Культура

Марк Порцый Катон Старэйшы. Слова «cultura» ўпершыню сустракаецца ў яго трактаце пра земляробства «De Agri Cultura» (каля 160 г. да н.э.).

Усё, што калі-небудзь ствараў чалавек, з'яўляецца часткай культуры. Парфенон у Афінах як класічны сімвал архітэктурнай культуры Антычнасці.

Культу́ра (ад лац.: cultura — «апрацоўка, земляробства, выхаванне, шанаванне») — паняцце, якое ахоплівае сацыяльныя паводзіны, інстытуты і нормы, уласцівыя чалавечым грамадствам, а таксама веды, вераванні, мастацтва, законы, звычаі, здольнасці і звычкі людзей у гэтых групах. У самым шырокім сэнсе культура абазначае ўсе праявы чалавечага жыцця, якія грунтуюцца на пэўных каштоўнасцях і набытых мадэлях паводзін, што выяўляюцца ў пастаянным стварэнні і захаванні гэтых каштоўнасцей, выступаючы супрацьлегласцю прыродзе, якую чалавек не ствараў. Культура часта паходзіць з пэўнага рэгіёна або прыпісваецца яму. Гэта прадмет вывучэння філасофіі, культуралогіі, гісторыі, сацыялогіі, мастацтвазнаўства, лінгвістыкі, паліталогіі, этналогіі, псіхалогіі, эканомікі і педагогікі.

Сімвалічнае выказванне, якое развівалася па меры дасягнення дагістарычнымі людзьмі паводзінскай сучаснасці.

Людзі набываюць культуру праз працэсы навучання, інкультурацыі і сацыялізацыі, што пацвярджаецца разнастайнасцю культур у розных грамадствах. Культурная норма кадыфікуе прымальныя паводзіны ў грамадстве; яна служыць арыенцірам для паводзін, адзення, мовы і манер у пэўнай сітуацыі, што з'яўляецца шаблонам для чаканняў у сацыяльнай групе. Прыняцце выключна монакультуры ў сацыяльнай групе можа несці рызыкі, гэтак жа як адзін біялагічны від можа загінуць перад тварам змен навакольнага асяроддзя з-за адсутнасці функцыянальных рэакцый на такія змены. Напрыклад, у ваеннай культуры мужнасць лічыцца тыповымі паводзінамі індывіда, а доўг, гонар і вернасць сацыяльнай групе разглядаюцца як дабрадзейнасці.

Змена культуры, або яе рэпазіцыянаванне, уяўляе сабой рэканструкцыю культурнай канцэпцыі грамадства. На культуру ўнутрана ўздзейнічаюць як сілы, што стымулююць змены, так і сілы, якія ім супраціўляюцца. Вонкава культуры падвяргаюцца ўздзеянню праз кантакты паміж грамадствамі. Такія арганізацыі, як ЮНЕСКА, працуюць над захаваннем культуры і культурнай спадчыны. Акрамя навуковага дыскурсу, тэрмін «культура» ў культурнай палітыцы сінанімічна абмяжоўваецца «прыгожымі мастацтвамі» (выяўленчае мастацтва, музыка, літаратура). У штодзённай мове гэтае слова часта азначае альбо культываванасць (манеры, мараль, культура побыту), альбо выкарыстоўваецца для адмежавання выразных і паводзінскіх мадэляў уласнай этнічнай групы ад так званых «іншых культур».

Этымалогія і гісторыя паняцця

Паняцце культуры ўзыходзіць да сельскагаспадарчага асваення — «культывацыі» — прыроды.

Сучасны тэрмін «культура» з'яўляецца адаптацыяй лацінскага слова cultura («апрацоўка, догляд, вырошчванне»), якое паходзіць ад лацінскага colere («апрацоўваць, даглядаць, рабіць прыдатным, навучаць»). Культываванне ў гэтым сэнсе абазначае працу чалавека па калектыўным асваенні, выкарыстанні і змяненні прыроды ў адпаведнасці са сваімі патрэбамі і ўяўленнямі. Ад таго ж кораня паходзяць словы «калонія» і «культ». Гэты тэрмін заснаваны на метафары, якую выкарыстоўваў старажытнарымскі аратар Марк Тулій Цыцэрон у сваіх «Тускуланскіх гутарках» (лац.: Tusculanae Disputationes), дзе ён пісаў пра вырошчванне душы, або cultura animi, выкарыстоўваючы сельскагаспадарчую метафару для развіцця філасофскай душы, што тэлеалагічна разумелася як найвышэйшы магчымы ідэал чалавечага развіцця. У лацінскіх крыніцах слова ўпершыню сустракаецца ў трактаце пра земляробства Марка Порцыя Катона Старэйшага «De Agri Cultura» (каля 160 года да н.э.) — самым раннім помніку лацінскай прозы. Гэты трактат прысвечаны не проста апрацоўцы зямлі, але і асабліваму душэўнаму стаўленню да яе. Напрыклад, Катон раіць пры куплі зямельнага ўчастка часцей яго аглядаць: калі ён не будзе «падабацца», то не будзе і добрага догляду, а значыць, не будзе і культуры.

Рэлігія і выяўленчае мастацтва з'яўляюцца важнымі аспектамі чалавечай культуры.

Немцы ідуць маршам падчас свята народнай культуры.

Афінскі Акропаль.

Пісьменнасць часта стварае пачуццё культурнай ідэнтычнасці (Эрнэст Хемінгуэй за працай у 1953 годзе).

Музыка пігмеяў лічыцца адной з першых праяў паліфаніі ў сусветнай музыцы.

У значэнні самастойнага паняцця слова «культура» з'явілася ў працах нямецкага юрыста і гісторыка Самуэля Пуфендорфа (1632—1694). Ён ужыў гэты тэрмін у дачыненні да «штучнага чалавека», выхаванага ў грамадстве, у супрацьлегласць чалавеку «натуральнаму» і неадукаванаму. Такое выкарыстанне мела на ўвазе ўсе спосабы, з дапамогай якіх людзі пераадольваюць сваё першапачатковае варварства і праз штучнасць становяцца цалкам людзьмі. У філасофскі, а затым навуковы і штодзённы ўжытак слова «культура» першым увёў нямецкі асветнік Іаган Крыстаф Адэлунг, які выпусціў у 1782 годзе кнігу «Вопыт гісторыі культуры чалавечага роду».

Іаган Готфрыд Гердэр адным з першых разгледзеў «прынцып» традыцыі.

Іаган Готфрыд Гердэр у канцы 1780-х гадоў, уводзячы ў навуковы ўжытак тэрмін «культура», прама намякаў на яго лацінскае паходжанне і на этымалагічную сувязь са словам «земляробства». У сваёй працы «Ідэі да філасофіі гісторыі чалавецтва» (1784—1791) ён характарызаваў выхаванне чалавечага роду як працэс генетычны і арганічны:

Мы можам як заўгодна назваць гэты генезіс чалавека ў другім сэнсе, мы можам назваць яго культурай, гэта значыць апрацоўкай глебы, а можам успомніць вобраз святла і назваць асветай, тады ланцуг культуры і святла працягнецца да самых краёў зямлі.

Падчас эпохі Рамантызму навукоўцы ў Германіі, асабліва тыя, хто цікавіўся нацыянальнымі рухамі, распрацавалі больш інклюзіўнае паняцце культуры як «светапогляду» (ням.: Weltanschauung). Паводле гэтай школы думкі, кожная этнічная група мае асобны светапогляд, які непараўнальны са светапоглядамі іншых груп.

У Расійскай імперыі ў XVIII стагоддзі і ў першай чвэрці XIX стагоддзя лексема «культура» адсутнічала, пра што сведчыць «Новы словатлумачальнік, размешчаны па алфавіце» М. М. Яноўскага (1804). Двум нямецкім словам, прапанаваным Гердэрам у якасці сінонімаў, у рускай мове адпавядала толькі адно — «асвета». Слова ўвайшло ў лексікон толькі з сярэдзіны 1830-х гадоў, што зафіксаваў слоўнік І. І. Рэнафанца ў 1837 годзе, вылучаючы два значэнні: «земляробства» і «адукаванасць». Тэарэтычнае абгрунтаванне паняцця ўпершыню даў акадэмік Д. М. Веланскі ў 1836 годзе ў працы «Асноўныя абрысы агульнай і прыватнай фізіялогіі», супаставіўшы прыроду як рэальнае і культуру як ідэальнае, якое адлюстроўвае духоўны пачатак. Рускі філосаф М. А. Бярдзяеў лічыў, што культура непарыўна звязана з культам:

Культура звязана з культам, яна з рэлігійнага культу развіваецца, яна ёсць вынік дыферэнцыяцыі культу... Усякая Культура ёсць Культура духу, усякая Культура мае духоўную аснову — яна ёсць прадукт творчай працы духу над прыроднымі стыхіямі. Арыгінальны тэкст (руск.)   Культура связана с культом, она из религиозного культа развивается, она есть результат дифференциации культа... Всякая Культура есть Культура духа, всякая Культура имеет духовную основу — она есть продукт творческой работы духа над природными стихиями

Брытанскі паэт і крытык Мэцью Арнолд разглядаў «культуру» як выхаванне гуманістычнага ідэалу.

У XIX стагоддзі такія гуманісты, як англійскі паэт і эсэіст Мэцью Арнолд, выкарыстоўвалі слова «культура» для абазначэння ідэалу індывідуальнага чалавечага ўдасканалення, «лепшага, што было падумана і сказана ў свеце». Гэтая канцэпцыя параўнальная з нямецкім паняццем Bildung. На практыцы культура адносілася да элітарнага ідэалу і асацыявалася з мастацтвам, класічнай музыкай і высокай кухняй. Паколькі гэтыя формы былі звязаны з гарадскім жыццём, «культура» атаясамлівалася з «цывілізацыяй». Іншым бокам рамантычнага руху была цікавасць да фальклору, што прывяло да выяўлення «культуры» сярод неэліт. Гэтае адрозненне часта характарызуецца як размежаванне паміж высокай культурай кіруючага класа і нізкай культурай. Іншыя крытыкі XIX стагоддзя, прытрымліваючыся ідэй Жан-Жака Русо, прызнавалі гэтую дыферэнцыяцыю, але бачылі ў вытанчанасці высокай культуры карумпаванае і ненатуральнае развіццё, якое хавае і скажае істотную прыроду людзей.

Разнастайнасць азначэнняў

Існуе мноства азначэнняў культуры, якія часта разыходзяцца і нават супярэчаць адно аднаму. Яшчэ ў XVIII стагоддзі філосаф І. Г. Гердэр адзначаў, што няма нічога больш нявызначанага, чым слова «культура». Антраполаг Ральф Лінтан падкрэсліваў, што сутнасць любога вызначэння культуры заключаецца ў тым, што яно выбірае пэўныя аспекты ўсяго паняцця і робіць на іх акцэнт за кошт іншых аспектаў. Сярод класічных падыходаў вылучаецца праца Альфрэда Кробера і Клайда Клукхона «Culture. A Critical Review of Concepts and Definitions» (1952), у якой аўтары прааналізавалі больш за 150 азначэнняў і згрупавалі іх у некалькі асноўных катэгорый.

