمە دروست کرا؛ تا ساڵی ١٥٦٣، تۆڕەکە ڕۆژانە ٤٬٢٠٠ cubic meter (١٥٠٬٠٠٠ cu ft) ئاوی بۆ ١٥٨ شوێن دابین دەکرد. لە ساڵانی دواتردا، لە وەڵامی زیادبوونی خواستی خەڵکدا، ئاوی چەندین کانیی جیاواز لە ڕێگەی ھێڵەکانی دابینکردنەوە دەگوازرانەوە بۆ نافوورە گشتییەکان، وەک نافوورەی ئەحمەدی سێیەم. ئەمڕۆ، ئەستەمبوڵ خاوەنی دابینکردنی ئاوی کلۆرکراو و پاڵێوراوە لەگەڵ سیستەمێکی چارەسەرکردنی ئاوەڕۆ کە لەلایەن بەڕێوەبەرایەتیی ئاو و ئاوەڕۆی ئەستەمبوڵ (İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi, İSKİ)ەوە بەڕێوەدەبرێت.

وێستگەی کارەبای سیلاحتارئاغا، کە وێستگەیەکی کارەبای خەڵووز بوو بەدرێژاییی قۆچی زێڕین، تاکە سەرچاوەی کارەبای ئەستەمبوڵ بوو لە نێوان ساڵی ١٩١٤ کاتێک یەکەم ژووری مەکینەکەی تەواو بوو، تا ساڵی ١٩٥٢. دوای دامەزراندنی کۆماری تورکیا، وێستگەکە نۆژەنکرایەوە بۆ ئەوەی لەگەڵ خواستی لەزیادبووی شارەکەدا بگونجێت؛ تواناکەی لە ٢٣ مێگاواتەوە لە ساڵی ١٩٢٣ەوە گەشەی کرد بۆ لوتکەی ١٢٠ مێگاوات لە ساڵی ١٩٥٦. تواناکەی کەمی کرد تا وێستگەی کارەباکە گەیشتە کۆتایی تەمەنی ئابووریی خۆی و لە ساڵی ١٩٨٣ داخرایەوە. دەسەڵاتی کارەبای تورکیا (TEK) کە لەلایەن دەوڵەتەوە بەڕێوەدەبرا بۆ ماوەیەکی کورت – لە نێوان دامەزراندنی لە ساڵی ١٩٧٠ تا ١٩٨٤ – قۆرخکاریی ھەبوو بەسەر بەرھەمھێنان و دابەشکردنی کارەبادا، بەڵام ئێستا دەسەڵاتەکە – کە دابەشبووە لە نێوان کۆمپانیای گواستنەوەی بەرھەمھێنانی کارەبای تورکیا (TEAŞ) و کۆمپانیای دابەشکردنی کارەبای تورکیا (TEDAŞ) – ڕکابەری دەکات لەگەڵ کۆمپانیا تایبەتەکانی کارەبا.

نووسینگەی پۆستەی گەورە لە سیرکەچی، ئەستەمبوڵ، لەلایەن ڤێدات تەکەوە بە شێوازی نیۆکلاسیکی تورکی لە سەرەتای سەدەی ٢٠ دیزاین کراوە

وەزارەتی پۆست و تەلەگرافی عوسمانی لە ساڵی ١٨٤٠ دامەزرا و یەکەم نووسینگەی پۆستە، بە ناوی نووسینگەی پۆستەی ئیمپراتۆری، لە نزیک حەوشەی مزگەوتی یەنی کرایەوە. تا ساڵی ١٨٧٦، یەکەم تۆڕی پۆستەی نێودەوڵەتی لە نێوان ئەستەمبوڵ و ناوچەکانی دەرەوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی دامەزرێنرا. سوڵتان عەبدولمەجیدی یەکەم لە ساڵی ١٨٤٧ یەکەم خەڵاتی فەرمیی خۆی بەخشییە ساموێل مۆرس بۆ داھێنانی تەلەگرافی کارەبایی، و دروستکردنی یەکەم ھێڵی تەلەگراف – لە نێوان ئەستەمبوڵ و ئەدرنە – لە کاتی خۆیدا تەواو بوو بۆ ڕاگەیاندنی کۆتاییھاتنی جەنگی کریمیا لە ساڵی ١٨٥٦.

