Olimpiýa oýunlary

Häzirki zaman Olimpiýa oýunlary (fr. Jeux olympiques) — halkara derejesindäki köp görnüşli sport ýaryşlarynyň toplumydyr. Dünýäniň iň uly sport çäreleriniň hatarynda durýan Olimpiýa oýunlary özboluşly Tomus we Gyş oýunlaryna bölünýär we olaryň her birinde dürli sport görnüşleri boýunça ýaryşlar geçirilýär. Hem höwesjeň, hem-de hünärmen türgenler üçin açyk bolan bu oýunlara müňlerçe türgen we 200-den gowrak topar gatnaşýar; her bir topar haýsydyr bir garaşsyz döwleti ýa-da territoriýany jemleýär. Oýunlar köplenç, ýöne hemişe däl, geçirilýän ýylynda dünýä çempionatlarynyň ornuny tutýar. Tomus we Gyş Olimpiýa oýunlarynyň her biri dört ýyldan bir gezek geçirilýär we olar dört ýyllyk Olimpiýa sikliniň (Olimpiadanyň) dowamynda biri-birinden iki ýyl tapawut bilen guralýar. Bu tertip 1994-nji ýyldaky Gyş Olimpiýa oýunlaryndan bäri hereket edýär; ondan öň Tomus we Gyş oýunlary şol bir ýylda geçirilýärdi^[1]^[2].

Olaryň döredilmegine Gresiýanyň Olimpiýa şäherçesinde b.e. öňki VIII asyrdan b.e.-niň IV asyryna çenli geçirilen gadymy Olimpiýa oýunlary ylham berdi. Baron Pýer de Kuberten 1894-nji ýylda Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) esaslandyrdy, bu bolsa 1896-njy ýylda Afinada ilkinji häzirki zaman oýunlarynyň geçirilmegine ýol açdy. HOK Olimpiýa oýunlaryna gatnaşýan ähli guramalary we şahslary öz içine alýan Olimpiýa hereketiniň dolandyryjy edarasydyr. Olimpiýa Hartiýasy oýunlaryň gurluşyny we ygtyýarlyklaryny kesgitleýär^[3]^[4].

XX we XXI asyrlarda Olimpiýa hereketiniň ösüşi Olimpiýa oýunlarynda köp sanly üýtgeşmeleriň bolup geçmegine getirdi. Bu üýtgeşmeleriň käbirlerine gar we buz sport görnüşleri üçin Gyş Olimpiýa oýunlarynyň, maýyplygy bolan türgenler üçin Paralimpiýa oýunlarynyň, 14-18 ýaş aralygyndaky türgenler üçin Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlarynyň, bäş sany Kontinental oýunlaryň (Panamerikan, Afrika, Aziýa, Ýewropa we Ýuwaş umman sebitiniň oýunlary) we Olimpiýa oýunlarynda bäsleşilmeýän sport görnüşleri üçin Dünýä oýunlarynyň döredilmegi degişlidir. Şeýle hem, HOK "Deaflympics" (eşidiş kynçylygy bolanlar üçin oýunlar) we Ýörite Olimpiýa oýunlaryny goldaýar. HOK dürli ykdysady, syýasy we tehnologik ösüşlere uýgunlaşdy. Hwesewärler üçin bellenen düzgünleriň nädogry ulanylmagy Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) Kuberteniň göz öňünde tutan arassa höwesewärlik ýörelgesinden ýüz öwrüp, professional türgenleriň hem Oýunlara gatnaşmagyna rugsat bermäge iterdi. Köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň ähmiýetiniň artmagy korporatiw hemaýatkärlik we Oýunlaryň umumy täjirleşdirilmegi ýaly meseleleri ýüze çykardy. Birinji we Ikinji jahan uruşlary sebäpli 1916, 1940 we 1944-nji ýyllardaky Olimpiýa oýunlary geçirilmedi; Sowuk uruş döwründäki giň gerimli boýkotlar 1980 we 1984-nji ýyllardaky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşygy çäklendirdi; şeýle-de, COVID-19 bilen baglanyşykly çäklendirmeler sebäpli 2020-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlary 2021-nji ýyla geçirilip goýuldy^[5].

Olimpiýa hereketi halkara sport federasiýalaryndan (IF), Milli Olimpiýa komitetlerinden (NOC) we her bir Olimpiýa oýunlarynyň guramaçylyk komitetlerinden ybaratdyr. Karar kabul ediji edara hökmünde, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) üstüne her oýunlar üçin kabul ediji şäheri saýlamak we Olimpiýa Hartasyna laýyklykda oýunlary guramak hem-de maliýeleşdirmek borjy ýüklenendir. Şeýle hem, HOK oýunlarda bäsleşiljek sport görnüşlerinden ybarat bolan Olimpiýa maksatnamasyny kesgitleýär. Olimpiýa baýdagy, Olimpiýa alawy we maşal estafetasy, şeýle-de açylyş we ýapylyş dabaralary ýaly birnäçe Olimpiýa däp-dessurlary we nyşanlary bar. 2020-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda we 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlarynda jemi 14 000-den gowrak türgen 40 dürli sport görnüşi boýunça 448 ýaryşda bäsleşdi. Her ýaryşda birinji, ikinji we üçünji orunlary eýelänler degişlilikde altyn, kümüş we bürünç Olimpiýa medallaryna eýe bolýarlar^[6].

1996-njy ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlaryndan bäri oýunlar şeýle bir giň gerime eýe boldy welin, häzirki wagtda diýen ýaly ähli döwletler olarda wekilçilik edýär; köplenç koloniýalara we daşary ýurtlardaky territoriýalara öz toparlaryny goýmaga rugsat berilýär. Bu ösüş boýkotlar, doping, oýunlaryň netijesini öňünden kesgitlemek (şertli oýunlar), parahorluk we terrorçylyk ýaly köp sanly kynçylyklary hem-de jedelli meseleleri ýüze çykardy. Her iki ýyldan bir gezek geçirilýän Olimpiýa oýunlary we olaryň köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde giňden görkezilmegi türgenlere milli we halkara derejesinde meşhurlyk gazanmaga mümkinçilik döredýär. Şeýle hem, oýunlar kabul ediji şähere we ýurda özlerini dünýä tanatmak üçin mümkinçilik berýär^[7].

Olimpiýa oýunlary halkara hyzmatdaşlygyny we medeni alyş-çalyşy ösdürýän möhüm global çärä öwrüldi. Şol bir wagtyň özünde, Olimpiýa oýunlaryny kabul etmek şäher üçin möhüm ykdysady peýdalary we kynçylyklary hem getirip biler; bu bolsa infrastruktura, syýahatçylyga we ýerli ilata täsir edýär^[8].

Gadymy Olimpiýa oýunlary

Gresiýanyň Olimpiýa şäherindäki Gadymy Olimpiýa oýunlarynyň stadiony "Gadymy Olimpiýa oýunlary" (gadymy grekçe: τὰ Ὀλύμπια, ta Olympia) Gresiýanyň Olimpiýa şäherindäki Zewsiň ybadathanasynda her dört ýyldan bir gezek geçirilýän dini we sport baýramçylyklarydy. Baýramçylygyň wagty çylşyrymly formula esasynda kesgitlenýärdi; şol formula görä, baýramçylygyň ortaky bölegi tomusky gün duruşyndan (solstisiýadan) soňky ikinji doly aýyň döwrüne — adatça awgustyň ahyryna ýa-da sentýabryň başyna — gabat gelýärdi. Bu waka "ýyllyk hasyl ýygymyndan soň, ýöne zeýtun ýygymyndan öň" bolup geçýärdi. Baýramçylygyň senelerini yglan etmek üçin Elis şäherinden jarçylar iberilýärdi. Ilki bilen ýaryşlara diňe "erkin doglan grek ene-atanyň kanuny ogullary" gatnaşyp bilýärdi. Emma Makedoniýa we soňra Rim Gresiýany basyp alandan soň, Olimpiýa oýunlarynyň on sany emin agzasy öňki talaplary ýumşatdylar we grek dilinde gürläp bilýän islendik adama gatnaşmaga rugsat berdiler. On müňlerçe grek baýramçylyga gatnaşmak üçin kyn ýoly geçip, Olimpiýa gelýärdi. Käbir çeşmeler gatnaşanlaryň sanynyň 40 000-e ýetendigini aýdýar. Bu oýunlarda esasan ýeňil atletika görnüşleri, şeýle hem göreş we pankration ýaly göreş sungatlary, at we arabaly at ýaryşlary ýaly çäreler geçirilýärdi. Oýunlar dowam edýän döwründe gatnaşyjy şäher-döwletleriň arasyndaky ähli gapma-garşylyklaryň oýunlar tamamlanýança togtadylandygy barada köp ýazylypdyr. Harby hereketleriň bu görnüşde togtadylmagy Olimpiýa parahatçylygy ýa-da ylalaşygy diýlip atlandyrylýardy. Bu düşünje häzirki zaman rowaýatydyr, sebäbi grekler hiç haçan özara uruşlaryny togtatmandylar. Ylalaşyk diňe Olimpiýa barýan dini zyýaratçylara uruş gidýän sebitlerden hiç hili päsgelçiliksiz geçmäge rugsat berýärdi, sebäbi olar Zewsiň goragy astyndady^[9]^[9]^[10]^[11].

Olimpiýa oýunlarynyň gelip çykyşy syrlar we rowaýatlar bilen örtülendir; iň meşhur rowaýatlaryň biri Herakly we onuň kakasy Zewsi bu oýunlaryň esaslandyryjylary hasaplaýar. Rowaýata görä, oýunlara ilkinji gezek "Olimpiýa" adyny beren we olary her dört ýyldan bir gezek geçirmek däbini ýola goýan hut Herakldyr^[11]. Şol rowaýatda aýdylmagyna görä, Herakl özüniň on iki sany beýik işini (podwigini) tamamlanyndan soň, Zewsiň hormatyna Olimpiýa stadionyňy gurupdyr. Gurluşyk tamamlanandan soň, ol göni ugur boýunça 200 ädim ýöräp, bu aralygy "stadion" (gadymy grekçe: στάδιον, latynça: stadium, ýagny "tapgyr" ýa-da "aralyk") diýip atlandyrypdyr; soňra bu söz aralyk ölçeg birligine öwrülipdir. Gadymy Olimpiýa oýunlarynyň başlanýan senesi hökmünde iň giňden kabul edilen sene b.e.ö. 776-njy ýyldyr; bu sene Olimpiýada tapylan we b.e.ö. 776-njy ýyldan başlap her dört ýyldan bir gezek geçirilen ylgaw ýaryşynyň ýeňijileriniň atlaryny öz içine alýan ýazgylara esaslanýar. Ilkinji on üç Olimpiýa oýunlarynda diňe "stadion" ylgaw ýaryşy geçirilipdir, we şol gysga aralyga ylgaw ýaryşyndaky ýeňiş şeýle ýokary bahalandyrylypdyr welin, indiki Olimpiada ýeňijiniň ady bilen atlandyrylypdyr; meselem, "Argosly Ladasyň stadion ýaryşynda ýeňiş gazanan on sekizinji Olimpiadanyň üçünji ýyly". Gadymy oýunlar wagtyň geçmegi bilen üýtgeşmelere sezewar bolupdyr, ýöne soňlugy bilen olar ylgaw ýaryşlaryny, pentatlony (bökmek, disk we naýza zyňmak, ylgaw we göreşden ybarat bäş görnüşli ýaryş), boks, göreş, pankration we atly ýaryşlary öz içine alypdyr. Rowaýatlara görä, Elis şäherinden bolan aşpez Koroebus ilkinji Olimpiýa çempiony bolupdyr; bu bolsa ýaryşyň diňe aristokratlar bilen çäklenmändigini görkezýär^[12].

Olimpiýa oýunlary düýpli dini ähmiýete eýe bolupdyr. Zewsiň (onuň Olimpiýadaky ybadathanasynda Fidias tarapyndan ýasalan meşhur heýkeli bardy) we Pelopsiň (ilahi gahryman we Olimpiýanyň rowaýaty patyşasy) hormatyna geçirilýän däp-dessur häsiýetli gurbanlyk çäreleri bilen utgaşyklykda guralan sport ýaryşlary, festiwalyň ikinji gününe çenli başlanmandyr. Pelops Pisatis patyşasy Enomaus bilen geçiren arabaly ýaryşy arkaly meşhur bolupdyr. Ýaryşlarda ýeňiş gazananlar hormatlanyp, goşgularda we heýkellerde ebedileşdirilipdir. Olimpiýa oýunlarynda resmi taýdan ýeke-täk baýrak Zewsiň ybadathana çägindäki mukaddes zeýtun agajyndan örülen täç bolsa-da, ýeňijileriň gazanan şöhraty olara öz şäherlerinden we baý hemaýatkärlerden berilýän goldawlar görnüşinde ykdysady baýlyk hem getiripdir. Mysal üçin, Finley we Pleket. 24, 76–82 hem-de Perrottet işlerine serediň. Oýunlar her dört ýyldan bir gezek geçirilipdir we "Olimpiada" diýlip atlandyrylan bu döwür grekler tarapyndan wagt ölçeg birlikleriniň biri hökmünde ulanylypdyr. Oýunlar Panhellen oýunlary (umumy-grek oýunlary) diýlip atlandyrylýan toplumyň bir bölegi bolup, bu toparça Pifiýa, Nemeýa we Istmiýa oýunlaryny hem öz içine alypdyr.

Olimpiýa oýunlary öz üstünliginiň iň ýokary derejesine b.e. öňki VI we V asyrlarda ýetipdir, ýöne soňra Rimlileriň Gresiýada güýç we täsir gazanmagy bilen, oýunlaryň ähmiýeti kem-kemden peselipdir. Oýunlaryň resmi taýdan haçan tamamlanandygy barada alymlaryň arasynda ylalaşyk ýok bolsa-da, iň köp geçirilýän sene 393-nji ýyl bolup, imperator Teodosiý I ähli butparaz kultlary we däp-dessurlary ýok etmek barada perman çykaran wagtydyr. Köplenç agzalýan başga bir sene 426-njy ýyl bolup, onuň mirasdüşeri Teodosiý II ähli grek ybadathanalaryny ýok etmegi buýran wagtydyr.

Bäşinji döwrüň Olimpiýa oýunlary

Öňbaşçylar

Häzirki zaman döwründe sport ýaryşlaryny suratlandyrmak üçin "Olimpiýa" sözüniň dürli görnüşde ulanylyşy XVII asyrdan bäri bellige alnypdyr. Şeýle çäreleriň ilkinjisi "Cotswold Games" ýa-da "Cotswold Olimpick Games" bolup, ol Angliýanyň Çipping-Kampden şäherçesiniň golaýynda dürli sport görnüşlerini öz içine alýan ýyllyk duşuşykdyr. Ol ilkinji gezek 1612–1642-nji ýyllar aralygynda hukukçy Robert Dower tarapyndan guralypdyr we soňraky döwürlerde hem birnäçe gezek geçirilip, häzirki wagta çenli dowam edip gelipdir. Beýik Britaniýanyň Olimpiýa Assosiasiýasy Londonda 2012-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek üçin eden dalaşgärliginde bu oýunlary "Britaniýanyň Olimpiýa hereketiniň başlangyjy" hökmünde agzap geçipdir^[13].

Rewolýusiýa döwründäki Fransiýada 1796-njy ýyldan 1798-nji ýyla çenli her ýyl geçirilen milli Olimpiýa festiwaly bolan "L'Olympiade de la République" hem gadymy Olimpiýa oýunlaryna meňzeş bolmaga synanyşypdyr. Ýaryş gadymy Gresiýanyň Olimpiýa oýunlaryndaky birnäçe sport görnüşini öz içine alypdyr. 1796-njy ýyldaky oýunlar şeýle hem sportda metrik ulgamyň ulanylyp başlanmagy bilen tapawutlanypdyr. 1834-nji ýylda Angliýanyň Şropşir graflygynyň Oswestri şäherinde "Ho-limpyc Gaymes" (Olimpiýa oýunlary) atly çäräni mahabatlandyrýan we gepleşik dilindäki aýdylyşy boýunça ýazylan bildiriş^[14].

1834 we 1836-njy ýyllarda Şwesiýanyň Ramlösa şäherinde, 1843-nji ýylda bolsa Stokgolmda Gustaf Ýohan Şartau we beýlekiler tarapyndan Olimpiýa oýunlary guralypdyr. Bu oýunlara iň köp bolanda 25 000 tomaşaçy gatnaşypdyr^[15].

1850-nji ýylda Angliýanyň Şropşir graflygynyň Maç-Wenlok şäherçesinde William Penni Bruks tarapyndan "Olimpiýa synpy" (Olympian Class) atly çäre başlanypdyr. 1859-njy ýylda Bruks onuň adyny "Wenlok Olimpiýa oýunlary" (Wenlock Olympian Games) diýip üýtgedipdir. Bu ýyllyk sport festiwaly häzirki güne çenli dowam edýär. "Wenlock Olympian Society" jemgyýeti 1860-njy ýylyň 15-nji noýabrynda Bruks tarapyndan esaslandyryldy^[16].

1862-nji we 1867-nji ýyllar aralygynda Liwerpulda ýyllyk "Grand Olympic Festival" (Beýik Olimpiýa festiwaly) geçirilipdi^[14]. Jon Halli we Çarlz Pýer Melli tarapyndan gurnalan bu oýunlar, diňe "jenap höwesjeňleriň" (gentlemen amateurs) gatnaşyp bilmegine garamazdan, mazmuny boýunça doly derejede höwesjeň häsiýetli we garaýyş taýdan halkara derejesindäki ilkinji oýunlar boldy^[17]. 1896-njy ýylda Afinada geçirilen ilkinji döwrebap Olimpiadanyň maksatnamasy Liwerpul Olimpiadasynyňky bilen diýen ýaly meňzeşdi. 1865-nji ýylda Halli, Bruks we E. G. Rawenşteýn Liwerpulda Britan Olimpiýa Assosiasiýasynyň öňüsyrasy bolan Milli Olimpiýa Assosiasiýasyny esaslandyrdylar. Onuň esaslandyryjy düzgünleri Halkara Olimpiýa Hartiýasy üçin esas bolup hyzmat etdi. 1866-njy ýylda Beýik Britaniýada milli Olimpiýa oýunlary Londondaky "Crystal Palace" (Kristal köşgi) binasynda gurnaldy^[18].

Gaýtadan dikeldilmegi

Olimpiýa oýunlaryny gaýtadan dikeltmek baradaky grek gyzyklanmasy, 1821-nji ýylda Osman imperiýasyna garşy Grek garaşsyzlyk urşy bilen başlady. Bu pikir ilkinji gezek şahyr we gazet redaktory Panagiotis Sutsos tarapyndan 1833-nji ýylda çap edilen "Ölüleriň söhbetdeşligi" atly goşgusynda öňe sürlüpdi. Baý grek-rum haýyr-sahawatçysy Evangelos Zappas 1856-njy ýylda Grek patyşasy Ottoya hat ýazyp, Olimpiýa oýunlarynyň hemişelik esasda gaýtadan dikeldilmegi üçin maliýe goldawyny bermegi teklip etdi. Zappas 1859-njy ýylda Afinanyň şäher meýdançasynda geçirilen ilkinji Olimpiýa oýunlaryna hemaýatkärlik etdi. Oýunlara Grekistandan we Osman imperiýasyndan türgenler gatnaşdy. Zappas gadymy Panatinaik stadionyň geljekki ähli Olimpiýa oýunlaryny kabul edip bilmegi üçin onuň dikeldilmegini maliýeleşdirdi^[19]^[20].

Stadion 1870 we 1875-nji ýyllarda Olimpiýa oýunlaryna ýer eýeçiligini etdi. 1870-nji ýyldaky oýunlara otuz müň tomaşaçy gatnaşan bolsa-da, 1875-nji ýyldaky oýunlar boýunça resmi gatnaşyjy sanlary barada maglumat ýok. 1890-njy ýylda, sport arkaly halkara parahatçylygy we dostlugy öňe sürmegi maksat edinýän Baron Pýer de Kuberten "Wenlok Olimpiýa jemgyýetiniň" Olimpiýa oýunlaryna gatnaşandan soň, Halkara Olimpiýa Komitetini (HOK) esaslandyrmak pikiri bilen ruhlandy. Kuberten her dört ýyldan bir gezek geçiriljek we halkara derejesinde ýurtlaryň arasynda çalşyrylýan Olimpiýa oýunlaryny döretmek maksady bilen, Bruksyň we Zappasyň pikirlerine hem-de işlerine esaslandy. Ol bu pikirleri täze döredilen Halkara Olimpiýa Komitetiniň ilkinji Olimpiýa kongresinde hödürledi. Bu duşuşyk 1894-nji ýylyň 16-njy iýunyndan 23-nji iýunyna çenli Pariž uniwersitetinde geçirildi. Kongresiň soňky gününde, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) howandarlygynda geçiriljek ilkinji Olimpiýa oýunlarynyň 1896-njy ýylda Afinada geçirilmegi barada karara gelindi. HOK grek ýazyjysy Demetrius Wikelasy özüniň ilkinji prezidenti edip saýlady^[21]^[22].

1896-njy ýylyň oýunlary

HOK-yň howandarlygynda geçirilen ilkinji oýunlar 1896-njy ýylda Afinadaky "Panatinaiko" stadionynda gurnaldy. Oýunlara 14 ýurt we 43 görnüşde bäsleşen 241 türgen gatnaşdy. Zappas we onuň doganoglany Konstantinos Zappas geljekki Olimpiýa oýunlaryny maliýeleşdirmek üçin grek hökümetine ýörite gazna (wasiýetnama esasynda) serişde galdyrypdylar. Bu serişde 1896-njy ýylyň oýunlaryny maliýeleşdirmäge kömek etmek üçin ulanyldy. Jorj Aweroff oýunlara taýýarlyk çäginde stadionyň abatlanmagy üçin uly möçberde goşant goşdy. Grek hökümeti hem maliýe goldawyny berdi; bu çykdajylaryň biletleriň we ilkinji Olimpiýa ýadygärlik poçta markalarynyň satuwyndan gaýtarylmagyna garaşylýardy^[23].

Grek resmileri we jemgyýetçilik Olimpiýa oýunlaryny kabul etmek tejribesinden örän hoşal boldular. Bu duýgyny köp sanly türgen hem paýlaşýardy; hatda olar Afinanyň hemişelik Olimpiýa oýunlaryny geçirýän şäher bolmagyny talap edýärdiler. HOK geljekki oýunlaryň dünýäniň dürli şäherlerinde nobatma-nobat geçirilmegini meýilleşdirýärdi. Ikinji Olimpiýa oýunlary Parižde geçirildi.