Група А ўключае апісальныя азначэнні, якія прадстаўляюць класічную форму ранніх этналагічных фармулёвак. Найбольш вядомым з'яўляецца вызначэнне Эдуарда Тэйлара, згодна з якім культура — гэта складаная цэласнасць, якая ўключае веды, вераванні, мастацтва, мараль, законы, звычаі і іншыя здольнасці і навыкі, набытыя чалавекам як членам грамадства. Да гэтай жа групы належыць вызначэнне Рут Бенедыкт, якая разглядала культуру як сукупнасць звычак. Паводле Браніслава Маліноўскага, культура з'яўляецца інтэгральнай цэласнасцю, якая складаецца з прылад і спажывецкіх даброт, творчых прынцыпаў розных сацыяльных груп, ідэй, вераванняў і звычаяў.

Група B аб'ядноўвае гістарычныя азначэнні, якія робяць акцэнт на фактары традыцыі як механізме перадачы культурнай спадчыны. Паводле Стэфана Чарноўскага, культура з'яўляецца калектыўным дабром і плёнам творчых высілкаў незлічоных пакаленняў, сукупнасцю аб'ектываваных элементаў сацыяльнага набытку, агульных для шэрагу груп.

Група C факусуецца на нарматыўных азначэннях, якія акцэнтуюць увагу на падпарадкаванні паводзін людзей нормам, узорам і мадэлям. У такім ключы культуру вызначалі Талкат Парсанс і Ральф Лінтан, разглядаючы яе як канфігурацыю вывучаных паводзін і іх вынікаў, элементы якіх падзяляюцца і перадаюцца членамі пэўнага грамадства. Група D прадстаўляе псіхалагічныя азначэнні, якія канцэнтруюць увагу на псіхічных механізмах фарміравання культуры, навучанні, інтэрналізацыі норм і ўплыве культуры на асобу. Станіслаў Асоўскі вызначаў культуру як пэўны набор псіхічных дыспазіцый, якія перадаюцца ўнутры дадзенай супольнасці праз сацыяльны кантакт.

Група E ўключае структурныя азначэнні, якія вывучаюць структуру канкрэтнай культуры і ўнутраныя сувязі яе элементаў (матэрыяльных, сацыяльных, ідэалагічных і псіхічных). Група F збірае генетычныя азначэнні, сканцэнтраваныя на праблеме паходжання культуры і яе вылучэння з прыроды. Група G уключае няпоўныя або метафарычныя азначэнні, якія цяжка класіфікаваць строга паводле метадалогіі Кробера-Клукхона.

З пункту гледжання розных навуковых дысцыплін існуюць розныя фокусы ўвагі. Археолаг бачыць культуру як набор матэрыяльных рэчаў, знойдзеных падчас раскопак; этнограф дадае сюды чалавечыя паводзіны, песні, казкі, міфы і абрады; антраполаг вывучае таксама эканамічную дзейнасць, гульні, мову і рэлігію; псіхолаг даследуе рэакцыі, пачуцці і матывы паводзін; сацыёлаг разглядае культуру як вылучаную сферу жыцця сацыяльных груп, а культуролаг бачыць у ёй рэспектабельныя нарматыўныя перакананні або сукупнасць мастацкай і інтэлектуальнай дзейнасці.

Дысцыпліны, якія вывучаюць культуру

Брытанскі антраполаг Эдуард Бёрнет Тэйлар быў адным з першых англамоўных навукоўцаў, які выкарыстаў тэрмін «культура» ва ўніверсальным сэнсе.

Культура з'яўляецца аб'ектам вывучэння многіх акадэмічных дысцыплін, кожная з якіх прапануе свой метадалагічны падыход.

У XX стагоддзі культура стала цэнтральным паняццем амерыканскай антрапалогіі (школа Франца Боаса), дзе яна разумеецца як універсальная чалавечая здольнасць класіфікаваць і кадзіраваць вопыт сімвалічна. Культурная антрапалогія вывучае разнастайнасць культур і прычыны яе існавання. Выкарыстоўваецца паняцце «культурнага рэлятывізму» — ідэя аб тым, што ацэнкі і каштоўнасці з'яўляюцца адноснымі для кожнай асобнай культуры і не могуць аб'ектыўна вымярацца стандартамі іншай. Брытанскі антраполаг Эдуард Бёрнет Тэйлар стаў адным з заснавальнікаў эвалюцыйнай тэорыі культуры.

Сацыялогія культуры займаецца даследаваннем культуры як праявы ў грамадстве. Для Георга Зімеля культура ўяўляла сабой удасканаленне індывідаў праз знешнія формы, аб'ектываваныя гісторыяй. Сацыялогія вывучае, як культурныя каштоўнасці, нормы і артэфакты ўплываюць на сацыяльную стратыфікацыю, размеркаванне ўлады і паўсядзённае жыццё. П'ер Бурдзьё паказаў, што культура часта служыць інструментам класавага панавання і адрознення эліты ад іншых слаёў грамадства праз сістэму густаў і легітымізаваных мастацтваў.