سیستەمێکی سەرەتاییی تەلەفۆن لە ئەستەمبوڵ لە ساڵی ١٨٨١ دەستی بە دەرکەوتن کرد و دوای ئەوەی یەکەم سەنتەری گۆڕینەوەی تەلەفۆنی دەستی لە ئەستەمبوڵ لە ساڵی ١٩٠٩ کەوتە کار، وەزارەتی پۆست و تەلەگراف بوو بە وەزارەتی پۆست، تەلەگراف، و تەلەفۆن. تۆڕەکانی مۆبایلی GSM لە ساڵی ١٩٩٤ گەیشتنە تورکیا، و ئەستەمبوڵ لەنێو یەکەمین شارەکان بوو کە خزمەتگوزارییەکەی وەرگرت. ئەمڕۆ، خزمەتگوزاریی مۆبایل و ھێڵی تەلەفۆنی زەوی لەلایەن کۆمپانیا تایبەتەکانەوە دابین دەکرێت، دوای ئەوەی تورک تێلێکۆم، کە لە ساڵی ١٩٩٥ لە وەزارەتی پۆست، تەلەگراف، و تەلەفۆن جیابووەوە، لە ساڵی ٢٠٠٥ تایبەتخرا. خزمەتگوزارییەکانی پۆست ھێشتا لەژێر دەسەڵاتی ئەوەدان کە ئێستا پێی دەوترێت ڕێکخراوی پۆست و تەلەگراف (کە ھێشتا کورتکراوەی PTTی پاراستووە).

نەخۆشخانەی شاریی چام و ساکورای باشاکشەھیری مۆدێرن نەخۆشخانەیەکی گشتیی گەورەی ناوچەیییە لە ناوچەی باشاکشەھیر لە ئەستەمبوڵ.

لە ساڵی ٢٠٠٠دا، ئەستەمبوڵ خاوەنی ١٣٧ نەخۆشخانە بوو، کە ١٠٠یان تایبەت بوون.داڕێژە:Update inline ھاووڵاتیانی تورک مافی ئەوەیان ھەیە کە چارەسەری تەندروستیی پاڵپشتیکراو وەربگرن لە نەخۆشخانە دەوڵەتییەکانی وڵاتەکەدا. لەبەر ئەوەی نەخۆشخانە گشتییەکان زۆرجار قەرەباڵغن یان خاون، نەخۆشخانە تایبەتەکان باشترن بۆ ئەوانەی کە توانای دارایییان ھەیە. بڵاوبوونەوەیان بە شێوەیەکی بەرچاو لە دەیەی ڕابردوودا زیادی کردووە، بە جۆرێک کە ڕێژەی ئەو نەخۆشانەی کە نەخۆشخانە تایبەتەکان بەکاردەھێنن لە ٦ لەسەدەوە بەرزبووەتەوە بۆ ٢٣ لەسەد لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٥ و ٢٠٠٩. زۆرێک لەم نەخۆشخانە تایبەتانە، ھەروەھا ھەندێک لە نەخۆشخانە گشتییەکانیش، تەیارکراون بە ئامێری تەکنەلۆژیای بەرز، لەوانە ئامێرەکانی MRI، یان پەیوەستن بە سەنتەرەکانی توێژینەوەی پزیشکییەوە. تورکیا زیاتر لە ھەر وڵاتێکی تری جیھان نەخۆشخانەی باوەڕپێکراوی ھەیە لەلایەن کۆمیسیۆنی ھاوبەشەوە کە بنکەکەی لە ئەمریکایە، کە زۆربەیان لە شارە گەورەکانی وڵاتەکەدا کۆبوونەتەوە. کوالێتیی بەرزی چاودێریی تەندروستی، بەتایبەتی لە نەخۆشخانە تایبەتەکاندا، بووەتە ھۆی بەرزبوونەوەیەکی ئەم دوایییەی گەشتیاریی پزیشکی بۆ تورکیا (بە زیادبوونێکی ٤٠ لەسەد لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٧ و ٢٠٠٨). نەشتەرگەریی چاوی لێزەر و نەشتەرگەریی چاندنی قژ زۆر باون لەنێو گەشتیارە پزیشکییەکاندا، چونکە تورکیا بە پسپۆڕی لەم نەشتەرگەرییانەدا ناسراوە.

گواستنەوە

پردە ھەڵواسراوەکانی سەر بۆسفۆر

پردی شەھیدانی ١٥ی تەممووز

پردی فاتیح سوڵتان محەممەد

پردی یاڤوز سوڵتان سەلیم

ڕێگاکان

تۆڕی خێرارێیەکانی ئەستەمبوڵ بریتین لە O-1، O-2، O-3، O-4 و O-7. کۆی درێژیی تۆڕی ڕێگا باجدارەکانی پارێزگای ئەستەمبوڵ ٥٤٣ kiloمەتر (٣٣٧ میل)یە (٢٠٢٤) و تۆڕی ڕێگاوبانە خێرا نیشتمانییەکان (devlet yolları) ٣٥٣ kiloمەتر (٢١٩ میل)یە (٢٠٢٤)، کە بە گشتی دەکاتە ٨٩٦ kiloمەتر (٥٥٧ میل) لە خێرارێیەکان (بە لایەنی کەمەوە ٢×٢ ڕێڕەو)، بەدەر لە ڕێگا لاوەکییەکان و شەقامە شارستانییەکان. چڕیی تۆڕی خێرارێیەکان ١٦٫٨ کم بۆ ھەر ١٠٠ کم٢یە. O-1 شەقامی بازنەییی ناوەوەی شارەکە پێکدەھێنێت، کە بەسەر پردی بۆسفۆردا تێدەپەڕێت، و O-2 شەقامی بازنەییی دەرەوەی شارەکەیە، کە بەسەر پردی فاتیح سوڵتان محەممەددا تێدەپەڕێت. O-2 بەرەو ڕۆژئاوا تا ئەدرنە بەردەوام دەبێت و O-4 بەرەو ڕۆژھەڵات تا ئەنقەرە بەردەوام دەبێت. O-2، O-3، و O-4 بەشێکن لە ڕێگای ئەورووپیی E80 (خێرارێی ترانس-ئەورووپا) لە نێوان پورتوگال و سنووری ئێران-تورکیا. لە ساڵی ٢٠١١دا، پردی یەکەم و دووەمی سەر بۆسفۆر ڕۆژانە ٤٠٠٬٠٠٠ ئۆتۆمبێلیان دەگواستەوە. O-7 یان خێرارێی باکووری مەڕمەڕە، خێرارێیەکە کە لە باکووری ئەستەمبوڵەوە دەسوڕێتەوە. خێرارێی O-7 لە وێستگەی باجی کینالییەوە تا خزمەتگوزاریی پارکی ئەستەمبوڵ درێژییەکەی ١٣٩٫٢ kiloمەتر (٨٦٫٥ میل)یە، بە ٨ ڕێڕەو (٤×٤)، و لە ئۆدایەری-K10 بۆ فڕۆکەخانەی ئەتاتورکی ئەستەمبوڵ درێژییەکەی ٣٠٫٤ kiloمەتر (١٨٫٩ میل)یە. بەشە تەواوبووەکەی خێرارێکە لە ڕێگەی پردی یاڤوز سوڵتان سەلیم (سێیەمین پردی بۆسفۆر)ەوە بەسەر بۆسفۆردا تێدەپەڕێت، کە لە ٢٦ی ئابی ٢٠١٦دا کەوتە خزمەتەوە. O-7 (ڕێگای پشتێنەییی باکوور) پشتێنەی سێیەم فڕۆکەخانەی ئەتاتورک دەبەستێتەوە بە فڕۆکەخانەی ئەستەمبوڵ و فڕۆکەخانەی سەبیحە گۆکچەن. گرووپە ژینگەپارێزەکان نیگەرانن لەوەی کە سێیەم پرد مەترسی دەخاتە سەر ئەو ناوچە سەوزانەی لە باکووری ئەستەمبوڵ ماونەتەوە. جگە لە سێ پردەکەی بۆسفۆر، تونێلی یۆرئاسیای دوو نھۆمی بە درێژیی ١٤٫٦-kiloمەتر (٩٫١ mi) (کە لە ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦دا کەوتە خزمەتەوە) لەژێر گەرووی بۆسفۆرەوە ھەروەھا پەڕینەوەی ڕێگای ئۆتۆمبێلەکان لە نێوان بەشەکانی ئاسیا و ئەورووپای تورکیا دابین دەکات. گواستنەوەی ڕێگاوبان بڕێکی زۆر لە دووانە ئۆکسیدی کاربۆن دەردەدات، کە لە ساڵی ٢٠٢١دا بە ٧ ملیۆن تۆن خەمڵێنراوە.

