Күш
Күш — кандыг-бир теложе өске телоларның азы физиктиг шөлдерниң кылдыныының күжениишкининиң хемчээли болур векторлуг физиктиг хемчээл. Күштүң ажыглалының түңнелинде телонуң дүргени өскерли берип болур азы үрелиишкиннер база механиктиг дыңзыышкыннар болу берип болур.
|
Күш | |
|---|---|
|
| |
| Хемчээли | LMT−2 |
| СИ | ньютон |
| СГС | дина |
| векторлуг хемчег | |
Күштү демдеглээрде, F — лат. fortis (күштүг) деп үжүк-демдек ажыглаттынып турар.
Күштүң ниити тодарадылгазы чок, физика эртеминиң амгы үеде өөредилге номнарында күш дээрге дүргедээшкинниң чылдагааны деп бижип турар[1]. Күштү ньютоннар-биле (н) демдеглэр.
Ниити медээ
эдерКүштүң чаңгыс тодарадылгазы чок. Аңаа тодарадылганы Ньютоннуң үезинден тура-ла эртемденнер бээрин оралдажып турган[2]. Ньютоннуң ийиги хоойлузу-биле күш дугайында билиг сырый харылзаалыг.
Күштүң характеристикалары
эдерКүш векторлуг хемчээл болуп турар. Ол модульдуг, угланыышкынныг база баскан точкалыг.
Күштүң телолар аразында хемчээлинден хамаарылгазы аңгы-аңгы хевирлиг бооп болур. Ынчалза-даа телолар аразында хемчээл улгаткан тудум күш тикче чүткүп бар чыдар боор[3]. Чүгле харын кара энергияга хамаарышканда өске бооп болур[4].
Күштүң хемчээлдериниң чижектери
эдер| Чижек | Күш (Н) |
|---|---|
| Хүн биле Черниң аразында тыртыжыышкынның күжү | |
| Чер биле айның аразында тыртыжыышкынның күжү | [5] |
| «Союз» деп ракета-эдилекчиниң бирги база ийиги чадазының шимчедикчилериниң тыртарының күжү | |
| 2ТЭ70 тепловозтуң тыртарының күжү | |
| Водородтуң атомунда электрон биле протоннуң аразында тыртыжыышкынның күжү | [5] |
| Дыңналып кээр эң оожум дааштың кижиниң кулаанче базыышкынының күжү | [5] |
Күш деп билигниң төөгүзү
эдерБурунгу делегейде
эдерКижи төрелгеттен эгезинде күштү бир-ле аар чүүлдү шимчедип тургаш, боттарының алган дуржулгазынга хамаарыштыр билип турган. Ынчан «күш», «күчү», «ажыл» деп билиглер синонимнер турган.
Кижи төрелгетенниң сайзарааны-биле күштү кижилер бурганчыдып эгелээн. Египетке-даа, Месопотамияга-даа күш бурганнарның шынары-биле харылзаалыг демдек болуп турган[6].
Антиктиг үе
эдерГрек эртемденнер шимчээшкинниң бойдузунуң дугайында боданып эгелээн үезинде, күш дугайында билиг Гераклиттиң статика дугайында өөредиинде удурланышкак чүүлдерниң баланзы кылдыр тыптып келген[7]. Анаксагорнуң өөредиинде бодунга хамаарыштыр даштыкы болуп турар материяны «угаан» шимчедип турар деп турган[8].
Күштү илередирде Платон «динамис» (шимчээшкинниң «магады») деп термин ажыглап турган[9].
Аристотель ийи аңгы күш дугайында чугаалап турган: телонуң бойдузундан күжү («бойдус», физис) база өске телону тыртып азы идип турар күжү[10].
Күш бөдүүн механизмнер тургузуп турарының үезинде бистиң эрага чедир III чүс чылда Архимед шинчилеп турган[11].
Ньютоннуң үезинде
эдерНьютоннуң ажылдарында күш дугайында билиг тыртыжыышкын-биле сырый харылзаалыг[12]. Күш (лат. vis) дугайында бир дугаар Ньютон «Эгелер» деп ажылында 2 уткалыг чырыткан: «бар күжү» (лат. vis insita), Ньютоннуң инерция күжү, база телонуң шимчээшкининиң өскерилгенинче салдарлыг «ажыглаан күжү» (лат. vis impressa)[13].
Амгы үе
эдерXX чүс чылдың төнчүзүнде эртемденнер күш дугайында билиг херек бе, күштер шынап-ла бар бе азы олар анаа эптиг боорга ажыглап турар терминнер бе деп айтырыгларны салып турганнар[14].
Бигелоу 1988 чылда күштер чылдагаан болгаш түңнел аразында хамаарылганы тодарадып турар болганда оларны ап каары болдунмас деп барымдаалаан[15].
Демдеглелдер
эдер- ↑ Коэльо, 2010, с. 91.
- ↑ Коэльо, 2010.
- ↑ И. Бутиков, А. С. Кондратьев. § 15. Инерция. Первый закон Ньютона // Физика для углублённого изучения 1. Механика.
- ↑ Rupert W. Anderson. The Cosmic Compendium: The Big Bang & the Early Universe. — Lulu.com, 2015-03-28. — ISBN 9781329024182.
- 1 2 3 Чазыглыг цитата: Неверный тег
; для сносок "FAKU" не указан текст - ↑ Джеммер, 1999, с. 18—20.
- ↑ Джеммер, 1999, с. 25.
- ↑ Джеммер, 1999, с. 26.
- ↑ Джеммер, 1999, с. 34—35.
- ↑ Джеммер, 1999, с. 36.
- ↑ Джеммер, 1999, с. 41.
- ↑ Джеммер, 1999, с. 116—117.
- ↑ Джеммер, 1999, с. 119—120.
- ↑ Джеммер, 1999, с. v.
- ↑ Джеммер, 1999, с. v-vi.
Литература
эдер- Григорьев В. И., Мякишев Г. Я. — «Силы в природе»
- Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Механика. — Издание 5-е, стереотипное. — М.: Физматлит, 2004. — 224 с. — («Теоретическая физика», том I). — ISBN 5-9221-0055-6.
- Guide to the Measurement of Force — prepared by The Institute of Measurement and Control, London (published 1998, re-issued 2013) — ISBN 0 904457 28 1
- Джеммер, Макс. Concepts of Force. — Mineola, NY: Dover Publications Inc., 1999. — ISBN 0-486-40689-X. (англ.)
- Stinner, Arthur The story of force: from Aristotle to Einstein (en) // Physics education. — 1994. — Vol. 29, no. 2. — P. 77—85.
- Ricardo Lopes Coelho On the Concept of Force: How Understanding its History can Improve Physics Teaching (en) // Sci & Educ. — 2010. — Vol. 19. — P. 91—113. — Майык:DOI.