Культурныя даследаванні (англ. Cultural studies) — гэта міждысцыплінарны кірунак, які ўзнік у Вялікабрытаніі (Сцюарт Хол, Рэйманд Уільямс), што аб'ядноўвае сацыялогію, літаратуразнаўства і паліталогію. Ён факусуецца на аналізе масавай культуры, ідэалогіі і таго, як людзі спажываюць культурныя прадукты ў паўсядзённым жыцці. Брытанская школа першапачаткова мела моцны марксісцкі ўплыў і крытыкавала капіталістычную масавую культуру (абапіраючыся ў тым ліку на працы Франкфурцкай школы), у той час як амерыканская школа больш цікавілася суб'ектыўнымі рэакцыямі аўдыторыі і вызваленчымі аспектамі фанацкай або субкультурнай дзейнасці.

З 1990-х гадоў актыўна развіваецца культурная псіхалогія, якая даследуе, як культура ўплывае на эмоцыі, мысленне і паводзіны людзей. Даследаванні паказваюць, што ў калектывісцкіх культурах (напрыклад, у Азіі) людзі інакш рэагуюць на поспехі і няўдачы, чым у індывідуалістычных заходніх краінах. Культурныя нормы мадыфікуюць нават развіццё падлеткаў і іх рэакцыю на стрэс, што аспрэчвае выключна біялагічнае тлумачэнне юнацкай нестабільнасці. Кагнітыўныя інструменты, такія як выкарыстанне абака для лічэння, фарміруюць адметныя стылі разважання.

Дыхатаміі і межы паняцця

Культура і прырода

Тэлескоп «Хабл». Спасціжэнне космасу праз навуковыя тэхналогіі таксама з'яўляецца часткай чалавечай культуры і спосабам апісання прыроды.

Супрацьпастаўленне прыроды і культуры з'яўляецца тыпова еўрапейскай мадэллю мыслення. Біялагічны від Homo sapiens — адзіны на Зямлі, які стварыў развітую культуру. У гэтым сэнсе культура не з'яўляецца абсалютнай супрацьлегласцю прыроды, а ўяўляе сабой яе працяг. Дзякуючы эвалюцыі чалавек здольны свядома пераўтвараць навакольны свет, таму яго часта называюць «жывёлай, якая стварае культуру». У класічных азначэннях лічылася, што культура паходзіць з прыроды, але супрацьпастаўляецца ёй у працэсе развіцця чалавека.

«Прырода» заўсёды азначае тое, што было апісана праз культурныя метады, такія як мастацтва і навука. Межы таго, што называецца прыродай, пастаянна пашыраюцца дзякуючы чалавечым даследаванням: электронны мікраскоп робіць бачнымі драбнюткія часціцы, а тэлескоп дазваляе ўбачыць касмічныя маштабы. Калі прыроду можна ўспрымаць толькі праз культурныя метады, здаецца, што «ўсё ёсць культура». Калі ж культура працягвае разумецца як пераадоленне іншага — прыроды — то прырода не павінна ўспрымацца як нешта, што проста прасторава супрацьстаіць чалавеку. Гэтае «іншае» ўпісана ў саму культуру, яно з'яўляецца яе адваротным бокам.

Браніслаў Маліноўскі разглядаў культуру як форму задавальнення чалавечых патрэб, своеасаблівы інструмент адаптацыі. Зігмунд Фрэйд таксама лічыў, што культура адказвае на патрэбы чалавека, але яна падаўляе і рэпрэсуе першабытныя інстынкты праз сістэму маральнага і прававога кантролю, прапаноўваючы замяшчальнае задавальненне ў мастацтве і рэлігіі. У сваю чаргу, сацыябіёлаг Эдвард Осбарн Уілсан сцвярджаў, што культура не супрацьстаіць прыродзе, а спрыяе адаптыўным мадэлям паводзін, закладзеным генетычна (напрыклад, табу на інцэст).

Дэканструкцыя бінарнага падзелу на прыроду і культуру актыўна абмяркоўваецца ў сучасным постгуманізме (працы Бруна Латура, Донны Хараўэй, Розі Брайдоці і інш.). Этналогія таксама паказвае, што дыхатамія прырода-культура не з'яўляецца ўніверсальнай: напрыклад, індзейцы Амазоніі лічаць жывёл, расліны і з'явы прыроды таксама свайго роду «людзьмі» або культурнымі істотамі, якія часова існуюць у іншай форме.

Культура і цывілізацыя

На Імануіла Канта ўзыходзіць супрацьпастаўленне паняццяў «культура» і «цывілізацыя».

У многіх традыцыях (асабліва ў нямецкамоўнай прасторы) паняцці «культура» і «цывілізацыя» часта разглядаюцца ў цеснай сувязі, але з рознымі акцэнтамі. У англамоўным свеце доўгі час выкарыстоўвалася толькі адно слова для абазначэння культуры (цывілізацыя, параўн. кнігу Сэмюэла Хантынгтана «The Clash of Civilizations»). Найбольш выразнае супрацьпастаўленне гэтых тэрмінаў узнікла ў нямецкай філасофіі. Імануіл Кант сфармуляваў індывідуалістычнае вызначэнне «асветы» і супрацьпаставіў культуру ўмення культуры выхавання. Цывілізацыя для Канта азначае вонкавую, тэхнічную арганізаванасць і ветлівасць узаемаадносін («цывілізаваныя да надаедлівасці»), у той час як культура патрабуе ўнутранай маральнасці і свядомага накіравання дзеянняў на добрыя мэты.

Вільгельм фон Гумбальт дадаў да гэтага, што фарміраванне і развіццё асобы з'яўляюцца элементамі культуры, у той час як чыста практычныя і тэхнічныя рэчы належаць да сферы цывілізацыі. Освальд Шпенглер у працы «Закат Еўропы» разглядаў цывілізацыю негатыўна, як непазбежную стадыю распаду і гібелі культуры. Для яго культуры — гэта жывыя арганізмы, якія праходзяць перыяды дзяцінства, сталасці і старасцi, і цывілізацыя ёсць гэтая фінальная фаза, дзе пераважае мёртвы, бесчалавечны тэхніцызм, а творчы патэнцыял вычэрпваецца.

Альфрэд Вебер бачыў у цывілізацыі вынік імкнення да рацыяналізацыі жыцця і тэхнічнага ўдасканалення, тады як культура знаходзіцца па-за сферай адаптыўных патрабаванняў і займаецца пастаноўкай вышэйшых духоўных мэт. Амерыканскі антраполаг Льюіс Морган вызначаў цывілізацыю проста як найвышэйшую стадыю развіцця агульнай культуры, якая наступае пасля перыядаў дзікунства і варварства. У сучаснай навуцы пераважае меркаванне, што паняцці «культура» і «цывілізацыя» адлюстроўваюць пэўныя адрозненні, але ўтвараюць адзінства, з'яўляючыся двума бакамі аднаго медаля.

Культура і тэхніка

Навука і тэхніка знаходзяцца ў пастаянным узаемадзеянні, бо тэхналогіі з'яўляюцца прымяненнем навуковых ведаў у грамадстве. Больш за тры стагоддзі існуе пэўнае непаразуменне паміж дакладнымі навукамі і гуманітарнай культурай. Французскі сацыёлаг Жак Элюль развіў тэзіс аб тым, што тэхніка самаўзрастае, навязваючы свае каштоўнасці эфектыўнасці і тэхнічнага прагрэсу і часта адмаўляючы чалавека і яго культуру. Філосаф Ганс Ёнас у кнізе «Прынцып адказнасці» паказаў, што чалавек схільны прымаць праметэеўскія паводзіны ў дачыненні да тэхналогій, і заклікаў да прынцыпу засцярогі, які пазней лёг у аснову канцэпцыі ўстойлівага развіцця.

Аспекты і кампаненты культуры

У сацыялогіі і антрапалогіі ўяўленне аб культуры часта будуецца вакол чатырох асноўных элементаў: каштоўнасцей, норм, інстытутаў і артэфактаў. Біёлаг Джуліян Хакслі даў крыху іншае дзяленне: ментыфакты (ідэалагічныя падсістэмы), сацыфакты (сацыялагічныя) і артэфакты (тэхналагічныя падсістэмы).

Каштоўнасці, нормы і інстытуты

Каштоўнасныя сістэмы ўключаюць ідэі і матэрыялы, якія здаюцца важнымі ў жыцці і кіруюць перакананнямі людзей. Можна вылучыць сістэмы каштоўнасцей, звязаныя з пэўнымі цывілізацыямі. Напрыклад, у заходняй культуры вялікая ўвага ўдзяляецца правілам, законам і фізічным вымярэнням, у той час як на Далёкім Усходзе больш важным лічыцца пытанне ідэнтычнасці ў свеце. У грамадах вёсак Афрыкі або Лацінскай Амерыкі каштоўнасці часцей арыентаваны на баланс паміж чалавекам і прыродай, а ў качавых грамадствах яны сканцэнтраваны на вырашэнні антаганізмаў паміж групамі. Унутры заходняй сферы англасаксонскі пункт гледжання яшчэ больш настойвае на законе (культура агульнага права).

Нормы ўяўляюць сабой чаканні адносна таго, як людзі павінны паводзіць сябе ў розных сітуацыях. Кожная культура мае свае метады кантролю і сацыяльныя санкцыі для падтрымання гэтых норм. Фармальна замацаваныя нормы, якія грамадства навязвае, набываюць статус законаў.

Інстытуты — гэта структуры грамадства, праз якія перадаюцца каштоўнасці і нормы (напрыклад, дзяржаўныя ўстановы, акадэміі, музеі, суды). У Францыі і большасці еўрапейскіх краін склалася традыцыя моцнай падтрымкі культурных інстытутаў з боку дзяржавы (дзяржаўныя оперы, тэатры, кансерваторыі). У ЗША, наадварот, прыватныя ініцыятывы і мецэнацтва адыгрываюць значна большую ролю ў кіраванні і фінансаванні культуры. Многія буйныя амерыканскія карпарацыі маюць свае калекцыі твораў мастацтва і адкрываюць прыватныя музеі.

Артэфакты апісваюць матэрыяльныя рэчы і аспекты матэрыяльнай культуры, якія адлюстроўваюць каштоўнасці і нормы канкрэтнага грамадства. Увогуле, археолагі засяроджваюцца на матэрыяльнай культуры, тады як культурная антрапалогія факусуецца на сімвалічнай культуры.

Сімвалічная сістэма і мова

Фердынанд дэ Сасюр заснаваў семіётыку.

Адным з найбольш важных парадкавых сістэм культуры з'яўляецца мова. Мова — гэта сімвалічнае асяроддзе, якое ніводзін чалавек не вынаходзіць цалкам самастойна; яна перадаецца яму з пакалення ў пакаленне. Мова не проста сродак камунікацыі, яна фундаментальна структуруюе чалавечае разуменне свету. Шматмоўе і захаванне нацыянальных моў прызнаюцца важнымі складнікамі культурнай разнастайнасці. Акрамя таго, культура выяўляецца праз сімвалічнае стварэнне сэнсаў. Як адзначаў філосаф Эрнэст Касірэр, чалавек з'яўляецца «сімвалічнай жывёлай», і яго культурная дзейнасць — гэта заўсёды фарміраванне і стварэнне знакаў. Рэчы не проста існуюць самі па сабе; яны набываюць сэнс праз мову, мастацтва, рэлігію ці навуку. Ён увёў паняцце сімвалічнай выразнасці:

Пад «сімвалічнай выразнасцю», такім чынам, варта разумець тое, якім чынам успрыманне як пачуццёвае перажыванне адначасова ахоплівае пэўны невізуальны сэнс і прыводзіць яго да непасрэднага канкрэтнага ўяўлення. Арыгінальны тэкст (ням.)   Unter ‚symbolischer Prägnanz‘ soll also die Art verstanden werden, in der ein Wahrnehmungserlebnis, als ‚sinnliches‘ Erlebnis, zugleich einen bestimmten nicht-anschaulichen ‚Sinn‘ in sich faßt und ihn zur unmittelbaren konkreten Darstellung bringt

Лінгвіст Фердынанд дэ Сасюр распрацаваў тэорыю знакаў — семіётыку — і прапанаваў выкарыстоўваць яе для агульнага вывучэння культуры. Зыходзячы з таго, што лінгвістычныя знакі адвольныя і лінейныя, ён давёў, што асобныя зразумелыя гукі фарміруюцца толькі ў адрозненне ад іншых: у мове існуюць толькі адрозненні. Прапанаваўшы ўжыць гэтую мадэль да ўсіх культурных прадуктаў, ён адкрыў перспектыву разгляду культуры як сеткі знакаў і сімвалаў. Пазней Жак Дэрыда з яго паняццем Différance развіў гэты падыход у літаратуразнаўстве (дэканструкцыя), разглядаючы культуру як тэкст, які трэба расшыфроўваць. Макс Вебер вызначаў культуру як сетку знакаў:

Культура — гэта абмежаваны сегмент бессэнсоўнай бясконцасці сусветных падзей, які надзелены сэнсам і значэннем з пункту гледжання чалавека. Арыгінальны тэкст (ням.)   ‚Kultur‘ ist ein vom Standpunkt des Menschen aus mit Sinn und Bedeutung bedachter endlicher Ausschnitt aus der sinnlosen Unendlichkeit des Weltgeschehens

Прастора і час

Успрыманне прасторы не з'яўляецца нейтральна-матэматычным: вялікія залы выглядаюць уражліва, сутарэнні — утульна або гнятліва. Тое, якія пачуцці выклікаюць прасторы, таксама фарміруецца культурна.

Культура таксама фарміруе ўспрыманне прасторы і часу. Прастора ўспрымаецца не проста як матэматычная трохмерная структура (еўклідава прастора), але ўключае культурныя кадыфікацыі. Будынкі, плошчы, храмы і нават ландшафты нясуць у сабе пэўны культурны сэнс і ствараюць «атмасферу», якая адрозніваецца ў розных краінах і сацыяльных слаях. Філосаф Марцін Хайдэгер апісваў, што рэчы не знаходзяцца проста ў трохмернай прасторы «зверху» ці «знізу», але «на столі» або «на падлозе». Бачацца не проста нязначныя аб'екты ў фізічнай прасторы, але тое, што ляжыць «не на сваім месцы» або «стаіць на шляху». Гэтыя вызначэнні не з'яўляюцца абсалютнымі, а залежаць ад культуры і асяроддзя, у якім вырас чалавек.

Швейцарскі псіхіятр Люк Чомпі паказаў, наколькі культурна абумоўлена тое, што ўспрымаецца як атмасферна прыемнае. У той час як італьянцы адчуваюць сябе камфортна ў высокіх, прахалодных і цёмных пакоях, жыхары паўночных краін аддаюць перавагу нізкім, светлым і цёплым памяшканням, што можна растлумачыць рознымі кліматычнымі ўмовамі і знаёмай з дзяцінства жылой атмасферай. Культурнае жыццё адбываецца ў прасторах, і культура сама стварае прастору, сімвалічныя і фігуратыўныя месцы (напрыклад, храм або царква як месца, дзе дзейнічаюць іншыя законы ў параўнанні з прафаннай сферай кухні). Глабальны капіталізм таксама стварае новую сацыяльную прастору, якая ахоплівае ўвесь зямны шар, злучаючы «астравы багацця» праз авіялініі і высакахуткасныя магістралі, доступ да якіх мае далёка не ўсё насельніцтва.

Традыцыя і памяць

Толькі пісьмовая фіксацыя падзей дазваляе нават праз некалькі пакаленняў параўноўваць іх з вуснымі паданнямі.

Чалавечыя грамадствы належаць ад сваіх культурных здольнасцей для выжывання і задавальнення патрэб. Каб яны былі даступныя наступным пакаленням, адно пакаленне павінна перадаць свае практыкі, нормы, творы, мову, інстытуты наступнаму. Гэта фарміраванне традыцыі з'яўляецца антрапалагічным асноўным законам ва ўсіх чалавечых грамадствах. Культурная памяць і традыцыя забяспечваюць перадачу назапашанага вопыту. Антраполаг Майкл Тамасела апісаў працэс назапашвання ведаў праз стварэнне традыцый як «эфект храпавіка» (англ.: ratchet effect): з кожным пакаленнем дадаюцца новыя веды і культурныя здольнасці.

