Asimmetrik axborot

Asimmetrik axborot (ingl. asymmetric (al) information) — bu axborotning shartnoma taraflari oʻrtasida notekis taqsimlanishidir. Axborotni asimmetrik taqsimlash vaziyatida tomonlardan biri shartnoma predmeti, uni tuzish shartlari yoki uni bajarish jarayonidagi xatti-harakatlari haqida ikkinchisiga qaraganda koʻproq maʼlumotga ega boʻladi.

Masalan, xodim ish beruvchiga qaraganda oʻzining kasbiy fazilatlari haqida yaxshiroq xabardor; qarz oluvchi kreditorga qaraganda oʻzining moliyaviy ahvoli haqida yaxshiroq xabardor; sotuvchi xaridorga qaraganda tovarning yashirin xususiyatlari haqida yaxshiroq xabardor; ijrochi buyurtmachiga qaraganda ishlarni bajarish sifati haqida yaxshiroq xabardor; xaridor sotuvchiga qaraganda oʻz afzalliklari haqida yaxshiroq xabardor.

Birinchi marta Kennet Errou 1963-yilda „Amerika iqtisodiy sharhi“ jurnalida chop etilgan „Sogʻliqni saqlashda noaniqlik va farovonlik iqtisodiyoti“ maqolasida axborot asimmetriyasi mavjudligiga eʼtibor qaratdi.

Axborot asimmetriyasini axborotning toʻliq emasligi bilan aralashtirib yubormaslik kerak. Tomonlar barcha zarur maʼlumotlarga ega boʻlmasalar-da, teng sharoitlarda boʻlishlari mumkin. Ikkala tomon ham bir-biriga teng maʼlumotga ega.

Asimmetriya turlari

Axborot asimmetriya ikkiga boʻlinadi:

• yashirin (kuzatilmaydigan) xususiyatlar

• yashirin (kuzatilmaydigan) harakatlar.

Yashirin xususiyatlar

Yashirin xususiyatlar — axborot asimmetriyasining bir turi boʻlib, bunda tomonlardan biri shartnoma predmeti haqida toʻliq maʼlumotga ega boʻlmaydi. Asimmetriyaning bu turi shartnoma tuzilgunga qadar paydo boʻladi va uning shartlariga taʼsir koʻrsatadi.

Masalan, Jorj Akerlofning „Limonlar bozori: sifatning noaniqligi va bozor mexanizmi“ nomli klassik maqolasida ishlatilgan mashinalar bozori (amerika jargonida — limonlar) tahlil qilingan . Agar mashina yomon boʻlsa, xaridor uni kamroq qadrlaydi (uning xarididan keladigan foyda kamroq) va u uchun kamroq toʻlashga tayyor boʻladi. Muammo shundaki, u maʼlum bir mashinaning sifatli yoki yashirin nuqsonlarga ega ekanligini bilmaydi. Shuning uchun xaridor „limon“ni uchratish ehtimolini hisobga olishi kerak. Agar bunday ehtimollik noldan katta boʻlsa, u yaxshi va yomon mashinani sotib olishdan olinadigan oʻrtacha foydalilik sifatida hisoblanadigan kutilayotgan foydalilikdan ortiq toʻlashga tayyor boʻlmaydi. Agar yomon mashinalarning ulushi juda katta boʻlsa, kutilayotgan naflilik yaxshi mashina sotuvchisi olishni istagan narxdan kam boʻlishi mumkin. Bu holatda bozorda faqat yomon mashinalar qoladi. Salbiy tanlov sodir boʻladi, bunda yaxshi mashinalar bozori butunlay yoʻqoladi.

Xuddi shunday holatlar ishga joylashish yoki kredit olish uchun bankka murojaat qilishda ham uchraydi. Birinchi holatda xodimning kasbiy sifatlari, ikkinchisida esa qarz oluvchining moliyaviy ahvoli yashirin xususiyatlar hisoblanadi.

Yashirin harakatlar

Yashirin harakatlar (maʼnaviy tavakkalchilik) — axborot asimmetriyasining bir turi boʻlib, bunda tomonlardan biri shartnomada qayd etilgan majburiyatlarni bajarish boʻyicha boshqa tomonning harakatlari toʻgʻrisida toʻliq maʼlumotga ega boʻlmaydi. Asimmetriyaning bu turi shartnoma tuzilgandan soʻng yuzaga keladi, biroq bunday harakatlar imkoniyati tomonlar tomonidan shartnoma tuzish bosqichida ham hisobga olinishi mumkin.

Yashirin harakatlarga sugʻurta qildiruvchining insofsiz harakatlari misol boʻladi. Sugʻurta shartnomasi tuzilgandan soʻng, u mulkka ilgarigidek ehtiyotkorona munosabatda boʻlmay qolishi mumkin va bu sugʻurta hodisasi ehtimolining oshishiga olib keladi. Natijada sugʻurta kompaniyasi zararlarni qoplash uchun sugʻurta tariflarini oshirishga majbur boʻldi. Shunda halol sugʻurta qildiruvchilar shartnoma tuzishdan bosh tortishlari mumkin, chunki sugʻurta hodisasi ehtimoli tarifdan ancha kam boʻladi. Natijada, bozorda faqat insofsiz sugʻurta qildiruvchilar qolib, tariflar juda yuqori boʻlib qoladi.

Ishga joylashgandan keyin ham shunga oʻxshash holatlar yuzaga keladi. Bu holda xodim, ish beruvchi uning barcha harakatlarini kuzata olmasligidan foydalanib, shartnomada koʻrsatilgan saʼy-harakatlarni amalga oshirmaydi. Natijada mehnat unumdorligi dastlab moʻljallanganidan kam boʻlib chiqadi.

Asimmetriya manbalari

Jamiyatlarda axborot asimmetriyasi bir necha usullar bilan yaratilishi va qoʻllab-quvvatlanishi mumkin. Birinchidan, ommaviy axborot vositalari oʻzining tashkiliy tuzilishi, oʻz egalarining siyosati yoki oʻzining siyosiy taʼsir imkoniyatlari tufayli baʼzan ijtimoiy muammolarga muayyan nuqtayi nazarlarni yoya olmaydi yoki muayyan targʻibot kampaniyalarida ishtirok eta olmaydi. Bundan tashqari, taʼlim uchun sezilarli toʻlovga asoslangan taʼlim tizimi kambagʻal va boy ijtimoiy qatlamlardagi oʻquvchilar oʻrtasida axborot nomutanosibligini keltirib chiqarishi mumkin. Butun dunyo boʻylab faoliyat yurituvchi eksklyuziv axborot tarmoqlari ham axborot asimmetriyasiga sabab boʻlmoqda. Mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi qonunlar kambagʻallar va boylar oʻrtasidagi axborot nomutanosibligini oshiradi. Nomutanosiblik, shuningdek, hujjatlarni tasniflash tartib-qoidalari yoki oshkor etmaslik toʻgʻrisidagi qoidalar kabi muayyan tashkiliy va huquqiy choralar bilan kuchaytirilishi mumkin. Nihoyat, ommaviy kuzatuv siyosiy va sanoat yetakchilariga odatda jamiyatning keng qatlamlariga yetkazilmaydigan katta hajmdagi maʼlumotlarni toʻplashga yordam beradi.

Manbalar

{Manbalar}}