Üýtgeşmeler we täzeçe çemeleşmeler

Ýewropadan daşarda geçirilen ilkinji Olimpiýa oýunlary bolan 1904-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlary döwründe Sent-Luisdäki Waşington uniwersitetiniň "Francis Field" stadiony 1896-njy ýylyň oýunlarynyň üstünliginden soň, Olimpiýa oýunlary onuň geljegini howp astynda goýan durgunlyk döwrüne gadam basdy. 1900-nji ýylda Parižde geçirilen Bütindünýä sergisi we 1904-nji ýylda Sent-Luisde geçirilen "Luiziana satyn alyş" sergisi bilen baglanyşykly guralan Olimpiýa oýunlary köp sanly gatnaşyjy ýa-da uly üns çekip bilmedi. Oýunlar Afinada geçirilen 1906-njy ýyldaky "Aralyk oýunlar" (bu at, olaryň üçünji Olimpiada döwrüniň içinde geçirilen ikinji Olimpiýa oýunlary bolandygy sebäpli berlipdir) bilen gaýtadan janlandy. Bu oýunlar dürli ýurtlardan köp sanly gatnaşyjylary özüne çekdi we jemgyýetçilikde uly gyzyklanma döredip, Olimpiýa oýunlarynyň hem meşhurlygynyň, hem-de geriminiň artmagyna badalga berdi. 1906-njy ýyldaky oýunlar şol döwürde Halkara Olimpiýa Komiteti (HOK) tarapyndan resmi taýdan ykrar edilipdi (häzirki wagtda beýle däl bolsa-da), şondan bäri bolsa hiç hili "Aralyk oýunlar" geçirilmedi^[24].

Gyşky oýunlar

Gyşky Olimpiýa oýunlary, tomusky oýunlaryň dowamynda guramaçylyk taýdan geçirilmegi mümkin bolmadyk gar we buz sport görnüşlerini öz içine almak üçin döredildi. Figuraly typmak (1908 we 1920-nji ýyllarda) we buz hokkeýi (1920-nji ýylda) tomusky Olimpiýa oýunlarynyň maksatnamasyna girizilipdi^[25]. Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) maksady, bu sanawy beýleki gyşky sport görnüşlerini hem öz içine alar ýaly giňeltmekdi. 1921-nji ýylda Lozannada geçirilen Olimpiýa kongresinde Olimpiýa oýunlarynyň gyşky görnüşini geçirmek barada karar kabul edildi. Üç aýdan soň Parižde geçirilen oýunlar bilen baglanyşyklylykda, 1924-nji ýylda Fransiýanyň Şamoni şäherinde gyşky sport hepdeligi (aslynda 11 gün dowam etdi) gurnaldy; bu çäre ilkinji Gyşky Olimpiýa oýunlaryna öwrüldi. Şol bir ýylda hem gyşky, hem-de tomusky oýunlaryň şol bir ýurt tarapyndan geçirilmegi meýilleşdirilen bolsa-da, bu pikirden tiz wagtda ýüz öwrüldi. HOK Gyşky oýunlaryň her dört ýyldan bir gezek, tomusky oýunlar bilen şol bir ýylda geçirilmelidigini kesgitledi. Bu däp Fransiýanyň Albertwil şäherinde geçirilen 1992-nji ýyldaky oýunlara çenli dowam etdirildi; şondan soň, ýagny 1994-nji ýyldaky oýunlardan başlap, Gyşky Olimpiýa oýunlary her dört ýyldan bir gezek, her tomusky Olimpiýa oýunlaryndan iki ýyl geçenden soň guralyp başlandy. Bu bolsa HOK-a iki çäräniň guramaçylyk we maliýe çykdajylaryny biri-birinden bölmäge, şeýle-de oýunlardan gelýän mahabat girdejisini dört ýyldan däl-de, eýsem her iki ýyldan bir gezek almaga mümkinçilik berdi^[26].

Paralimpiýa oýunlary

1948-nji ýylda ser Ludwig Guttmann Ikinji jahan urşundan soň esgerleriň dikeldilmegine (reabilitasiýasyna) ýardam bermek maksady bilen, 1948-nji ýyldaky London Olimpiýa oýunlaryna gabat gelýän we birnäçe hassahananyň arasynda geçirilýän köp görnüşli sport çäresini gurady. Ilki "Stoke Mandeville oýunlary" ady bilen tanalan Guttmannyň bu çäresi soňra ýyllyk sport festiwalyna öwrüldi. Indiki 12 ýylyň dowamynda Guttmann we beýlekiler sportuň sagalmak üçin bir serişde hökmünde ulanylmagy ugrundaky tagallalaryny dowam etdirdiler^[27]^[28]^[29]^[30].

1960-njy ýylda Guttmann Rim şäherine 400 türgeni alyp geldi; olar Tomusky Olimpiýa oýunlary bilen bir wagtda geçirilen we soňra ilkinji Paralimpiýa oýunlary hökmünde ykrar edilen "Parallel Olimpiýa oýunlarynda" bäsleşdiler. Şol wagtdan bäri Paralimpiýa oýunlary her Olimpiýa ýylynda geçirilip gelinýär we Seulda geçirilen 1988-nji ýylyň tomusky oýunlaryndan başlap, Olimpiýa oýunlaryny kabul edýän şäher Paralimpiýa oýunlaryny hem kabul edýär. Halkara Olimpiýa Komiteti (HOK) we Halkara Paralimpiýa Komiteti (HPK) 2001-nji ýylda şertnama baglaşdylar; bu şertnama kabul ediji şäherleriň hem Olimpiýa, hem-de Paralimpiýa oýunlaryny guramak boýunça borçnamalary öz üstüne almagyny kepillendirýärdi. Bu şertnama Pekinde geçirilen 2008-nji ýylyň tomusky oýunlarynda we Wankuwerde geçirilen 2010-njy ýylyň gyşky oýunlarynda güýje girdi.

2012-nji ýyldaky oýunlardan iki ýyl öň, LOCOG-yň (London Olimpiýa oýunlaryny guramaçylyk komitetiniň) başlygy Lord Koe Londondaky Paralimpiýa we Olimpiýa oýunlary barada şeýle beýanat berdi^[31]:

Biz jemgyýetiň maýyplyga bolan garaýşyny üýtgetmegi, Paralimpiýa sportunyň ýokary derejesini bellemegi we iki oýnuň hem bitewi bir bütindigini ilkibaşdan berk ornaşdyrmagy isleýäris.

Ýetginjekleriň oýunlary

2010-njy ýylda Olimpiýa oýunlaryna goşmaça hökmünde, 14-18 ýaş aralygyndaky türgenlere bäsleşmäge mümkinçilik berýän Ýetginjekleriň oýunlary ornaşdyryldy. Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlaryny geçirmek pikiri 2001-nji ýylda Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) prezidenti Žak Rog tarapyndan öňe sürlüp, guramanyň 119-njy kongresinde tassyklanyldy^[32]^[33]. Tomusky ýetginjekleriň oýunlary ilkinji gezek 2010-njy ýylyň 14-26-njy awgusty aralygynda Singapurda geçirildi, gyşky oýunlar bolsa iki ýyl geçenden soň Awstriýanyň Insbruk şäherinde gurnaldy^[34]. Bu oýunlar uly ýaşlylaryň Olimpiýa oýunlaryna garanyňda has gysga möhletli bolup, tomusky görnüşi on iki gün, gyşky görnüşi bolsa dokuz gün dowam edýär. HOK tomusky ýetginjekleriň oýunlaryna 3500 türgeniň we 875 resmi wekiliň, gyşky ýetginjekleriň oýunlaryna bolsa 970 türgeniň we 580 resmi wekiliň gatnaşmagyna rugsat berýär^[35]. Bäsleşiljek sport görnüşleri uly ýaşlylaryň oýunlaryndakylar bilen meňzeş bolsa-da, käbir tapawutly taraplar, şol sanda dürli ýurtlaryň Milli Olimpiýa Komitetleriniň (MOK) wekillerinden düzülen garyşyk toparlar, dürli jynsdaky türgenlerden ybarat toparlar, şeýle-de sport disiplinleriniň we ýaryşlaryň sanynyň azaldylmagy ýaly aýratynlyklar göz öňünde tutulýar^[36]. 2026-njy ýylda HOK-yň prezidenti Kirsti Kowentri Olimpiýa hereketiniň täzeden gurnalandygyny we Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlarynyň geljekki tapgyrlaryny geçirmek hukugyny bermegiň wagtlaýyn togtadylandygyny yglan etdi^[37].