З'яўленне пісьменнасці стала найвялікшай рэвалюцыяй. Калі вусная мова з'яўляецца адзіным сродкам перадачы культурнай памяці (вусная традыцыя), то перадача заўсёды знаходзіцца пад пагрозай фальсіфікацыі або свядомага змянення (напрыклад, для апраўдання новых сацыяльных умоў ці новага кіраўніка). Толькі з дапамогай пісьма культура атрымлівае сродак, якое дазваляе правяраць перададзены змест. Гэта ўяўляе сабой найбуйнейшы пералом у культурным развіцці чалавека, які, акрамя вынаходніцтва кнігадрукавання з рухомымі літарамі, больш не дасягаецца наступнымі сістэмамі запісу, такімі як грамафон, кіно і камп'ютар.

Дынаміка, развіццё і ўзаемадзеянне

The Beatles сталі прыкладам змены культурнай дынамікі не толькі ў музыцы, але і ў модзе і стылі жыцця. Праз шэсць дзесяцігоддзяў пасля свайго з'яўлення яны працягваюць аказваць сусветны культурны ўплыў.

Будыйскія статуі.

Чалавецтва знаходзіцца ў перыядзе глабальных і паскораных культурных змен, выкліканых пашырэннем міжнароднага гандлю, сродкамі масавай інфармацыі і дэмаграфічным выбухам. Сацыяльныя канфлікты і развіццё тэхналогій могуць выклікаць змены ў грамадстве, мадыфікуючы сацыяльную дынаміку і прасоўваючы новыя культурныя мадэлі. Тэолаг Раймон Панікар вызначыў 29 спосабаў, з дапамогай якіх могуць быць выкліканы культурныя змены, уключаючы рост, развіццё, эвалюцыю, інвалюцыю, рэнавацыю, рэформу, інавацыю, рэвалюцыю, мутацыю, прагрэс, дыфузію, осмас, запазычанне, эклектызм, сінкрэтызм, мадэрнізацыю і трансфармацыю.

Існуюць пэўныя аналогіі паміж біялагічнай і культурнай эвалюцыяй. Некаторыя этолагі і генетыкі лічаць, што эвалюцыя культуры адбываецца праз мутацыі і перадаецца культурнымі генамі — мемамі (тэрмін прапанаваў Рычард Докінз), якія падвяргаюцца сацыяльнаму ціску і натуральнаму адбору і распаўсюджваюцца ў грамадстве. Тэорыя двайнога спадчыннага развіцця (каэвалюцыя генаў і культуры), распрацаваная сацыябіёлагамі Чарльзам Лумсдэнам і Эдвардам Уілсанам, сцвярджае, што культурныя традыцыі могуць быць разбіты на «культургены». Культурныя паводзіны могуць спрыяць генетычнай эвалюцыі, даючы адаптыўную перавагу пэўнай папуляцыі. Аднак аналогія павінна быць асцярожнай, бо біялагічная эвалюцыя доўжыцца мільёны гадоў, у той час як чалавечыя сімвалічныя культуры развіваюцца ўсяго дзясяткі ці сотні тысяч гадоў.

Культурныя ідэі могуць пераходзіць ад аднаго грамадства да іншага праз дыфузію або акультурацыю. Пры дыфузіі пэўная форма (напрыклад, ежа ці тэхналогія) перамяшчаецца з адной культуры ў іншую, часам выклікаючы эфект «стымулюючай дыфузіі», калі замежная ідэя стымулюе мясцовае вынаходніцтва (напрыклад, цікавасць да заходніх рэстаранных сетак у Кітаі пасля адкрыцця эканомікі). Акультурацыя азначае замену рысаў адной культуры іншай, што часта адбывалася падчас каланізацыі з карэннымі народамі Амерыкі і іншых рэгіёнаў.

Гравюра XIX стагоддзя паказвае супраціўленне карэнных аўстралійцаў прыбыццю Джэймса Кука ў 1770 годзе.

Гісторыя паказвае, што зоны кантакту паміж цывілізацыямі могуць быць крыніцамі канфліктаў або надзвычай плённымі ў плане культурных абменаў. Прыкладамі з'яўляюцца марскія абмены ў Старажытнай Грэцыі паміж полісамі і калоніямі, зоны кантакту ў Іспаніі паміж мусульманамі і хрысціянамі (Кордаўскі халіфат), Шаўковы шлях, падарожжы місіянераў і даследчыкаў. Менавіта праз такія абмены шматлікія навуковыя і філасофскія трактаты дайшлі на Захад з Грэцыі, Азіі, Індыі, а таксама вельмі карысныя тэхналогіі: компас, секстант, папера, друк, арабскія лічбы.

У эпоху сусветнага павуціння перадача культуры моцна змянілася. З'явілася лічбавая нематэрыяльная культура. Індывід больш не з'яўляецца выключна пасіўным атрымальнікам інфармацыі (як у эпоху тэлебачання ці радыё), але і сам выступае ў ролі стваральніка кантэнту праз блогі, форумы і сацыяльныя сеткі. Бібліятэкі трансфармуюцца ў лічбавыя медыятэкі, што спрашчае доступ да сусветнага веды і адначасова стварае новыя праблемы ў сферы інтэлектуальнай уласнасці. Глабалізацыя, безумоўна, закранае значныя культурныя праблемы. Пасля заканчэння Халоднай вайны розныя грамадствы перажылі тое, што называецца сутыкненнем цывілізацый. Англасаксонская мадэль, якая абапіраецца на англійскую мову як лінгва франка, імкнецца навязаць пэўныя рэжымы функцыянавання ў сусветных інстытутах, што, на думку некаторых аглядальнікаў, можа адлюстроўваць форму культурнага імперыялізму. Развіццё масавай культуры з 1930-х гадоў паспрыяла мадэлям спажывання, якія не заўсёды сумяшчальныя з сучаснымі сацыяльнымі абмежаваннямі. Сутыкнуўшыся з гэтай формай дамінавання, некаторыя краіны рэагуюць, прапагандуючы культурную разнастайнасць (напрыклад, «культурнае выключэнне» ў Францыі).

