Tingnan ang source ng Romanong Britanya

{{Infobox former subdivision|native_name={{Native name|la|Provincia Britannia}}|conventional_long_name=Probinsya ng Britanya|common_name=Roman Britain|image_map=Roman Empire - Britannia (125 AD).svg|image_map_caption=Probinsya ng Britanya sa [[Roman Empire]] in 125 AD|subdivision=[[Probinsya]]|nation=the [[Imperyong Romano]]|era=[[Classical antiquity]]|capital=[[Camulodunum]]<br />[[Londinium]]|title_leader=[[Governors of Roman Britain|Governor]]|year_start=43 AD|event_start=Annexed by [[Claudius]]|event1=[[Septimius Severus|Severan]] Division|date_event1={{Circa|197}}|event2=Early fourth century Division|date_event2={{Circa|lk=no|312}}|year_end={{Circa|lk=no|410}}|event_end=[[End of Roman rule in Britain|End of Roman rule]]|today={{Plainlist|style=white-space:nowrap;|
* [[United Kingdom]]
*  '''∟'''[[England]]
*  '''∟'''[[Wales]]
*  '''∟'''[[Scotland]]}}|p1=British Iron Age|s1=Sub-Roman Britain|border_s1=no}}

Ang '''Romano Birtanya''' o '''Romanong Britanya''' ang teritoryong naging lalawigang Romano ng ''Britannia'' matapos ang pananakop ng mga Romano sa Britanya, na binubuo ng malaking bahagi ng pulo ng Malawak na Britanya o ''Great Britain''. Ang pananakop ay tumagal mula AD 43 hanggang AD 410.. <ref>{{Harvp|Hornblower|Spawforth|1998}}</ref> <ref>{{Harvp|Parker|Palmer|1992}}.</ref>

Sinakop ni '''Julio Cesar''' ang Britanya noong 55 at 54 BK bilang bahagi ng kanyang ''Gallic Wars''.[3] Ayon kay Cesar, ang mga Briton ay nasakop o kaya’y napasailalim sa kultura ng mga '''Belgae''' noong ''Panahong Bakal'' sa Britanya at tumutulong sa mga kaaway ni Cesar. Ang mga Belgae lamang ang nag-iisang tribong Celt na tumawid-dagat papuntang Britanya, sapagkat para sa iba pang tribong Celt, ang lupaing ito ay hindi kilala. Siya’y nakatanggap ng buwis, nagluklok sa kaibigang hari na si '''Mandubracius''' sa mga '''Trinovantes''', at bumalik sa Gaul. Ang mga planadong pananakop sa ilalim ni '''Augustus''' ay hindi natuloy noong 34, 27, at 25 BK. Noong AD 40, nagtawag si '''Caligula''' ng 200,000 sundalo sa Kanal ng kontinente, ngunit ayon kay Suetonius, pinapunta lamang sila upang mangolekta ng mga kabibe (''musculi''), marahil bilang simbolikong pahayag ng tagumpay ni Caligula laban sa dagat.[5] Makalipas ang tatlong taon, ipinadala ni '''Claudius''' ang apat na legiyon upang sakupin ang Britanya at ibalik sa trono ang ipinatapong hari na si '''Verica''' ng mga '''Atrebates'''.Natalo ng mga Romano ang '''Catuvellauni''', at pagkatapos ay inayos ang kanilang mga sinakop bilang lalawigan ng Britanya. Pagsapit ng AD 47, hawak na ng mga Romano ang mga lupaing nasa timog-silangan ng ''Fosse Way''. Ang pagkontrol sa Wales ay naantala dahil sa mga kabiguan at epekto ng pag-aalsa ni '''Boudica''', subalit unti-unti pa ring lumawak ang sakop ng mga Romano patungong hilaga. <ref>{{Citation |last=[[Julius Caesar]] |title=[[Commentarii de Bello Gallico]] |trans-title=Commentaries on the Gallic War |at=[[s:Commentaries on the Gallic War/Book 4#20|IV 20–38]] |language=la}}, abridged by {{Citation |last=[[Cassius Dio]] |title=[[Historia Romana]] |at=[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/39*.html#25 39.51–53] |language=la}}; cf. {{Citation |last=[[Tacitus]] |title=[[Agricola (book)|Agricola]] |at=13 |language=la}}; {{Citation |last=Julius Caesar |title=Commentarii de bello Gallico |at=[[s:Commentaries on the Gallic War/Book 5#1|V 1–23]] |language=la}}, abridged by {{Citation |last=Dio |first=Cassius |title=Historia Romana |at=[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/40*.html#25 40.1–4] |language=la}}.</ref>  <ref>{{Cite web |title=C. Julius Caesar, De bello Gallico, COMMENTARIUS QUINTUS, chapter 12, section 1 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.02.0002%3Abook%3D5%3Achapter%3D12%3Asection%3D1 |access-date=24 February 2018 |website=The Perseus Project}}</ref>  <ref>{{Cite book |last=Bowman |first=Alan K. |author-link=Alan Bowman (classicist) |title=Cambridge Ancient History |last2=Champlin |first2=Edward |last3=Lintott |first3=Andrew |publisher=Cambridge University Press |year=1996 |isbn=978-0-5212-6430-3 |volume=10 |page=228}}</ref>  <ref>{{Citation |last=[[Suetonius]] |title=[[The Twelve Caesars#Claudius|Claudius]] |at=17}}; cf. {{Citation |last=Dio |first=Cassius |title=Historia Romana |at=[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/40*.html#25 40.19,1] |language=la}}.</ref> 

Nagpatuloy ang pananakop ng Britanya sa ilalim ng pamumuno ni '''Gnaeus Julius Agricola''' (77–84), na pinalawak ang Imperyong Romano hanggang sa '''Caledonia'''. Sa kalagitnaan ng AD 84, hinarap ni Agricola ang mga hukbo ng mga Caledonian, na pinamunuan ni '''Calgacus''', sa '''Labanan sa Mons Graupius'''. Tinatayang nasa mahigit 10,000 ang nasawi sa panig ng Caledonian at mga 360 naman sa panig ng Romano, ayon kay Tacitus. Ang madugong labanan sa Mons Graupius ang nagwakas sa apatnapung taong pananakop ng Britanya, isang yugto na posibleng nagresulta sa pagitan ng 100,000 at 250,000 Briton na napatay. Sa konteksto ng digmaang bago ang industriyalisasyon at tinatayang kabuuang populasyon ng Britanya na humigit-kumulang 2 milyon, ito’y napakataas na bilang<ref>{{Cite book |last=Nicholas |first=Crane |title=The Making Of The British Landscape: From the Ice Age to the Present |date=2016 |publisher=Orion |isbn=978-0-2978-5735-8}}</ref>  <ref name="Mattingly 2006">{{Harvp|Mattingly|2006}}.</ref>
[[Kategorya:Britanya Romana]]
[[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Kastila ng CS1 (es)]]
[[Kategorya:Mga pinagmulan sa wikang Latin ng CS1 (la)]]
[[Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Latin]]

== Kasaysayan ==
=== Maagang Ugnayan ===

Kilala na ang Britanya sa [[Classical world|Daigdig Klasikal]]. Ang mga [[Ancient Greece|Griyego]], mga [[Phoenicia|Phoenician]] at mga [[Carthage|Carthaginian]] ay nakikipagkalakalan ng [[Cornwall|Cornish]] [[tin mining in Britain|tin]] noong ika-4 na siglo BK.<ref name="Welsh">{{Cite book |last=Patrick Welsh |first=George |title=Britannia: the Roman Conquest and Occupation of Britain |url=https://archive.org/details/britanniaromanco0000welc |year=1963 |pages=[https://archive.org/details/britanniaromanco0000welc/page/27 27]–31}}</ref> Tinawag ng mga Griyego ang ''{{Lang|grc-Latn|[[Cassiterides]]}}'', o mga “pulo ng lata”, at inilagay ito malapit sa kanlurang baybayin ng Europa.<ref>{{Citation |author=[[Herodotus]] |title=[[Histories (Herodotus)|Histories]] |at=[https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Hdt.+3.115.1 3.115]}}</ref> Sinasabing bumisita ang marinong Carthaginian na si [[Himilco]] sa isla noong ika-6 o ika-5 siglo BK, at ang manlalakbay na Griyego na si [[Pytheas]] noong ika-4 na siglo. Itinuturing itong isang mahiwagang lugar, at may ilang manunulat na tumangging maniwala na ito’y umiiral.<ref name="Plutarch">{{Citation |author=[[Plutarch]] |title=Life of Caesar |at=[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Caesar*.html#23.2 23.2]}}</ref>

Ang unang tuwirang ugnayan ng mga Romano ay nang magsagawa si [[Julius Caesar]] ng dalawang ekspedisyon noong 55 at 54 BK, bilang bahagi ng kanyang pananakop sa [[Gaul]], dahil naniniwala siyang tumutulong ang mga Briton sa paglaban ng mga Galo. Ang unang ekspedisyon ay higit na pagmamatyag kaysa ganap na pananakop; nakakuha lamang sila ng paanan sa baybayin ng [[Kent]] ngunit hindi nakasulong dahil sa pinsala mula sa bagyo sa mga barko at kakulangan ng kabalyerya. Sa kabila ng kabiguan sa militar, naging tagumpay ito sa politika: nagdeklara ang [[Roman Senate|Senado Romano]] ng 20 araw na pampublikong pista sa Roma bilang parangal sa hindi pangkaraniwang tagumpay ng pagkuha ng mga bihag mula sa Britanya at pagkatalo sa mga tribong [[Belgae|Belgic]] sa pagbabalik sa kontinente.<ref>{{Citation |last=Caesar |first=Julius |title=''Commentarii de Bello Gallico'' |at=[[s:Commentaries on the Gallic War/Book 4#20|IV 20–36]] |language=la}}</ref>

Ang ikalawang pagsalakay ay may mas malaking puwersa, at pinilit o inanyayahan ni Caesar ang maraming tribong Celtiko na magbayad ng buwis at magbigay ng mga bihag bilang kapalit ng kapayapaan. Itinalaga si [[Mandubracius]] bilang kaalyadong hari, at ang kanyang karibal na si [[Cassivellaunus]] ay napilitang sumuko. May mga bihag na kinuha, ngunit hindi magkasundo ang mga historyador kung may binayarang buwis matapos bumalik si Caesar sa Gaul.<ref>{{Citation |last=Caesar |first=Julius |title=''Commentarii de Bello Gallico'' |at=[[s:Commentaries on the Gallic War/Book 5#8|V 8–23]] |language=la}}</ref>

Walang teritoryo ang nasakop ni Caesar at walang tropa ang naiwan, ngunit nakapagtatag siya ng mga [[patronage in ancient Rome|kliyente]] at naisama ang Britanya sa [[sphere of influence|impluwensiya]] ng Roma. Nagplano si [[Augustus]] ng mga pagsalakay noong 34, 27 at 25 BK, ngunit hindi kailanman naging angkop ang pagkakataon,<ref>{{Citation |last=Dio |first=Cassius |title=Historia Romana |trans-title=Roman History |at=[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/49*.html#38 49.38], [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/53*.html#22 53.22], [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/53*.html#25 53.25] |language=la}}</ref> at nauwi ang ugnayan ng Britanya at Roma sa diplomasya at kalakalan. Ayon kay [[Strabo]], na nagsulat noong huling bahagi ng paghahari ni Augustus, mas malaki ang kinikita sa buwis mula sa kalakalan kaysa anumang pananakop.<ref>{{Citation |author=[[Strabo]] |title=[[Geographica]] |at=[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/4E*.html 4.5]}}</ref> Ipinapakita ng arkeolohiya na tumaas ang dami ng mga inangkat na luho sa timog-silangang Britanya.<ref name="Branigan">{{Cite book |last=Branigan |first=Keith |title=Peoples of Roman Britain: The Catuvellauni |url=https://archive.org/details/catuvellauni0000bran |publisher=Sutton Publishing |year=1985 |isbn=978-0-8629-9255-2}}</ref> Binanggit din ni Strabo ang mga haring Briton na nagpadala ng mga sugo kay Augustus, at sa sariling ''{{Lang|la|[[Res Gestae Divi Augusti|Res Gestae]]}}'' ni Augustus, binanggit niya ang dalawang haring Briton na kanyang tinanggap bilang mga tumakas.<ref>{{Citation |author=[[Augustus]] |title=[[Res Gestae Divi Augusti]] |trans-title=The Deeds of the Divine Augustus |at=[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Augustus/Res_Gestae/6*.html#32 32] |language=la}}</ref> Nang inanod ng bagyo ang ilang barko ni [[Tiberius]] patungong Britanya noong kanyang mga kampanya sa [[Germania|Alemanya]] noong 16 AD, nagbalik ang mga ito na may dalang mga kuwento tungkol sa mga halimaw.<ref>{{Citation |author=[[Tacitus]] |title=[[Annals (Tacitus)|Annals]] |at=[[s:The Annals (Tacitus)/Book 2#24|2.24]]}}</ref>

Tila pinanatili ng Roma ang balanse ng kapangyarihan sa katimugang Britanya sa pamamagitan ng pagsuporta sa dalawang makapangyarihang kaharian: ang [[Catuvellauni]], pinamumunuan ng mga inapo ni [[Tasciovanus]], at ang [[Atrebates]], pinamumunuan ng mga inapo ni [[Commius]].<ref>{{Harvp|Creighton|2000}}.</ref> Sinunod ang polisiyang ito hanggang 39 o 40 AD, nang tanggapin ni [[Caligula]] ang isang ipinatapong kasapi ng dinastiyang Catuvellaunian at nagplano ng pagsalakay sa Britanya na nauwi sa kahihiyan bago pa man makaalis sa Gaul.<ref>{{Citation |author=[[Suetonius]] |title=[[The Twelve Caesars#Caligula|Caligula]] |at=[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Caligula*.html#44 44–46]}}</ref><ref>{{Citation |last=Dio |first=Cassius |title=Historia Romana |at=[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/59*.html#25 59.25] |language=la}}</ref> Nang matagumpay na salakayin ni [[Claudius]] ang Britanya noong 43 AD, ito’y bilang tulong sa isa pang tumakas na pinunong Briton, si [[Verica]] ng Atrebates.

[[File:British.coinage.Roman.invasion.jpg|thumb|Mga pananakop sa pamumuno ni Aulus Plautius, nakatuon sa komersyal na mahalagang timog-silangan ng Britanya]]
Ang hukbong sumalakay noong 43 AD ay pinamunuan ni [[Aulus Plautius]],<ref>{{Citation |last=Dio |first=Cassius |title=Historia Romana |at=[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/60*.html#19 60.19–22] |language=la}}</ref> ngunit hindi tiyak kung ilang [[Roman legion|legion]] ang ipinadala. Ang ''{{Lang|la|[[Legio II Augusta]]}}'', na pinamunuan ng magiging emperador na si [[Vespasian]], ang tanging tiyak na lumahok.<ref>{{Citation |last=Tacitus |title=[[Histories (Tacitus)|Histories]] |at=[[s:The Histories (Tacitus)/Book 3#44|3.44]]}}</ref> Ang ''{{Lang|la|[[Legio IX Hispana]]}}'',<ref>{{Citation |last=Tacitus |title=Annals |at=[[s:The Annals (Tacitus)/Book 14#32|14.32]]}}</ref> ang ''{{Lang|la|[[Legio XIV Gemina|XIV Gemina]]}}'' (na kalaunan ay tinaguriang ''{{Lang|la|Martia Victrix}}'') at ang ''{{Lang|la|[[Legio XX Valeria Victrix|XX]]}}'' (na kalaunan ay tinaguriang ''{{Lang|la|Valeria Victrix}}'')<ref>{{Citation |last=Tacitus |title=Annals |at=[[s:The Annals (Tacitus)/Book 14#34|14.34]]}}</ref> ay kilalang naglingkod noong [[Boudican revolt|pag-aalsa ni Boudica]] noong 60/61, at malamang na naroon na mula pa sa unang pagsalakay. Hindi ito ganap na tiyak sapagkat nababago ang puwesto ng [[Roman army|hukbong Romano]] ayon sa pangangailangan. Ang ''{{Lang|la|IX Hispana}}'' ay maaaring permanenteng nakahimpil, dahil nakarekord itong nasa [[Eboracum]] ([[York]]) noong 71 at sa isang inskripsiyon doon noong 108, bago ito nawasak sa silangan ng Imperyo, marahil sa panahon ng [[Bar Kokhba revolt]].<ref name="Webster">{{Cite book |last=Webster |first=Graham |url=https://books.google.com/books?id=v0f4SEf7rosC&pg=PA66 |title=The Roman Imperial Army of the first and second centuries AD |publisher=University of Oklahoma Press |year=1998 |isbn=978-0-8061-3000-2 |edition=New ed of 3rd revised |page=66}}</ref>

==sanggunian==