21-nji asyryň oýunlary

2020-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda we 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlarynda jemi 14 000-den gowrak türgen 40 dürli sport görnüşi we 448 ýaryş boýunça bäsleşdi. Tomusky Olimpiýa oýunlaryna gatnaşyjylaryň sany 1896-njy ýylda 14 ýurdy wekilçilik edýän 241 adamdan, 2020-nji ýylda 206 ýurdy wekilçilik edýän 11 300-den gowrak türgene çenli artdy^[38]^[39]^[40]. Gyşky Olimpiýa oýunlarynyň gerimi we möçberi has kiçidir; meselem, Pekin 2022-nji ýylda 91 ýurtdan gelen 2 971 türgene ýer eýeçiligini etdi. Türgenleriň we resmi wekilleriň köpüsi oýunlar dowam edýän döwründe Olimpiýa şäherçesinde ýerleşdirilýär. Bu ýaşaýyş merkezi ähli Olimpiýa gatnaşyjylary üçin öz-özüni üpjün edýän ýer hökmünde niýetlenen bolup, onda naharhanalar, saglyk merkezleri we dini dessurlary ýerine ýetirmek üçin niýetlenen ýerler bar. 2024-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlary taryhda erkek we zenan türgenleriň deň sanda gatnaşmagy bilen, ýaryş meýdançasynda jyns taýdan doly deňligi gazanan ilkinji Olimpiýa oýunlary boldy^[41]^[42].

Halkara Olimpiýa Komitetine (HOK) aýry-aýry ýurtlary wekilçilik etmek üçin Milli Olimpiýa Komitetleriniň (MOK) döredilmegine rugsat berildi. Olar beýleki halkara guramalary tarapyndan talap edilýän syýasy özygtyýarlylyk baradaky berk talaplara hökman laýyk gelmeli däldirler^[43]. Netijede, koloniýalara we garaşly territoriýalara Olimpiýa oýunlarynda bäsleşmäge rugsat berilýär; munuň mysallary hökmünde Puerto-Riko, Bermuda we Gonkong ýaly territoriýalary görkezmek bolar – bularyň hemmesi başga bir ýurduň kanuny bölegi bolmagyna garamazdan, aýry ýurt hökmünde bäsleşýärler. Olimpiýa Hartiýasynyň häzirki görnüşi, "halkara jemgyýetçiligi tarapyndan ykrar edilen garaşsyz döwlet" hökmünde häsiýetlendirilýän ýurtlary wekilçilik etmek üçin täze MOK-laryň döredilmegine mümkinçilik berýär^[44]. Şonuň üçin hem, HOK 1986-njy ýylda Aruba Olimpiýa Komitetini ykrar eden hem bolsa, 2010-njy ýylda Sint-Marten we Kýurasao Arubanyňky bilen birmeňzeş konstitusion statusy alanda, bu ýerler üçin MOK-laryň döredilmegine rugsat bermedi. 2012-nji ýyldan bäri, öňki Niderland Antil adalaryndan bolan türgenler Niderlandlary ýa-da Aruba ýurduny wekilçilik etmek mümkinçiligine eýe boldular^[45]^[46]^[47].

Oýunlaryň çykdajylary

Oksfordyň 2016-njy ýyldaky Olimpiýa oýunlary boýunça geçirilen barlagy, 1960-njy ýyldan bäri Tomus oýunlary üçin sport bilen baglanyşykly çykdajylaryň ortaça 5,2 milliard ABŞ dollaryny, Gyş oýunlary üçin bolsa 3,1 milliard ABŞ dollaryny düzendigini ýüze çykardy. Bu sanlar ýollar, şäher demir ýol ulgamy we howa menzilleri ýaly giň gerimli infrastruktura çykdajylaryny öz içine almaýar; köplenç şeýle desgalaryň bahasy sport bilen baglanyşykly çykdajylara deň ýa-da ondan hem köp bolýar^[48]. Iň gymmat düşen Tomus oýunlary 40–44 milliard ABŞ dollary bilen 2008-nji ýyldaky Pekin oýunlary, iň gymmat Gyş oýunlary bolsa 51 milliard ABŞ dollary bilen 2014-nji ýyldaky Soçi oýunlary boldy. 2016-njy ýyldaky maglumatlara görä, bir türgene düşýän ortaça çykdajy Tomus oýunlarynda 599 000 ABŞ dollaryny, Gyş oýunlarynda bolsa 1,3 million ABŞ dollaryny düzdi; şol bir wagtyň özünde, 2012-nji ýyldaky London oýunlarynda bu görkeziji 1,4 million ABŞ dollaryna, 2014-nji ýyldaky Soçi oýunlarynda bolsa 7,9 million ABŞ dollaryna deň boldy^[49]^[50]^[51].

Monrealda (1976-njy ýyl) we Moskwa şäherinde (1980-nji ýyl) geçirilen Tomus oýunlary üçin amala aşyrylan giň gerimli gurluşyk işleri guramaçylaryň üstüne girdejiden ep-esli ýokary bolan çykdajy ýüküni goýan bolsa-da, Los-Anjeles 1984-nji ýyldaky Tomus oýunlarynda çykdajylary berk gözegçilikde saklady. Munuň üçin bar bolan desgalar ulanyldy, täze gurlan iki desganyň çykdajylary bolsa korporatiw hemaýatkärler tarapyndan tölendi. Piter Ueberrotyň ýolbaşçylygyndaky guramaçylyk komiteti gazanylan girdejiniň bir bölegini Günorta Kaliforniýada ýaşlaryň arasynda sporty ösdürmek, tälimçileri okatmak we sport kitaphanasyny goldamak maksady bilen döredilen "LA84" gaznasyna gönükdirdi. 1984-nji ýyldaky Tomus Olimpiýa oýunlary köplenç şol wagta çenli geçirilen iň üstünlikli maliýe netijeli häzirki zaman Olimpiýa oýunlary we geljekki oýunlar üçin nusgalyk hökmünde kabul edilýär^[52].

Oýunlar üçin bellenilen býujetden artyk çykdajy etmek ýygy-ýygydan duş gelýän ýagdaýdyr. 1960-njy ýyldan bäri geçirilen oýunlarda hakyky çykdajylaryň býujetden artykmaçlygy ortaça 156%-i düzdi; bu bolsa hakyky çykdajylaryň, oýunlary geçirmek hukugy gazanylan döwürde çaklanan býujetden ortaça 2,56 esse köp bolandygyny aňladýar. 1976-njy ýyldaky Monreal Olimpiadasy we beýleki oýunlar üçin iň köp çykdajy sarp etdi, 720%; Leýk-Plasid Olimpiadasy 1980-nji ýylda Gyşky Oýunlar üçin iň köp çykdajy sarp etdi, 324%. London Olimpiadasy 2012-nji ýylda 76%, Soçi Olimpiadasy 2014-nji ýylda 289% çykdajy sarp etdi^[53].

Oýunlar üçin çykdajylaryň we çykdajylaryň artmagynyň güýç kanunyna laýyklykda paýlanýandygy, ýagny Oýunlaryň uly çykdajylara sezewar bolýandygy we şu wagta çenli iň uly çykdajydan artyk çykdajynyň bolmagy diňe wagt meselesi. Gysgaça aýdylanda, Oýunlary geçirmek örän uly ykdysady we maliýe töwekgelçiliklerini döredýär^[54]^[55].