Ахова культуры

Анархісцкі плакат з надпісам «Няма культуры, няма будучыні!» у Нанце, 2024 год.

Рэстаўрацыя старажытнаегіпецкага помніка.

З захаваннем і абаронай культуры і культурнай спадчыны звязаны шэраг міжнародных пагадненняў і нацыянальных законаў. Арганізацыя Аб'яднаных Нацый, у прыватнасці ЮНЕСКА і яе партнёрскія арганізацыі (напрыклад, Міжнародны камітэт Блакітнага шчыта), каардынуюць міжнародную абарону і лакальнае ўкараненне гэтых норм. Асноўнай мэтай з'яўляецца не проста абарона прыватнай уласнасці, але захаванне культурнай спадчыны ўсяго чалавецтва, асабліва падчас узброеных канфліктаў і войнаў.

Сярод ключавых дакументаў — Гаагская канвенцыя аб абароне культурных каштоўнасцей у выпадку ўзброенага канфлікту (1954) і Канвенцыя ЮНЕСКА аб ахове і заахвочванні разнастайнасці культурнага самавыяўлення. Артыкул 27 Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека гарантуе права свабодна ўдзельнічаць у культурным жыцці грамадства і абараняе інтэлектуальныя інтарэсы аўтараў культурных твораў.

Па словах Карла фон Габсбурга, прэзідэнта Blue Shield International, знішчэнне культурных здабыткаў часта з'яўляецца часткай псіхалагічнай вайны, накіраванай на знішчэнне ідэнтычнасці праціўніка. Знакавыя культурныя аб'екты становяцца галоўнымі мішэнямі для падрыву культурнай памяці, культурнай разнастайнасці і эканамічнай базы (напрыклад, турызму). У XXI стагоддзі паняцце спадчыны значна пашырылася: калі раней асноўная ўвага ўдзялялася матэрыяльным аб'ектам (помнікам, будынкам, творам мастацтва), то ў 1992 годзе ЮНЕСКА запусціла праграму «Памяць свету» для дакументальнай спадчыны, а ў 2003 годзе прыняла Канвенцыю аб ахове нематэрыяльнай культурнай спадчыны (вусных традыцый, рытуалаў, выканальніцкіх мастацтваў і рамёстваў). Турызм таксама аказвае ўзрастаючы ўплыў на розныя формы культуры, што можа прыводзіць як да фізічнага ўздзеяння на аб'екты, так і да сацыякультурных наступстваў для грамадства.

Літаратура

• Tylor, E. B. Primitive culture: researches into the development of mythology, philosophy, religion, art, and custom. — New York: Gordon Press, 1974. — ISBN 978-0-87968-091-6.
• Kroeber, A. L., Kluckhohn, C. Culture: A critical review of concepts and definitions (англ.). — Cambridge, Massachusetts: Peabody Museum of American Archaeology and Ethnology, 1952.
• Cassirer, E. Philosophie der symbolischen Formen. — Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1964. — Т. 3.
• Cassirer, E. Philosophie der symbolischen Formen. — Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1982. — Т. 3.
• Bourdieu, P. Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste. — Routledge, 1984.
• Williams, R. Keywords: A Vocabulary of Culture and Society. — Fontana, 1988.
• Hall, S. Representation: Cultural Representations and Signifying Practices. — Sage, 1997.
• Harris, M. Cultural Materialism: The Struggle for a Science of Culture. — Random House, 1979.
• Geertz, C. The Interpretation of Cultures. — Basic Books, 1973.
• Baldwin, E., Longhurst, B., McCracken, S., Ogborn, M., Smith, G. Wstęp do kulturoznawstwa. — Poznań: Wyd. „Zysk i S-ka”, 2007. — ISBN 9788375060799.
• Linton, R. Kulturowe podstawy osobowości. — Warszawa: WN PWN, 2000. — ISBN 8301132744.
• Czarnowski, S. Dzieła. Tom 1: Studia z historii kultury. — Warszawa: PWN, 1956.
• Kłoskowska, A. Encyklopedia kultury polskiej XX wieku. — Wrocław: Wiedza o Kulturze, 1991. — ISBN 8370440223.
• Boroch, R. Kultura w systematyce Alfreda L. Kroebera i Clyde’a Kluckhohna. — Warszawa: Bel Studio, 2013. — ISBN 9788377980781.
• Herder, J. G. Myśli o filozofii dziejów. — Warszawa: PWN, 1962. — Т. 1–2.
• Пелипенко А. А., Яковенко И. Г. Культура как система. — М.: Языки русской культуры, 1998.
• Шендрик А. И. Теория культуры. — М.: Издательство политической литературы «Единство», 2002. — 519 с.
• Cuche, D. La Notion de culture dans les sciences sociales. — Paris: La Découverte, 2004. — ISBN 2-7071-4264-6.
• Debray, R. Transmettre. — Odile Jacob, 1997.

Спасылкі

• Culture (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
• What is Culture?