Җил тегермәне

Җил тегермәне
Җил тегермәне
Төс (уналтылы триплет)	D2691E
Энергия чыганагы	ветроэнергетика[d]
Страница на сайте Глобус Беларуси	globustut.by/type_tn_windmlyns.htm
	Җил тегермәне Викиҗыентыкта

Җил тегермәне (рус. Ветряная мельница) — канатлары тотып алган җил энергиясен кулланып механик эш башкаручы аэродинамик механизм^[1]^[2]. Аның иң билгеле максаты — он тарту. Тарихи чыганаклар буенча, җил ярдәмендә әйләнүче вертикаль күчәрле тегермәннәр хәзерге Иран территориясендә якынча IX гасырда барлыкка килгән.

Озак вакытлар дәвамында җил тегермәннәре, су тегермәннәре белән беррәттән, кешелек кулланган бердәнбер машина булган. Шуңа күрә бу механизмнар төрлечә: он тегермәне, материалларны эшкәртү өчен (пычкы тегермәне) һәм суырту яки су күтәрү станциясе буларак кулланылган.

Горизонталь роторлы һәм озынча дүртпочмаклы канатлы «классик» җил тегермәне Европада, бигрәк тә җилле, тигез төньяк төбәкләрдә һәм Урта диңгез яры буйлап киң таралган ландшафт элементы булып тора. Вертикаль ротор урнаштырулы башка конструкцияләр Азияла кулланылган.

XIX гасырда пар машиналары үсеше белән тегермәннәр әкренләп кулланылыштан чыга.

Тарих

Горизонталь һәм вертикаль тегермәннәр

Җил көче белән эшләүче беренче механик җайланмаларны б.э.к. I гасырда Искәндәрияле Герон уйлап тапкан дип санала. Җил энергиясе гамәли кулланылышка соңрак кергән^[3].

Беренче гамәли кулланылыштагы җил тегермәннәре алты-унике җилкәнле булган; алар камыш яки тукыма белән капланып, вертикаль күчәр тирәсендә горизонталь яссылыкта хәрәкәт иткәннәр^[4]. Әхмәд Й. әл-Хәсән раславынча, бу панемон (вертикаль) тегермәннәр IX гасырда фарсы географы Әбү Исхак әл-Истахри язмаларында күрсәтелгәнчә, Көнчыгыш Фарсы илендә яки Хорасанда уйлап табылган.

Алар иген тарту яки су җыю өчен кулланылган һәм соңрак Европа вертикаль җил тегермәннәреннән сизелерлек аерылып торган. Якын Көнчыгышта һәм Урта Азиядә тамыр җәеп, алар Кытай һәм Һиндстанга таралганнар^[5] . XIII гасырда Кытайда (төньякта Чжурчжэнь династиясе чорында) сугару өчен турыпочмаклы пычаклы шундый ук тегермән кулланылган; ул 1219 елда Елу Чуцайның Төркестанга сәяхәтеннән соң төзелә башлаган.

XVIII һәм XIX гасырларда Европада берничә горизонталь җил тегермәне төзелгән, мәсәлән, Лондондагы Баттерсидагы Фаулер тегермәне һәм Кенттагы Маргейттагы Хупер тегермәне. Бу иртә заманча үрнәкләргә турыдан-туры Якын һәм Ерак Көнчыгыш үрнәкләре йогынты ясамаган кебек, алар Европа инженерларының мөстәкыйль уйлап табулары булган.

Дәлилләр җитмәү сәбәпле, тарихчылар Якын Көнчыгышның горизонталь җил тегермәннәре Европа җил тегермәннәренең үсешен башлап җибәргәнме дигән сорау буенча бәхәсләшәләр. Төньяк-көнбатыш Европада горизонталь күчәр (яки вертикаль күчәр) җил тегермәне XII һәм XIII гасырларга карый, ул төньяк Франция, көнчыгыш Англия һәм Фландрия арасындагы өчпочмакта урнашкан дип санала^[6].

Европада җил тегермәне турында иң беренче искә алу 1185 елда элеккеге Видли (Йоркшир) авылында, Хамбер тамагына каршы Вулдның көньяк очында урнашкан вертикаль типтагы тегермән^[7]. Европа чыганакларында җил тегермәннәре турында элегрәк искә алына, ләкин аларның датасын билгеләү авыр. Бу беренче тегермәннәр иген тарту^[8] һәм мәгъдәнне ваклау^[8] өчен кулланылган.