Ýer eýesi bolan şäherlere we ýurtlara ykdysady we sosial täsirler

Oýunlar barada garaşsyz ylmy barlag geçirmek üçin degişli edarany gözleýän Bob Barni, Olimpiýa oýunlarynyň sosial-medeni täsirleri barada ýazmak maksady bilen, 1989-njy ýylda Halkara Olimpiýa Barlaglary Merkezini döretmek işine ýolbaşçylyk etdi^[56]^[57]. Ol Olimpiýa oýunlarynyň "öwrenilmäge mynasypdygyna, sebäbi onuň global derejede iň uly duşuşyklaryň biri bolup, özüne degişli köp sanly syýasy, ykdysady we beýleki meseleleri öz içine alýandygyna" ynanýardy. Ol 1992-nji ýylda Olimpiýa oýunlaryna gönükdirilen we hünärmenler tarapyndan seljerilýän ilkinji ylmy žurnal bolan "Olympika" neşirini esaslandyrdy^[58]^[59]. 1991-nji ýylda esaslandyrylan Halkara Olimpiýa Taryhçylary Jemgyýeti "Journal of Olympic History" (Olimpiýa taryhy žurnaly) atly neşiri çap edýär^[60].

Käbir ykdysatçylar Olimpiýa oýunlaryny geçirmegiň ykdysady peýdalaryna şübheli garaýarlar we şeýle "ägirt uly çäreleriň" köplenç uly çykdajylary talap edýändigini, şol bir wagtyň özünde uzak möhletleýin perspektiwada diňe az mukdarda hakyky peýda getirýändigini nygtaýarlar^[61]. Olimpiýa oýunlaryny geçirmek (hatda oýunlary geçirmek üçin dalaşgär bolmak hem) ýer eýesi ýurduň eksportyny artdyrýan ýaly bolup görünýär, sebäbi ýer eýesi ýa-da dalaşgär ýurt oýunlary geçirmek üçin ýüz tutanda, söwda babatda açykdygy barada signal berýär^[62]. Barlaglar, Tomusky Olimpiýa oýunlaryny geçirmegiň, şäherde baş edarasy ýerleşýän korporasiýalaryň haýyr-sahawat işlerine goşant goşmagyna oňyn täsir edýändigini we munuň ýerli täjirçilik däl pudaga peýda getirýändigini görkezýär. Bu täsir oýunlardan öňki ýyllarda başlanýar we oýunlardan soň hem birnäçe ýyllap dowam edip biler, ýöne ol hemişelik däldir^[63].

Oýunlar ýer eýesi bolan jemgyýetlere ep-esli derejede ýaramaz täsir etdi; meselem, "Centre on Housing Rights and Evictions" (Ýaşaýyş jaý hukuklary we göçürmeler boýunça merkez) guramasy Olimpiýa oýunlary sebäpli iki onýyllygyň dowamynda iki milliondan gowrak adamyň ýaşaýan ýerinden göçürilendigini we munuň köplenç sosial taýdan ejiz toparlara has agyr täsir edendigini habar berýär^[64]. Soçide geçirilen 2014-nji ýylyň Gyşky Olimpiýa oýunlary taryhda iň gymmat Olimpiýa oýunlary bolup, olaryň bahasy 50 milliard ABŞ dollaryndan geçdi^[65]. Oýunlar döwründe Ýewropa Täzeden Gurmak we Ösüş Banky tarapyndan çap edilen hasabata görä, bu çykdajylar Russiýanyň milli ykdysadyýetini ösdürmezdi, ýöne hyzmatlaryň hiliniň ýokarlanmagy netijesinde Soçä we Russiýanyň günortasyndaky Krasnodar sebitine işew Oýunlardan sekiz aý geçenden soň, ýagny 2014-nji ýylyň dekabrynda, "The Guardian" neşiri stadionlar bilen arenalaryň biri-birinden uzakda ýerleşmegine we infrastrukturanyň henizem doly tamamlanmandygyna salgylanyp, Soçiniň "häzirki wagtda ruhlar şäherini ýatladýandygyny" belledi^[66]. Ýokary çykdajylar ýa-da ýerli goldawyň ýetmezçiligi sebäpli, azyndan dört şäher 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek baradaky dalaşgärliginden ýüz öwürdi; netijede, bäsleşik diňe iki şäheriň — Gazagystanyň Almaty we Hytaýyň Pekin (2008-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlaryny geçiren şäher) şäherleriniň arasynda dowam etdi. "The Guardian" Olimpiýa oýunlarynyň geljegi üçin iň uly howpuň, olary geçirmäge isleg bildirýän şäherleriň ýa-da ýurtlaryň azlygydygyny nygtady^[67]. 2024-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek ugrundaky bäsleşik Pariž bilen Los-Anjelesiň arasyndaky göreşe öwrüldi, şonuň üçin Halkara Olimpiýa Komiteti (HOK) adatdan daşary ädim ädip, 2024-nji ýyldaky oýunlary Pariže, 2028-nji ýyldaky oýunlary bolsa Los-Anjelese bermek barada şol bir wagtyň özünde karara geldi. Iki dalaşgärlik hem ýokary tehnologiýaly meýilnamalary we bar bolan hem-de wagtlaýyn desgalary rekord derejede köp mukdarda ulanmagyň innowasion usullary sebäpli ýokary baha eýe boldy^[68].

Halkara Olimpiýa Komiteti

Olimpiýa hereketi köp sanly milli we halkara sport guramalaryny we federasiýalaryny, ykrar edilen media hyzmatdaşlaryny, şeýle hem türgenleri, resmi wekilleri, eminleri we Olimpiýa Hartiýasynyň düzgünlerine eýermäge razy bolan beýleki ähli şahslary we edaralary öz içine alýar. Olimpiýa hereketiniň esasy guramasy hökmünde, Halkara Olimpiýa Komiteti (HOK) ýaryşy kabul etjek şäheri saýlamak, Olimpiýa oýunlarynyň meýilleşdirilmegine gözegçilik etmek, Olimpiýa sport maksatnamasyny täzelemek we tassyklamak, şeýle hem hemaýatkärlik we ýaýlym hukuklary boýunça gepleşikleri geçirmek üçin jogapkärdir^[69]^[70].

Olimpiýa hereketi üç esasy bölekden ybaratdyr:

Halkara federasiýalar (HF) – halkara derejesinde belli bir sport görnüşine gözegçilik edýän dolandyryjy guramalar. Mysal üçin, Halkara Futbol Federasiýasy (FIFA) futbol boýunça halkara dolandyryjy gurama bolup durýar, Halkara Woleýbol Federasiýasy (FIVB) bolsa woleýbol boýunça halkara dolandyryjy guramadyr. Häzirki wagtda Olimpiýa hereketinde her bir Olimpiýa sport görnüşine wekilçilik edýän 35 sany HF bar^[71].
Milli Olimpiýa komitetleri (MOK) her ýurtda Olimpiýa hereketine wekilçilik edýär we ony düzgünleşdirýär. Mysal üçin, Ellada Olimpiýa Komiteti (HOC) Gresiýanyň (resmi ady bilen Ellada Respublikasynyň) MOK-ydyr. Häzirki wagtda HOK tarapyndan ykrar edilen 206 sany MOK bar^[72]^[73].
Olimpiýa oýunlaryny guraýjy komitetler (OOGK) – her bir Olimpiýa oýunlaryny guramak üçin jogapkär bolan wagtlaýyn komitetler. OOGK-lar her oýunlardan soň, jemleýji hasabat HOK-a tabşyrylandan soň ýatyrylýar^[74].

Fransuz we iňlis dilleri Olimpiýa hereketiniň resmi dilleridir. Her Olimpiýa oýunlarynda ulanylýan beýleki dil – ýaryşy kabul edýän ýurduň dilidir (ýa-da, eger ýurduň fransuz ýa-da iňlis dillerinden başga birnäçe resmi dili bar bolsa, şol dillerdir). Her bir yglan ediş çäresi (meselem, açylyş dabarasyndaky ýurtlaryň geçişi wagtynda her ýurduň adynyň yglan edilmegi) şu üç (ýa-da has köp) dilde ýa-da kabul ediji ýurduň iňlis ýa-da fransuz dilinde gepleýän ýurt bolmagyna baglylykda, esasy iki dilde amala aşyrylýar. Bu diller adaty tertipde ulanylýar: ilki hemişe fransuz dili, soňra iňlis dili we ondan soň kabul ediji ýurduň esasy dili (eger bu dil iňlis ýa-da fransuz dili bolmasa) ulanylýar^[69]^[70].

2025-nji ýylyň martynda Kirsti Kowentri Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) prezidenti wezipesine saýlanan ilkinji zenan we ilkinji afrikaly hökmünde taryha girdi. Kowentri belent maksatlary özünde jemleýär; ol Olimpiýa oýunlarynyň sport ussatlygy arkaly dürli medeniýetleri we milletleri birleşdirip, global jebisligiň nyşany bolup hyzmat edýän geljegini göz öňüne getirýär. Kowentriniň ýolbaşçylygy, sporty syýasatdan üzňe tutup, her bir millete Olimpiýa sahnasynda özüni görkezmek üçin deň mümkinçiligiň berilmegini üpjün etmäge gönükdirilendir. Kowentriniň meýilnamalary HOK-yň global hyzmatdaşlygy, esasanam BRICS ýurtlary bilen hyzmatdaşlygy berkitmek, şeýle hem sport arkaly parahatçylygy we ösüşi wagyz edip, guramanyň global birleşdiriji hökmündäki ornuny güýçlendirmek boýunça giň gerimli tagallalary bilen utgaşýar^[75]^[76] .

Parahorluk we korrupsiýa baradaky aýyplamalar

Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) düzüminde birnäçe ömürlik agzanyň bolmagy sebäpli, gurama köplenç öz pikirinde berk durýan we üýtgemez gurama hökmünde tankyt edilip gelindi. Aweri Brandžyň we Huan Antonio Samaranžyň prezidentlik döwürleri aýratyn jedelli boldy. Brandžy amatörlügi goramak we Olimpiýa oýunlarynyň täjirleşdirilmegine garşy çykmak ugrunda berk göreşdi; şol bir wagtyň özünde, onuň bu garaýyşlary häzirki zaman sportunyň hakykatlaryna gabat gelmeýän ýaly kabul edilip başlandy. Gündogar blog ýurtlaryndan döwlet tarapyndan goldanylýan türgenleriň peýda bolmagy "arassa amatör" ideologiýasyna zarba urdy, sebäbi bu ýagdaý Günbatar ýurtlarynyň öz hasabyna çykyş edýän amatörlerini bäsdeşlikde amatatsyz ýagdaýa saldy. Brandžy Günorta Afrikanyň ýaryşlardan çetleşdirilmegine garşy çykandygy üçin antisemitizmde we rasizmde aýyplandy^[77]. Samaranžyň prezidentlik döwründe gurama hem hossarçylyk (ýakynlaryna artykmaç hukuk bermek), hem-de korrupsiýa bilen baglanyşykly aýyplamalara sezewar boldy. Samaranžyň Ispaniýadaky Franko režimi bilen bolan gatnaşyklary hem tankydyň obýekti boldy^[78].

1998-nji ýylda HOK-yň birnäçe agzasynyň 2002-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek üçin dalaşgär bolan Solt-Leýk-Siti şäheriniň komitetiniň wekillerinden sowgatlary kabul edendigi barada maglumat ýaýrady. Tiz wagtdan dört sany garaşsyz derňew işi başladyldy: olar HOK, ABŞ-nyň Olimpiýa Komiteti (USOC), Solt-Leýk Guramaçylyk Komiteti (SLOC) we ABŞ-nyň Adalat Departamenti (DOJ) tarapyndan geçirilýän derňewlerdi. Kanuna gönümel garşy gelýän hiç hili hereket bolmasa-da, sowgatlaryň kabul edilmegi ahlak taýdan şübheli hereket hasaplandy. Derňewiň netijesinde HOK-yň on agzasy guramadan çykaryldy, ýene-de on agzasyna bolsa jerime ýa-da çäklendirme ýaly çäreler görüldi.[107] Geljekki dalaşgärlikler üçin has berk düzgünler kabul edildi we HOK agzalarynyň dalaşgär şäherlerden kabul edip biljek serişdeleriniň möçberine çäklendirmeler girizildi. Şeýle hem, HOK agzalygy üçin täze möhlet we ýaş çäklendirmeleri girizildi hem-de komitete öňki Olimpiýa türgenlerinden on bäş adam goşuldy. Şeýle-de bolsa, sport we biznes nukdaýnazaryndan seredilende, 2002-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlary taryhdaky iň üstünlikli Gyşky oýunlaryň biri boldy; ýaýlym we marketing maksatnamalary boýunça rekordlar goýuldy. Iki milliarddan gowrak tomaşaçy 13 milliarddan gowrak tomaşaçy sagatyny tomaşa etdi^[79]. 2002-nji ýyldaky oýunlar maliýe taýdan hem üstünlikli boldy, öňki Olimpiýa oýunlaryna garanyňda az sponsor bilen has köp pul toplady we SLOC-a 40 million dollar artykmaçlyk berdi. Bu artykmaç girdeji, saklanyp galan Olimpiýa meýdançalarynyň köpüsini saklaýan we işleýän Ýuta Atletika Gaznasyny (Ýuta Olimpiýa Miras Gaznasy hökmünde hem atlandyrylýar) döretmek üçin ulanyldy^[80].

1999-njy ýylda Naganonyň Olimpiýa oýunlaryny geçirmek boýunça dalaşgärlik komitetiniň Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) 62 agzasyny we olaryň köp sanly kömekçilerini myhmançylykda kabul etmek üçin takmynan 14 million dollar harçlandygy habar berildi. HOK-yň myhmançylyk çykdajylarynyň köpçülige mälim edilmezligini talap etmeginden soň Naganonyň maliýe resminamalaryny ýok etmegi sebäpli, takyk sanlar näbelli bolup galýar^[81]^[82]^[83]^[84].

2000-nji ýylyň iýul aýynda "Los Angeles Times" gazeti HOK-yň hemaýatkärlikden we ýaýlym hukuklaryndan gelýän girdejileri paýlamakdaky çylşyrymly usullary barada habar berende, Olimpiýa oýunlary boýunça taryhçy Bob Barni "HOK-da korrupsiýa ýagdaýlaryna entek duş gelmändigini", ýöne "hasabatlylygyň ýoklugy bilen baglanyşykly meseleleriň bardygyny" belledi^[85]. Soňra ol, Olimpiýa oýunlaryny geçirmek üçin dalaşgärlik prosesinde ünsi türgenlere gönükdirmegiň "skandal ýa-da korrupsiýa baradaky garaýyşlary kölegelemek güýjüne eýedigini" belledi^[86]^[86].

2004-nji ýylyň awgust aýynda BBC-niň "Panorama: Oýunlary satyn almak" (Buying the Games) atly dokumental filmi 2012-nji ýyldaky Tomus Olimpiýa oýunlaryny geçirmek üçin dalaşgärlik prosesinde parahorlugyň ulanylandygy baradaky derňewiň netijelerini mälim etdi^[87]. Dokumental filmde HOK agzalaryny belli bir dalaşgär şäheriň peýdasyna ses bermäge mejbur etmek üçin para bermegiň mümkindigi öňe sürüldi. 2012-nji ýyldaky oýunlar üçin dalaşgärlikde az tapawut bilen ýeňilenden soň^[88], Parižiň häkimi Bertran Delanoe Beýik Britaniýanyň premýer-ministri Toni Bleri we öňki Olimpiýa çempiony Sebastýan Ko tarapyndan ýolbaşçylyk edilýän London dalaşgärlik komitetini dalaşgärlik düzgünlerini bozmakda aýyplady. Ol şaýat hökmünde Fransiýanyň prezidenti Žak Şiraky görkezdi; Şirak özüniň bu işe gatnaşygy barada seresaply beýanatlar berdi^[89], ýöne bu aýyplama doly derňelmedi. Turiniň 2006-njy ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek boýunça dalaşgärligi hem jedelli ýagdaýlar bilen utgaşdy; Şweýsariýanyň Sion şäheriniň bäsdeş dalaşgärligi bilen ýakyn baglanyşygy bolan HOK-yň abraýly agzasy Mark Hodler, Turin guramaçylyk komitetiniň agzalary tarapyndan HOK-yň resmilerine para berlendigini öňe sürdi. Bu aýyplamalar giň gerimli derňewe sebäp boldy we şeýle hem köp sanly HOK agzasynyň Sion şäheriniň dalaşgärligine garşy pikire gelmegine ýardam etdi, bu bolsa öz gezeginde Turiniň oýunlary geçirmek hukugyny gazanmagyna kömek eden bolmagy mümkin^[90].