گواستنەوەی گشتی

تونێل لە ١٧ی کانوونی دووەمی ١٨٧٥ کرایەوە، کە دەیکاتە دووەم کۆنترین شەمەندەفەری شارستانیی ژێر زەوی لە جیھاندا دوای میترۆی لەندەن کە لە ١٠ی کانوونی دووەمی ١٨٦٣ کرایەوە. لە بنەڕەتدا بە ھۆی دوو وێستگەی وزەی ھەڵمی بە ھێزی ١٥٠ ئەسپەوە کاردەکرا. واگۆنەکان بە چرای غاز ڕووناک دەکرانەوە بەھۆی نەبوونی کارەبا لەو قۆناغەدا.

سیستەمی گواستنەوەی گشتیی ناوخۆییی ئەستەمبوڵ تۆڕێکە لە شەمەندەفەری گەڕۆک، تراموای، فونیکولار، ھێڵەکانی میترۆ، پاس، پاسی خێرا، و کەشتییە نەفەرھەڵگرەکان. کرێی گەشتکردن لە سەرانسەری ھۆکارەکانی گواستنەوەدا یەکخراوە، بە بەکارھێنانی کارتی ئەستەمبوڵ‌کارتی بێ‌بەرکەوتن، کە لە ساڵی ٢٠٠٩ ناسێندرا، یان ئامێری بلیت‌بڕینی ئەلیکترۆنیی کۆنتری ئاکبیل. تراموایەکان لە ئەستەمبوڵ دەگەڕێنەوە بۆ ساڵی ١٨٧٢، کاتێک بە ئەسپ ڕادەکێشران، بەڵام تەنانەت یەکەمین تراموایە کارەبایییەکانیش لە شەستەکاندا لەکار خران. بە بەڕێوەبردنی لەلایەن بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی کارەبا، تراموای و تونێلی ئەستەمبوڵ (İETT)، تراموایەکان ھێواش ھێواش لە نەوەدەکاندا گەڕانەوە بۆ شارەکە بە ناساندنی تراموای نۆستالژیکی ئەستەمبوڵ و ھێڵێکی خێراتری تراموای مۆدێرنی ئەستەمبوڵ، کە ئێستا ڕۆژانە ٢٦٥٬٠٠٠ سەرنشین دەگوازێتەوە. تونێل لە ساڵی ١٨٧٥دا وەک دووەم کۆنترین ھێڵی ئاسنی ژێر زەوی لە جیھاندا کرایەوە، دوای میترۆپۆلیتەن ڕەیلوی لە لەندەن. ھێشتا سەرنشینان لە نێوان کاراکۆی و شەقامی ئیستیقلال بەدرێژاییی ڕێگایەکی لێژی ٥٧٣-مەتر (١٬٨٨٠ پێ) دەگوازێتەوە؛ ھێڵێکی مۆدێرنتری فونیکولار لە نێوان گۆڕەپانی تەقسیم و کاباتاش لە ساڵی ٢٠٠٦دا دەستی بە کارکردن کرد.