Җил тегермәннәренең ничек һәм кайда барлыкка килүе турында күп төрле версияләр бар, ләкин еш кына иң борынгылары Бабилда киң таралган дип әйтелә, моны Хаммурапи патша кануннары (якынча б.э.к. 1750 елларда) раслый.

Антик очырда

Җил тегермәне белән эшли торган органның тасвирламасы — механизмны эшләтү өчен җил куллануның беренче документлаштырылган дәлиле. Ул безнең эраның I гасырындагы грек уйлап табучы Александрияле Геронга карый. IX гасыр мөселман географлары хәбәрләрендә сурәтләнгән фарсы тегермәннәре Көнбатыш тегермәннәреннән вертикаль әйләнү күчәре һәм перпендикуляр урнашкан канатлары, пычаклары яки җилкәннәре белән аерылып тора.

Беренче гасыр Рим Мисырындагы Александрия инженеры Геронның күз алдына китерү тәгәрмәче — машинаны эшләтү өчен җил көче белән эшли торган тәгәрмәч куллануның иң борынгы билгеле мисалы. Җил тәгәрмәченең тагын бер борынгы мисалы — дога тәгәрмәче, ул Тибетта һәм Кытайда IV гасырдан ук кулланылган^[9] .

Фарсы тегермәненең роторындагы пычаклар пар көймәсендәге ишкәк тәгәрмәчләренә охшаш итеп урнаштырыла. Кайбер пычаклар кабык белән сакланырга тиеш, югыйсә пычаклардагы җил басымы һәр яктан бер үк булачак, һәм җилкәннәр күчәр белән нык тоташканлыктан, тегермән әйләнмәячәк.

Вертикаль күчәрле тегермәннең тагын бер төре Кытай тегермәне яки Кытай җил тегермәне дип атала. Дизайн фарсыларныкыннан аерылып тора, чөнки ул ирекле әйләнә торган бәйсез җилкән куллана.

Урта гасырлар

Урта гасыр иконографиясе Европаның күп илләрендә җил тегермәннәре таралганын ачык күрсәтә. Горизонталь роторлы тегермәннәр 1180 елдан бирле билгеле. Фландриядә, Көньяк-Көнчыгыш Англиядә һәм Нормандиядә^[10]. XIII гасырда Изге Рим империясендә бөтен бина җилгә караган проектлар барлыкка килгән. Алар Европада XIX гасырда эчке яну двигательләре һәм электр моторлары барлыкка килгәнче кулланылышта калган. Су тегермәннәре, нигездә, тиз елгалы таулы районнарда, ә җил тегермәннәре тигез, җилле урыннарда киң таралган.

Тегермәннәр алар урнашкан җирләрдәге феодал хуҗаларныкы булган. Яшәүчеләр бу җирдә үстерелгән игенне катгый билгеләнгән тегермәннәрдә тартырга тиеш булганнар. Бу начар юл челтәре белән бергә җирле икътисади нишаларның барлыкка килүенә китерә. Тыю бетерелгәч, халыкка үз теләге белән тегермән сайлау мөмкинлеге бирелә, бу технологик алгарышны һәм көндәшлекне стимуллаштыра.

Яңа вакыт

XVI гасыр ахырында Нидерландта җил тегермәннәре барлыкка килә, аларда бары тик манарасы гына җилгә таба борыла. Көньяк Европа илләрендә (Испания, Португалия, Франция, Италия, Балкан, Греция) типик манара тегермәннәре яссы конуссыман түбәле һәм, гадәттә, билгеләнгән юнәлешле итеп төзелгән. XIX гасырдагы гомуми Аурупа икътисади күтәрелеше тегермән сәнәгатенең сизелерлек үсешенә китерә; күп кенә бәйсез тегермән хуҗалары барлыкка килү белән, кыска вакыт эчендә тегермәннәр саны кискен арта.

