Anaksimandr

Anaksimandr

Anaksimandr (miloddan avvalgi taxminan 610–546-yillar) — Sokratdan avvalgi davrda yashagan qadimgi yunon faylasufi. U o‘sha davrda Ioniya hududiga qarashli bo‘lgan, hozirgi Turkiya hududida joylashgan Milet shahrida yashagan. Anaksimandr Milet falsafa maktabi vakili bo‘lib, uning asoschisi va ustozi Falesning ta’limotlarini o‘rgangan. Keyinchalik u Falesning o‘rnini egallab, maktabning ikkinchi rahbariga aylangan. Uning shogirdlari orasida Anaksimen va, ayrim manbalarga ko‘ra, Pifagor ham bo‘lgan.

Rim davriga oid qadimiy mozaika — Trier shahridagi Johannisstraße ko‘chasidan topilgan bo‘lib, milodiy III asr boshlariga tegishli. Mozaikada Anaksimandr qo‘lida quyosh soatini ushlab turgan holda tasvirlangan.[1]

Bugungi kungacha Anaksimandrning hayoti va ilmiy-falsafiy faoliyati haqida juda kam ma’lumot yetib kelgan. Mavjud tarixiy manbalarga ko‘ra, u o‘z tadqiqotlarini yozma ravishda bayon qilganligi ma’lum bo‘lgan ilk faylasuf hisoblanadi. Afsuski, uning asarlaridan faqatgina kichik bir parcha bizgacha yetib kelgan. Shunga qaramay, uning vafotidan keyin yozib qoldirilgan turli tarixiy manbalar Anaksimandrning hayoti, dunyoqarashi va ilmiy qarashlari haqida ma’lum tasavvur hosil qilishga imkon beradi.

Anaksimandr ilm-fanning ilk targ‘ibotchilaridan biri bo‘lgan. U tabiat va koinotning turli hodisalarini shunchaki afsona va rivoyatlar orqali emas, balki kuzatish va mantiqiy fikrlash orqali tushuntirishga intilgan. Ayniqsa, uni olamning qanday paydo bo‘lgani va uning kelib chiqishi masalasi qiziqtirgan.

Anaksimandrning fikricha, tabiat muayyan qonuniyatlar asosida boshqariladi. U tabiatdagi tartibni inson jamiyatidagi tartib bilan taqqoslagan. Uning qarashlariga ko‘ra, tabiatdagi muvozanatni buzadigan hech bir hodisa abadiy davom etmaydi.

Anaksimandr falsafadan tashqari boshqa ko‘plab fanlarning rivojiga ham o‘z hissasini qo‘shgan.

Astronomiya sohasida, u osmon jismlarining harakatini va ularning Yer bilan qanday munosabatda ekanini tushuntirishga harakat qilgan.

Fizikada esa u barcha mavjud narsalarning ibtidoiy manbai sifatida “apeiron” — cheksiz va chegarasiz ibtido tushunchasini ilgari surgan. Bu g‘oya yunon falsafasini yanada yuqori, mavhum va nazariy fikrlash bosqichiga olib chiqishda muhim ahamiyat kasb etgan.

Geometriya bo‘yicha bilimlari tufayli Anaksimandr Yunonistonda gnomondan foydalanishni joriy qilgan. Gnomon — vaqtni, ayniqsa Quyosh soyasi orqali aniqlashda foydalanilgan qadimgi asboblardan biridir.

U geografiya sohasida ham muhim ishlarni amalga oshirgan. Anaksimandr qadimgi dunyoning ilk dunyo xaritalaridan birini yaratgan va shu orqali geografiya fanining rivojiga katta hissa qo‘shgan.

Anaksimandr faqatgina ilm va falsafa bilan cheklanib qolmagan. U Milet shahrining siyosiy hayotida ham faol ishtirok etgan. Hatto shahar tomonidan uning koloniyalaridan biriga rahbar sifatida yuborilgan.

Shunday qilib, Anaksimandr qadimgi yunon tafakkurining rivojida muhim o‘rin tutgan mutafakkirlardan biri bo‘lib, falsafa, astronomiya, geografiya, geometriya va tabiiy fanlarning shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Uning eng muhim xizmatlaridan biri — tabiat va koinot hodisalarini afsonaviy tushuntirishlardan ko‘ra, kuzatish, mantiq va tabiiy qonuniyatlar orqali izohlashga intilganidir.

Adabiyotlar

• OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil