Эчтәлеккә күчү

Яңа Зеландия

Сылтамаларны үзгәртү
Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Яңа Зеландия latin yazuında])
Яңа Зеландия
Байрак
Илтамга
Шигарь 100% Pure Edit this on Wikidata
Башкала Веллиңтон
Халык саны 5 307 800 (бәя, последнее значение, 2024) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 13 декабрь 1986, 26 сентябрь 1907, 3 май 1841, 25 ноябрь 1947 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC+13:00, UTC+12:00
Рәсми тел маори теле, Яңа Зеландия ымнар теле, инглиз теле
География
Мәйдан 268,021.0 км²
Координатлар 41.2°S 174°E Edit this on Wikidata
Сәясәт
Дәүләт башлыгы исеме Яңа Зеландия монархы
Дәүләт башлыгы III Карл
Башлык исеме Яңа Зеландия премьер-министры
Хөкүмәт башлыгы Кристофер Лаксон
0°0′0″N 0°0′0″E
Икътисад
ТЭП $255 552 million (2021), $247 234 million (2022) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге Яңа Зеландия доллары
Эшсезлек дәрәҗәсе 6% (2014)[1]
Туу күрсәткече 1.87 (2021)[2]
КПҮИ 0.937 (2021)[3]
Яшәү озынлыгы 81.61244 ел (2016)[4]
Пенсия яше 65 яшь
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 111
    • Электр аергычы төре AS/NZS 3112[5]
    Автомобил хәрәкәте ягы сул[6]
    Челтәр көчәнеше 230 вольт[5]
    Телефон коды +64
    ISO 3166-1 коды NZ
    ХОК коды NZL
    Интернет домены .nz


    Яңа Зеландия (ингл. New Zealand, маори Aotearoa) – Тын океанның көньяк-көнбатышында урнашкан дәүләт. Ике зур (Көньяк утрау һәм Төньяк) һәм күп (700гә якын) кечкенә утрауларда урнашкан. Дәүләтнең башкаласы – Веллингтон каласы (ингл. Wellington). Яңа Зеландия халкы саны – якынча 4 284 мең кеше.

    География

    [үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
    Яңа Зеландия космостан
    Кук тавы

    Яңа Зеландия Кук бугазы аерган Төньяк һәм Көньяк утрауларда урнашкан. Яңа Зеландиягә Тын океандагы берничә кече утраулар да керә. Илнең 3/4 өлеше тау вә калкулыклардан гыйбарәт. Яр буе һәм елга үзәннәре — уйсулыклар. Төньяк утрауда җир тетрәүләр ешрак була, сүнмәгән янартаулар, гейзерлар, кайнар минераль су чыганаклары бар. Көньяк утрауда Көньяк Альп таулары урнашкан (иң биек җире 3764 м — Кук тавы; тау түбәләрендә мәңгелек кар һәм бозлыклар бар). Төньяк утрау янындагы шельфта нефть, газ, тимер, бакыр, полиметалл рудалары, алтын, ташкүмер чыганаклары бар.

    Субтропик диңгез килматы, кырый көньякта уртача климат. Июльнең уртача температурасы төньякта +12°, көньякта +5°, гыйнварның уртача температурасы төньякта +19°, көньякта +14°. Уртача еллык явым 400–700 мм, тау битләүләрендә 2000–5000 мм. Елгалары күп сулы, һидроэнергетик ресурсларга бай. Иң эре елгасы — Уайкато (озынлыгы 354 км).

    Яңа Зеландиядә сары, кара һәм кәстәнә туфраклар, тауларда тау-урман, тау-болын туфраклары таралган.

    Хайваннар һәм үсемлекләр дөньясы

    [үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Урман башлыча биек тауларда сакланып калган. Үсемлекләрнең 75%тан артыгы эндемик. Абага, эпифит агачы һәм лианалар, җирле агач төрләре (каури, намаки, риму, тарайро һәм башкалар) күп.

    Хайваннар дөньясы ярлы. Имезүчеләрдән күсе, эт, ярканатлар, сөйрәлүчеләрдән туатара, кошлардан пингвин, акчарлак һәм башкалар күп. Очмый торган кошлардан киви, уека, моа һәм чебенче, песнәк, сыерчык бар. Соңгы 100 ел дәвамында хайваннар дөньясы болан, төлке, куян һәм башкалар хисабына баеган. Яңа Зеландиядә 10 милли парк (Маунт-Кук, Тонгариро, Фордлен һәм башкалар), 2 диңгез паркы, резерватлар бар.

    Тарих

    [үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    10—14 гасырларда Яңа Зеландиягә маориләр килеп урнашканнар. Аурупалылардан иң беренче булып утрауларга 1642 елда нидерланд диңгезчесе Абел Тасман барган. 1769—70 елларда инглиз диңгез сәяхәтчесе Җ.Кук утрауларны тәдкыйк иткән. 19 гасырның башында аурупалыларның беренче торак пунктлары пәйда булды. Шул ук вакытта маориләр җирләрен басып алу процессы башланды. 1840 елда инглиз мөһаҗирләре Велиингтон шәһәренә нигез салганнар. 1840 елда Бөекбритания Яңа Зеландияне үз мөстәмләкәсенә әйләндергән. 1843 елда маориләрнең иңглиз мөстәмләкәчеләренә каршы кораллы баш күтәрү башланган. 1872 елга килеп маориләрнең каршылыгы тулысынча дирлек бастырылган. 1907 елда Яңа Зеландия доминион статусын алган. Беренче бөтендөнья сугышында Бөекбритания ягында булган. Сугыштан соң Яңа Зеландия Алманиянең элекке мөстәмләкәләре булган Көнбатыш Самоа Һәм Науруны идарә итү өчен Бөекбритания һәм Австралия белән берлектә мандат алган. 1926 елгы империя конференциясе һәм 1931 елгы Вестминстер статуты белән расланган карарлар нигезендә Яңа Зеландия тышкы һәм эчке эшләрдә тулы мөстәкыйльлеккә ия булды. Икенче бөтендөнья сугышында антифашистик коалиция ягында булган. 1945 елдан — БМО әгъзасы.

    Халык

    [үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Халкының төп өлеше — яңазеландиялеләр; алар яңазеландияле инглизләр һәм маориләргә (15%) бүленә. Моннан тыш, полинезиялеләр, инглиз, шотланд, ирланд, кытай, hинд һ.б. халыклар яши. Рәсми теләр — инглиз һәм маори теллере. Диндарларның күбесе — протестантлар. Шәһәр халкы — 85%. Эре шәһәрләр: Веллиңтон, Окленд, Крайстчөрч.

    Диннәр

    [үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Яңа Зеландия халкының ~40 % ы үзен бернинди дингә дә бәйләп карамый. Диндарларның күбесе — христианнар (протестантлар һ. б.).

    Эре шәһәрләр

    [үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]



    Окленд

    Веллиңтон

    Крайстчөрч

    Һамилтон

    		 Урын Шәһәр Инглизчә Халык саны


    Тауранга

    Дандин

    Палмерстон-Норт

    Нельсон

    1ОклендAuckland1,413,700
    2ВеллиңтонWellington393,600
    3КрайстчөрчChristchurch375,200
    4ҺамилтонHamilton218,800
    5Нейпир-ҺастиңсNapier-Hastings128,800
    6ТаурангаTauranga127,700
    7ДанидинDunedin116,200
    8Палмерстон-НортPalmerston North82,400
    9НельсонNelson64,100
    10РоторуаRotorua56,200
    11Нью-ПлимутNew Plymouth55,600
    12ФангареиWhangarei54,400
    13ИнверкаргиллInvercargill49,800
    14КапитиKapiti41,000
    15ФангануиWhanganui39,200
    16ГисборнGisborne35,400
    17БленемBlenheim30,200
    18ПукекоһеPukekohe28,400
    19ТимаруTimaru28,400
    20ТаупоTaupo23,400


    Административ бүленеш

    [үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
    № Төбәк Административ үзәк Мәйдан, км² Халык саны, кеше Тыгызлык, кеше/км²
    1НортлендФангареи13 94116610011,9
    2ОклендОкленд50481527100302,5
    3ВаикатоҺамилтон25 59843080016,8
    4Бей-оф-ПлентиТауранга12 44728230022,7
    5Гисборн¹Гисборн8351471005,6
    6ТаранакиНью-Плимут727315900021,9
    7Манавату-ВангануиВангануи22 2151148005,2
    8Һокс-БейНейпир14 16423220016,4
    9ВеллиңтонВеллиңтон812449150060,5
    10Марлборо¹Бленем12 484491003,9
    11Нельсон¹Нельсон44549300110,8
    12Тасман¹Ричмонд9786448004,6
    13КентербериКрайстчөрч45 346328000,7
    14Вэст-КостГреймут23 33657430024,6
    15ОтагоДанидин31 4762117006,7
    16СаутлендИнверкаргилл28 681965003,4
    Барлыгы268 7154 242 05115,8
    ¹Территориаль идарә функцияләренә ия төбәк шуралары

    Тышкы территорияләр

    [үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
    Яңа Зеландиянең тышкы территорияләре
    Утраулар төркеме (Чын исем)Мәйдан,
    км²    		Халык саны,[7]
    кеше (2013)    		Координатлар
    Кермадек утраулары33,08 —29°16′ к. к. 177°55′ кб. о.HGЯO
    Три-Киңс утраулары (Ngamotukaraka, Manawa Tawhi)4,86 —34°09′ к. к. 172°08′ кч. о.HGЯO
    Чәтем архипелагы (Wharekauri, Rekohu)966,0060043°54′ к. к. 176°32′ кб. о.HGЯO
    Соландр (Hautere)0,70 —46°34′ к. к. 166°53′ кч. о.HGЯO
    Яңа Зеландиянең субантарктик утраулары
    Баунти утраулары1,35 —47°46′ к. к. 179°02′ кч. о.HGЯO
    Снар утраулары (Tini Heke)3,41 —48°01′ к. к. 166°32′ кч. о.HGЯO
    Антиподлар утраулры20,97 —49°41′ к. к. 178°48′ кч. о.HGЯO
    Окленд архипелагы (Motu Maha)625,60 —50°42′ к. к. 166°05′ кч. о.HGЯO
    Кемпбелл утраулары (Motu Ihupuku)113,31 —52°32′ к. к. 169°09′ кч. о.HGЯO
    Барлыгы1769,28600

    Башка территорияләр

    [үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
    ТерриторияМәйдан
    км²    		Халык саны
    чел. (2011)    		БашкалаСтатус
    Кук утраулары 236,7 14 974 Аваруа Үзидарәле дәүләт берәмлеге
    Ниуэ (Ниве) утравы 261,46 1611 Алофи Үзидарәле дәүләт берәмлеге
    Токелау утраулары 10 1411 Нукунону Бәйле территория
    Росс территориясе* 450 000 0 — Бәйле территория
    Барлыгы 719 188 4 422 396
       * Антарктика турында килешү буенча халыкара җәмгыять тарафыннан танылмый

    Икътисад

    [үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Яңа Зеладия — авыл хуҗалыгы югары дәрәҗәдә үсеш алган индустриаль-аграр дәүләт. Тулаем эчке продуктта авыл хуҗалыгы 7%, сәнәгать 19%, хезмәт күрсәтү тармагы 74%ны тәшкил итә. 2013 елгы мәгълүматларына күрә, Яңа Зеландия экспорты 61.722 миллиард яңазеланд долларын тәшкил итә[8]; төп партнерлар — Австралия — 21.0%, Кытай — 15.0%, АКШ — 9.2%, Япония — 7.0%.[9] Төп экспорт таварлары — сөт мәхсулатлары, ит, йон, урман мәхсулатлары, балык, машиналар.