میترۆی ئەستەمبوڵ لە دە ھێڵ پێکدێت (M1، M2، M3، M6، M7، M9 و M11 لە بەشی ئەورووپی، وە M4، M5 و M8 لە بەشی ئاسیایی) لەگەڵ چەند ھێڵێکی تر (M12 و M14) و درێژکردنەوەکانیان کە لە قۆناغی دروستکردندان. دوو بەشەکەی میترۆی ئەستەمبوڵ لەژێر بۆسفۆرەوە بەیەکەوە بەستراونەتەوە لە ڕێگەی تونێلی مارمارای، کە لە ساڵی ٢٠١٣ وەک یەکەمین ھێڵی ئاسنی نێوان تڕاس و ئەنادۆڵ کرایەوە و درێژییەکەی ١٣٫٥ kiloمەتر (٨٫٤ میل)یە. تونێلی مارمارای لەگەڵ ھێڵەکانی شەمەندەفەری دەوروبەری شار بەدرێژاییی دەریای مەڕمەڕە، ھێڵی شەمەندەفەری گەڕۆکی نێوان کیشوەرەکانی ئەستەمبوڵ پێکدەھێنن، کە بە فەرمی ناوی B1ە، لە ھالکالی لە بەشی ئەورووپییەوە بۆ گەبزە لە بەشی ئاسیایی. ئەم ھێڵی شەمەندەفەرە ٧٦٫٦ kiloمەتر (٤٧٫٦ میل)یە، و تەواوی ھێڵەکە لە ١٢ی ئازاری ٢٠١٩دا کرایەوە. تا ئەو کاتە، پاسەکان گواستنەوەیان لەناو و لە نێوان ھەردوو بەشەکەی شارەکەدا دابین دەکرد، کە ڕۆژانە جێگەی ٢٫٢ ملیۆن گەشتی سەرنشین دەکەنەوە. میترۆبوس، کە جۆرێکە لە پاسی خێرا، بەسەر پردی بۆسفۆردا دەپەڕێتەوە، بە ڕێڕەوی تایبەت کە دەگاتە وێستگەکانی کۆتاییی.

• 
  تراموایەکی نۆستالژیک لە شەقامی ئیستیقلال، کە بۆ یادی ١١٢ ساڵەی دەستپێکردنی خزمەتگوزاریی تراموای بە وزەی کارەبا لە شارەکەدا ڕازێنراوەتەوە کە لە ساڵی ١٩١٤ دەستی پێکرد، و جێگەی خزمەتگوزاریی تراموای بە ئەسپ ڕاکێشراوی گرتەوە کە لە نێوان ساڵانی ١٨٧٢ و ١٩١٤ ھەبوو
• 
  تراموای مۆدێرنی ئەستەمبوڵ
• 
  وێستگەی زانکۆی بۆغازیچی لە میترۆی ئەستەمبوڵ
• 
  شەمەندەفەری گەڕۆکی مارمارای لە وێستگەی ئایریلیکچەشمەسی

کەشتییە نەفەرھەڵگرەکان

M/V ئەمین کول، ڤاپورێک کە لەلایەن شەھیر خەتڵارییەوە کارپێدەکرێت، بەسەر بۆسفۆردا دەپەڕێتەوە

دێنیز ئۆتۆبوسویەکی İDO (پاسی دەریایی) کەشتییەکی نەفەرھەڵگری خێرا لە ئەستەمبوڵەوە بەڕێدەکەوێت

سێ کۆمپانیای سەرەکیی کەشتیی نەفەرھەڵگر لە ئەستەمبوڵ ھەن. کۆمپانیای شەھیر خەتڵاری کە خاوەندارێتییەکەی دەگەڕێتەوە بۆ شارەوانی، کەشتییە نەفەرھەڵگرە نەریتییەکانی ڤاپور (vapur) بەڕێوەدەبات لە ٨٩١ گەشتی ڕۆژانەدا لە نێوان ٥٣ شۆستەی کەشتی لە سەرتاسەری بۆسفۆر و دوورگەکانی شازادەکان.