XIX гасыр ахырына кадәр Европа буйлап күп кенә җил тегермәннәре була, нигездә Франциянең күп төбәкләрендә (1847 елда анда якынча 8700 җил тегермәне булган), Нидерландта (1750 елда 6 дан 8 меңгә кадәр тегермән), Бөекбританиядә, Германиядә (1895 елда 18242 тегермән), Польшада, Балтыйк буенда, Россиянең күп төбәкләрендә, Скандинавиядә һәм Көньяк Европа илләрендә^[11].

Россиядә

Су тегермәннәре белән беррәттән җил тегермәннәре дә мөһим. килү XIX гасыр — XX гасыр башындагы авыл җирлегендә он тегермәннәре күренекле объектлар булган. идән XX гасырларда Россия төбәкләрендәге крестьян җәмгыятенең икътисади эшчәнлегендә мөһим урын алып торган.

Әдәбиятта һәм мәдәнияттә

Тегермән образы дөнья мәдәниятендә, символикада һәм сәнгатьтә мөһим урын алып тора. Европа сынлы сәнгатендә, мәсәлән, Питер Брейгель (Өлкән)нең «Тәрене күтәрү» (1564 ел) картинасында, тегермән сурәте Гайсә пәйгамбәрнең корбан булуын символлаштырырга мөмкин. «Евхаристия тегермәне» образы да киң таралган булган, ул аллегорик рәвештә бөртекләрнең икмәккә әйләнүен сурәтләгән. Төрле халыкларның мифологиясендә һәм фольклорында байлык китерүче (фин эпосындагы Сампо кебек) яки, киресенчә, бәла-каза китерүче тылсымлы тегермәннәр турында сюжетлар очрый^[12].

Испан язучысы Мигель де Сервантесның «Хәйләкәр идальго Дон Кихот Ламанчский» («Хитроумный идальго Дон Кихот Ламанчский») китабында ярлы дворянин Дон Кихот, рыцарьлар турындагы романнарны укып, үзен сәяхәтче рыцарь дип хыяллана. Романның бер эпизодында Дон Кихотның җил тегермәннәрен күреп, аларны явыз дәүләр дип уйлавы, алар белән сугышка керүе һәм тегермән канатларыннан кыйналып, күгәреп чыгуы тасвирлана^[13].

Нидерландта тегермән канатларының хәрәкәтсез торышы визуаль сигналлар бирү өчен кулланылган. Канатларның билгеле бер якка авышуы җәмгыять тормышындагы шатлыклы яки, киресенчә, кайгылы вакыйганы аңлатырга мөмкин. 2014 елда Малайзия боингы һәлакәтендә һәлак булган голландлар истәлегенә Голландия буйлап барлык җил тегермәннәре матәм хәленә куела. Җил тегермәне шулай ук үткән заман, хезмәт һәм табигать көчләре белән бәйле архетипик образына әверелгән^[14].

«Җил тегермәннәрендә авышу» гыйбарәсе Сервантесның «Дон Кихот» әсәреннән алынган, ул «уйдагы көндәш белән көрәшү, энергияңне максатсыз әрәм итү» дигәнне аңлата.
1865 елда Ганс Христиан Андерсен «Җил тегермәне» әкиятен язган.

Рәсем сәнгатендә

Ян ван Гойен. Елга пейзажы, 1625
Якоб ван Руисдаль . Харлем янындагы җил тегермәннәре белән ландшафт. Якынча 1650–1652 еллар.
Энгельберт ван Сиклерс. Генттагы тегермән, 1756 елдан соң
Вижнанд Нюен, Марш җил тегермәне белән, 1836
Иван Айвазовский, "Диңгез буендагы җил тегермәне", 1837
Гораций Верне . Вальми сугышы, XIX гасыр
Йозеф Маршевски . Төнге пейзаж, 1864
Йохан Хендрик Вайсенбрюч . Шидам янындагы тегермән белән пейзаж, 1873

Әдәбият

Вольшаник В. В., Юрченко А. Н. Конструкции водяных и ветряных мельниц России XIX—XX веков / Московский государственный строительный университет. Научно-технический Совет МГСУ. — М.: АСВ (Ассоциация строительных вузов), 2010. — 344 с. — (Библиотека научных разработок и проектов МГСУ). — ISBN 978-5-93093-794-7. (в пер.)
Русский традиционный быт.