    Яңа Зеландия экспорты 59.076 миллиард яңазеланд долларын тәшкил итә[10]; төп партнелар: Кытай — 16.4%, Австралия — 15.2%, АКШ — 9.3%, Япония — 6.5%, Сингапур — 4.8%, Алмания — 4.4%.[10] Төп импорт таварлары — машиналар һәм җиһазлар, транспорт васитәләре, очкычлар, нефть, электроника, текстиль, пластмасслар.

    Авыл хуҗалыгының нигезе — сөт, ит вә ит-йон терлекчелеге. Фураҗ культуралары, бодай, арпа, солы, бөртекле-кузаклылар, яшелчәләр игелә. Җиләк-җимеш, шул исәптә, киви җитештерелә. Бакчачылык (цитрус җимешләр, алма, армут, шафталы, төчечия), йөземчелек алган. Балык һәм кит тотыла. Урманда агач хәзерләнелә.

    Сәнәгать

    [үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Сәнәгатьтә азык-төлек вә җиңел сәнәгать үсеш алган. Кара һәм төсле металлургия, машиналар төзү, агач эшкәртү, целлюлоза-кәгазь, химия, тукымачылык сәнәгате кәсәбәләре (предприятиеләре) бар. Әлүмин, пыласмас, ашламалар, цемент, фәгъфур заводлары бар. Табигый газ, тимер рудасы, бакыр, кургашын, тутыя, алтын, көмеш, күмер, титан, магнетит комы чыгарыла.

    Транспорт

    [үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

    Транспортта диңгез транспортының әһәмияте зур. Эре портлар: Веллиңтон, Окленд, Литлтон. Тимер юллар озынлыгы 3,9 мең километр[11], автомобиль юллары озынлыгы 92 мең км. Эре аэропортлар — Окленд, Крайстчөрч, Веллиңтон.

    Искәрмәләр

    [үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
    1. ↑ Error on call to Template:cite web: Parameters url and title must be specified.
    2. ↑ Error: Unable to display the reference from Wikidata properly. Technical details:
      • Reason for the failure of {{Cite web}}: The output template call would miss the mandatory parameter url.
      • Reason for the failure of {{Cite Q}}: The Wikidata reference contains the property Калып:Property, which is not assigned to any parameter of this template.
      See the documentation for further details.
    3. ↑ Error on call to Template:cite web: Parameters url and title must be specified (2022).
    4. ↑ Error on call to Template:cite web: Parameters url and title must be specified.
    5. 1 2 Error: Unable to display the reference from Wikidata properly. Technical details:
      • Reason for the failure of {{Cite web}}: The Wikidata reference contains the property Калып:Property, which is not assigned to any parameter of this template.
      • Reason for the failure of {{Cite Q}}: The Wikidata reference contains the property Калып:Property, which is not assigned to any parameter of this template.
      See the documentation for further details.
    6. ↑ Error on call to Template:cite web: Parameters url and title must be specified.
    7. ↑ http://www.stats.govt.nz/browse_for_stats/population/estimates_and_projections/SubnationalPopulationEstimates_HOTPAt30Jun14.aspx
    8. ↑ http://www.stats.govt.nz/browse_for_stats/snapshots-of-nz/nz-in-profile-2014/main-trading-partners.aspx
    9. ↑ архив күчермәсе, archived from the original on 2018-02-12, retrieved 2015-09-02
    10. 1 2 архив күчермәсе, archived from the original on 2018-10-19, retrieved 2015-09-02
    11. ↑ http://www.transport.govt.nz/ourwork/keystrategiesandplans/connectingnewzealand/cnzstateofinfrastructure/


    Чыганак — https://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Яңа_Зеландия&oldid=5522656