کۆمپانیای تایبەتی İDO (پاسە دەریایییەکانی ئەستەمبوڵ) تێکەڵەیەک لە کەشتیی نەفەرھەڵگری خێرا و کەشتیی گواستنەوەی ئۆتۆمبێل بەڕێوەدەبات لە ناوخۆی ئەستەمبوڵ و بۆ ناوچەکانی تری دەریای مەڕمەڕە. کۆمپانیایەکی تایبەتیی بچووکتر بە ناوی توریۆل ھەروەھا خزمەتگوزارییەکانی بەسەر بۆسفۆردا بەڕێوەدەبات. تێرمیناڵی سەرەکیی کەشتیی گەشتیاریی شارەکە بەندەری ئەستەمبوڵە لە کاراکۆی، کە توانای لەخۆگرتنی ١٠٬٠٠٠ سەرنشینی ھەیە لە کاتژمێرێکدا.

ھێڵی ئاسن

لە بنەڕەتدا لە ساڵی ١٨٧٣ بە بینایەکی تێرمیناڵی بچووکتر وەک وێستگەی کۆتاییی سەرەکی لە ھێڵی ئاسنی ڕۆژھەڵاتی عوسمانیدا کرایەوە، کە ئەستەمبوڵی بە ڤیێناوە دەبەستەوە، بینای ئێستای تێرمیناڵی سیرکەچی لە نێوان ساڵانی ١٨٨٨ و ١٨٩٠ دروست کرا، و بوو بە وێستگەی کۆتاییی ڕۆژھەڵاتی شەمەندەفەری ئۆریێنت ئێکسپرێس لە پاریسەوە.

خزمەتگوزاریی ھێڵی ئاسنی نێودەوڵەتی لە ئەستەمبوڵەوە لە ساڵی ١٨٨٩ دەستی پێکرد، بە ھێڵێک لە نێوان بوخارێست و تێرمیناڵی سیرکەچیی ئەستەمبوڵ، کە لە کۆتاییدا وەک وێستگەی کۆتاییی ڕۆژھەڵاتی ئۆریێنت ئێکسپرێس لە پاریسەوە ناوبانگی دەرکرد. خزمەتگوزاریی ڕێکخراو بۆ بوخارێست و سەلۆنیک بەردەوام بوو تا سەرەتای دەیەی ٢٠١٠، کاتێک یەکەمیان پچڕا بەھۆی دروستکردنی مارمارای بەڵام لە ساڵی ٢٠١٩ دووبارە دەستی بە کارکردن کردەوە و دووەمیان وەستێنرا بەھۆی کێشە ئابوورییەکان لە یۆنان. دوای ئەوەی تێرمیناڵی حەیدەرپاشای ئەستەمبوڵ لە ساڵی ١٩٠٨ کرایەوە، وەک وێستگەی کۆتاییی ڕۆژئاوای ھێڵی ئاسنی بەغدا و درێژکراوەیەکی ھێڵی ئاسنی حیجاز خزمەتی دەکرد؛ ئەمڕۆ، ھیچ کام لەو خزمەتگوزارییانە ڕاستەوخۆ لە ئەستەمبوڵەوە پێشکەش ناکرێن. خزمەتگوزاری بۆ ئەنقەرە و خاڵەکانی تری سەرتاسەری تورکیا بە شێوەیەکی ئاسایی لەلایەن ھێڵەکانی ئاسنی دەوڵەتیی تورکیاوە پێشکەش دەکرێت، بەڵام دروستکردنی مارمارای و ھێڵی ئاسنی خێرای ئەنقەرە-ئەستەمبوڵ وایان کرد وێستگەکە لە ساڵی ٢٠١٢ دابخرێت. وێستگە نوێیەکان بۆ جێگرتنەوەی ھەردوو تێرمیناڵی حەیدەرپاشا و سیرکەچی، و بەستنەوەی تۆڕە پچڕاوەکانی ھێڵی ئاسنی شارەکە، ئێستا بە تەواوبوونی قۆناغی دووەمی مارمارای کراونەتەوە بۆ خەڵک. کۆمپانیا تایبەتەکانی پاس تا ئەمڕۆش کاردەکەن. وێستگەی سەرەکیی پاسەکانی ئەستەمبوڵ گەورەترینە لە ئەورووپا، بە توانای ڕۆژانەی ١٥٬٠٠٠ پاس و ٦٠٠٬٠٠٠ سەرنشین، کە خزمەتی شوێنە دوورەکانی وەک فرانکفۆرتیش دەکات.