Искәрмәләр

↑ Mill definition (en). Thefreedictionary.com. әлеге чыганактан 2013-08-21 архивланган. 2013-08-15 тикшерелгән.
↑ Windmill definition stating that a windmill is a mill or machine operated by the wind (en). Merriam-Webster (2012-08-31). әлеге чыганактан 2019-01-06 архивланган. 2013-08-15 тикшерелгән.
↑ Почему СССР был лидером в ветроэнергетике, а теперь России приходится всех догонять. АО ИД «Комсомольская правда».
↑ Wailes, R. Horizontal Windmills. London, Transactions of the Newcomen Society vol. XL 1967-68 pp 125—145
↑ Donald Routledge Hill, «Mechanical Engineering in the Medieval Near East», Scientific American, May 1991, p. 64-69. (cf. Donald Routledge Hill, Mechanical Engineering 2007 елның 25 декабрь көнендә архивланган)
↑ Braudel, Fernand. . — ISBN 9780520081147.
↑ Laurence Turner, Roy Gregory. . — ISBN 9781840334753. 1 ноябрь 2019 елда.архивланган
1 2 Sathyajith, Mathew. . — ISBN 978-3-540-30905-5.
↑ Lucas, Adam. . — ISBN 90-04-14649-0.
↑ Дитрих Лорман, Ветряная мельница от восточного типа к западному архивы истории культуры, Том 77, № 1 (1995), p. 1-30 (18ff.)
↑ Wind powered factories: history (and future) of industrial windmills. әлеге чыганактан 2013-11-05 архивланган. 2018-03-22 тикшерелгән.
↑ Мельница. Большая российская энциклопедия (электронная версия).
↑ Бессмертный роман, прославивший испанского писателя на весь мир: «Дон Кихот» Мигеля де Сервантеса. Российская государственная библиотека для слепых (24 апреля 2024).
↑ Недорезов С. П. Разновидности, устройство, развитие ветряных мельниц // Теория и практика современной науки. — 2020. — № 1 (55). — С. 297—299. — ISSN 2412-9682.

Сылтамалар

Нидерланд җил тегермәннәре Google Карталары KMZ (Google Earth өчен KMZ билгесе файлы)
Мукомольное производство // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.

[1] Mill definition (en). Thefreedictionary.com. әлеге чыганактан 2013-08-21 архивланган. 2013-08-15 тикшерелгән.

[2] Windmill definition stating that a windmill is a mill or machine operated by the wind (en). Merriam-Webster (2012-08-31). әлеге чыганактан 2019-01-06 архивланган. 2013-08-15 тикшерелгән.

[:1-3] Почему СССР был лидером в ветроэнергетике, а теперь России приходится всех догонять. АО ИД «Комсомольская правда».

[Wailes,_R._Horizontal_Windmills_pp_125–145-4] Wailes, R. Horizontal Windmills. London, Transactions of the Newcomen Society vol. XL 1967-68 pp 125—145

[5] Donald Routledge Hill, «Mechanical Engineering in the Medieval Near East», Scientific American, May 1991, p. 64-69. (cf. Donald Routledge Hill, Mechanical Engineering 2007 елның 25 декабрь көнендә архивланган)

[6] Braudel, Fernand. . — ISBN 9780520081147.

[7] Laurence Turner, Roy Gregory. . — ISBN 9781840334753. 1 ноябрь 2019 елда.архивланган

[Sathyajith2006-8] 1 2 Sathyajith, Mathew. . — ISBN 978-3-540-30905-5.

[Lucas2006-9] Lucas, Adam. . — ISBN 90-04-14649-0.

[10] Дитрих Лорман, Ветряная мельница от восточного типа к западному архивы истории культуры, Том 77, № 1 (1995), p. 1-30 (18ff.)

[11] Wind powered factories: history (and future) of industrial windmills. әлеге чыганактан 2013-11-05 архивланган. 2018-03-22 тикшерелгән.

[:9-12] Мельница. Большая российская энциклопедия (электронная версия).

[13] Бессмертный роман, прославивший испанского писателя на весь мир: «Дон Кихот» Мигеля де Сервантеса. Российская государственная библиотека для слепых (24 апреля 2024).

[14] Недорезов С. П. Разновидности, устройство, развитие ветряных мельниц // Теория и практика современной науки. — 2020. — № 1 (55). — С. 297—299. — ISSN 2412-9682.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]