فڕۆکەخانەکان

ئەستەمبوڵ سێ فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی گەورەی ھەبووە، کە ئێستا دووانیان خزمەتی گەشتە بازرگانییەکانی سەرنشینان دەکەن. گەورەترینیان فڕۆکەخانەی ئەستەمبوڵی نوێیە، کە لە ساڵی ٢٠١٨ لە ناوچەی ئارناڤوتکۆی لە باکووری ڕۆژئاوای ناوەندی شارەکە، لە بەشی ئەورووپی، نزیک کەنارەکانی دەریای ڕەش کرایەوە.

ھەموو گەشتە بازرگانییە ڕێکخراوەکانی سەرنشینان لە فڕۆکەخانەی ئەتاتورکەوە گواسترانەوە بۆ فڕۆکەخانەی ئەستەمبوڵ لە ٦ی نیسانی ٢٠١٩، دوای داخرانی فڕۆکەخانەی ئەتاتورکی ئەستەمبوڵ بۆ گەشتە ڕێکخراوەکانی سەرنشینان. کۆدی IATAی (IST) ھەروەھا گواسترایەوە بۆ فڕۆکەخانە نوێیەکە. کاتێک ھەموو قۆناغەکان لە ساڵی ٢٠٢٥ تەواو دەبن، فڕۆکەخانەکە شەش کۆمەڵە ڕێڕەوی فڕین (بە گشتی ھەشت)، ١٦ ڕێڕەوی ھاتوچۆکردنی فڕۆکە (تەکسی‌وێی) دەبێت، و دەتوانێت جێگەی ٢٠٠ ملیۆن سەرنشین لە ساڵێکدا بکاتەوە. گواستنەوە لە فڕۆکەخانەوە بۆ شار لە ڕێگەی O-7ەوەیە، و لە کۆتاییدا بە دوو ھێڵی میترۆی ئەستەمبوڵەوە دەبەسترێتەوە.

فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی سەبیحە گۆکچەن، بە دووریی ٤٥ kiloمەتر (٢٨ mi) لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ناوەندی شارەوە، لە بەشی ئاسیایی، لە ساڵی ٢٠٠١ کرایەوە بۆ کەمکردنەوەی قەرەباڵغی لەسەر فڕۆکەخانەی ئەتاتورک. فڕۆکەخانەی دووەمی ئەستەمبوڵ، کە تێیدا ھێڵە ئاسمانییە تێچووکەمەکان باڵادەستن، بە خێرایی ناوبانگی پەیدا کرد، بەتایبەتی دوای کردنەوەی تێرمیناڵێکی نوێی نێودەوڵەتی لە ساڵی ٢٠٠٩دا؛ فڕۆکەخانەکە لە ساڵی ٢٠١٢دا مامەڵەی لەگەڵ ١٤٫٧ ملیۆن سەرنشیندا کرد، ساڵێک دوای ئەوەی ئەنجومەنی نێودەوڵەتیی فڕۆکەخانەکان بە خێراترین فڕۆکەخانەی گەشەسەندووی جیھان ناوی برد. فڕۆکەخانەی ئەتاتورک ھەروەھا گەشەیەکی خێرای بەخۆیەوە بینیبوو، کە بەرزبوونەوەی ٢٠٫٦ لەسەدی ھاتوچۆی سەرنشینان لە نێوان ساڵانی ٢٠١١ و ٢٠١٢دا بەرزترین بوو لەنێو ٣٠ گەورەترین فڕۆکەخانەکانی جیھاندا.

فڕۆکەخانەی ئەتاتورکی ئەستەمبوڵ، کە دەکەوێتە دووریی ٢٤ kiloمەتر (١٥ mi) لە ڕۆژئاوای ناوەندی شارەوە، لە بەشی ئەورووپی، نزیک کەنارەکانی دەریای مەڕمەڕە، پێشتر گەورەترین فڕۆکەخانەی شارەکە بوو. دوای داخرانی بەڕووی گەشتە بازرگانییەکاندا لە ساڵی ٢٠١٩، بۆ ماوەیەکی کورت لەلایەن فڕۆکە بارھەڵگرەکان و فڕۆکە فەرمییەکانی دەوڵەت کە خاوەندارێتییان دەگەڕێتەوە بۆ حکومەتی تورکیا بەکاردەھێنرا، تا ئەوکاتەی ڕووخاندنی ڕێڕەوەکانی لە ساڵی ٢٠٢٠ دەستی پێکرد. لە ساڵی ٢٠١٥دا مامەڵەی لەگەڵ ٦١٫٣ ملیۆن سەرنشیندا کردووە، کە کردیە سێیەم قەرەباڵغترین فڕۆکەخانە لە ئەورووپا و ١٨ەمین قەرەباڵغترین لە جیھاندا لەو ساڵەدا.

• 
  فڕۆکەخانەی ئەستەمبوڵ
• 
  فڕۆکەخانەی سەبیحە گۆکچەن

تێبینییەکان

• ʻAner، Nadav (٢٠٠٥). Pergola، Sergio Della؛ Gilboa، Amos؛ Ṭal، Rami (eds.). The Jewish People Policy Planning Institute Planning Assessment, 2004–2005: The Jewish People Between Thriving and Decline. Jerusalem: Gefen Publishing House Ltd. ژپنک ٩٧٨-٩٦٥-٢٢٩-٣٤٦-٦.
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• #invoke:citation/CS1
• #invoke:citation/CS1 داڕێژە:ISBN.
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی ژوورناڵ
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
  • داڕێژە:Harvc
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
  • داڕێژە:Harvc
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• Mansel, Philip. Constantinople: City of the World's Desire, 1453–1924 (2011)
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
  • داڕێژە:Harvc
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب Reprint: داڕێژە:ISBN.
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب
• داڕێژە:Cite report
• داڕێژە:بیرخستنەوەی کتێب

داڕێژە:Refend

بەستەرە دەرەکییەکان

داڕێژە:Prone to spam داڕێژە:Sister project links

• ماڵپەڕی شارەوانیی گەورەشاری ئەستەمبوڵ (داڕێژە:Webarchive)
• ماڵپەڕی پارێزگاریی ئەستەمبوڵ داڕێژە:Webarchive
• شارەوانیی گەورەشاری ئەستەمبوڵ: وێنەی ئاسمانیی کارلێکەر لە ساڵانی ١٩٤٦، ١٩٦٦، ١٩٧٠، ١٩٨٢، ٢٠٠٦، ٢٠١١ و ٢٠١٣
• نەخشە کۆنەکانی ئەستەمبوڵ (داڕێژە:Webarchive); کۆکراوەی کارتۆگرافیای ئەران لاۆر، کتێبخانەی نەتەوەییی ئیسرائیل – پڕۆژەی توێژینەوەی شارە مێژوویییەکان (داڕێژە:Webarchive)

داڕێژە:Istanbul داڕێژە:Navboxes داڕێژە:Authority control

سەرچاوەکان

داڕێژە:Reflist

تێبینییەکان

داڕێژە:تووڵی دەروازە