Kommersiýalaşdyrma

Milli guramaçylyk komitetleriniň garamagynda

Olimpiýa oýunlary, ilkinji gezek 1896-njy ýylda Afinada geçirilen Tomus Olimpiýa oýunlaryndan bäri dürli derejede kommersiýalaşdyrylyp gelinýär; şol wagt "Kodak" ýaly birnäçe kompaniýa mahabat üçin töleg töläpdi^[91]. 1908-nji ýylda "Oxo", "Odol" (agyz çaýkaýan serişde) we "Indian Foot Powder" (aýak üçin poroşok) London Olimpiýa oýunlarynyň resmi hemaýatkärleri boldular^[92]^[93]. "Coca-Cola" ilkinji gezek 1928-nji ýyldaky Tomus Olimpiýa oýunlaryna hemaýatkärlik etdi we şondan bäri Olimpiýa oýunlarynyň hemaýatkäri bolmagyny dowam etdirýär^[94]^[95]. Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) hemaýatkärlige gözegçilik edip başlamazyndan öň, hemaýatkärlik we Olimpiýa nyşanlaryny ulanmak boýunça şertnamalary baglaşmak jogapkärçiligi Milli Olimpiýa Komitetleriniň (MOK) üstündedi^[96].

HOK-yň gözegçiliginde

HOK başlangyç döwürde korporatiw hemaýatkärleriň maliýeleşdirmegine garşy çykypdy. Diňe 1972-nji ýylda HOK-yň prezidenti Eweri Brandej (Avery Brundage) wezipesinden çekilenden soň, gurama telewideniýe serişdesiniň mümkinçiliklerini we özleri üçin elýeterli bolan girdejili mahabat bazarlaryny öwrenip başlady^[97]. Huan Antonio Samarançyň ýolbaşçylygynda Oýunlar öz önümlerini Olimpiýa brendi bilen baglanyşdyrmaga çalyşýan halkara hemaýatkärlere tarap gönükdirilip başlandy.

Býujet

XX asyryň birinji ýarymynda HOK çäkli býujet bilen işledi. 1952-nji ýyldan 1972-nji ýyla çenli HOK-yň prezidenti bolan Eweri Brandej Olimpiýa oýunlaryny kommersiýa bähbitleri bilen baglanyşdyrmak boýunça ähli synanyşyklary ret etdi. Ol korporatiw bähbitleriň täsiriniň HOK-yň karar kabul ediş prosesine ýaramaz täsir ýetirjekdigine ynanýardy. Onuň bu girdeji çeşmesine garşy çykmagy, HOK-yň hemaýatkärlik şertnamalaryny baglaşmak we Olimpiýa nyşanlaryny ulanmak işini guramaçylyk komitetleriniň özlerine tabşyrmagyna sebäp boldy. Brandej wezipesinden çekilende, HOK-yň 2 million ABŞ dollary möçberinde serişdesi bardy; sekiz ýyldan soň bolsa HOK-yň gaznasy 45 million ABŞ dollaryna çenli artdy. Munuň esasy sebäbi, Oýunlary korporatiw hemaýatkärlik we telewideniýe hukuklaryny satmak arkaly giňeltmäge gönükdirilen ideologiýanyň üýtgemegi boldy. 1980-nji ýylda Huan Antonio Samaranch Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) prezidenti saýlananda, onuň maksady HOK-y maliýe taýdan garaşsyz etmekdi^[97].

1984-nji ýyldaky Tomus Olimpiýa oýunlary Olimpiýa taryhynda möhüm öwrülişik nokady boldy. Piter Ueberrotyň ýolbaşçylygyndaky Los-Anjelesdäki guramaçylyk komiteti 225 million ABŞ dollary möçberinde artykmaç girdeji gazanmagy başardy; bu şol döwür üçin öň görülmedik mukdardy. Guramaçylyk komiteti şeýle artykmaç girdejini, esasan, saýlanan kompaniýalara ýeke-täk hemaýatkärlik hukuklaryny satmak arkaly gazanyp bildi. HOK bu hemaýatkärlik hukuklaryna gözegçiligi öz eline almagy maksat edinipdi. Samaranch Olimpiýa brendini döretmek üçin 1985-nji ýylda "Olimpiýa Maksatnamasyny" (TOP) esaslandyrmaga ýardam etdi. TOP-a agzalyk örän ýokary derejeli we gymmat bolupdyr hem-de häzir hem şeýle bolmagynda galýar. Dört ýyllyk agzalyk üçin töleg 50 million ABŞ dollaryny düzýärdi. TOP-yň agzalary öz önüm kategoriýalary üçin ýeke-täk global mahabat hukuklaryny, şeýle hem neşirlerinde we mahabatlarynda Olimpiýa nyşanyny — biri-biri bilen baglanyşykly bäş halkany — ulanmak hukugyny alýardylar^[98].

Telewideniýäniň täsiri

Berlinde geçirilen 1936-njy ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlary telewideniýede görkezilen ilkinji Oýunlar boldy, ýöne olar diňe ýerli tomaşaçylar üçin ýaýlymda berlipdi^[99]. Italiýada geçirilen 1956-njy ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlary halkara derejesinde telewideniýede görkezilen ilkinji Olimpiýa oýunlary boldy we Kaliforniýada geçiriljek indiki Gyşky oýunlar üçin ýaýlym hukuklary ilkinji gezek ýöriteleşdirilen telewideniýe kompaniýalaryna satyldy — CBS kompaniýasy ABŞ-daky hukuklar üçin 394 000 ABŞ dollaryny töledi^[100]. Soňky onýyllyklarda Olimpiýa oýunlary Sowuk urşuň ideologik meýdançalarynyň birine öwrüldi we Halkara Olimpiýa Komitetleri (HOK) ýaýlym serişdeleri arkaly bu güýçlenen gyzyklanmadan peýdalanmak isledi. Ýaýlym hukuklarynyň satylmagy HOK-a Olimpiýa oýunlarynyň giňden görkezilmegine we şeýlelikde has köp gyzyklanma döredilmegine mümkinçilik berdi; bu bolsa öz gezeginde mahabat berijiler üçin telewideniýe wagtynyň özüne çekijiligini artdyrdy. Bu aýlanşyk HOK-a şol hukuklar üçin barha artýan tölegleri talap etmäge mümkinçilik berdi. Mysal üçin, CBS kompaniýasy 1998-nji ýyldaky Nagano oýunlarynyň ABŞ-daky ýaýlym hukuklary üçin 375 million ABŞ dollaryny töledi, NBC bolsa 2000-nji ýyldan 2012-nji ýyla çenli ähli Olimpiýa oýunlaryny ýaýlymda bermek boýunça ABŞ-daky hukuklar üçin 3,5 milliard ABŞ dollaryny sarp etdi^[97].

2011-nji ýylda NBC kompaniýasy HOK bilen 2020-nji ýyldaky oýunlara çenli Olimpiýa oýunlaryny ýaýlymda bermek barada 4,38 milliard dollarlyk şertnama baglaşdy; bu Olimpiýa taryhynda telewideniýe hukuklary boýunça iň gymmat şertnama boldy^[101]. Soňra, 2014-nji ýylyň 7-nji maýynda NBC Olimpiýa oýunlaryny, şol sanda 2032-nji ýyldaky oýunlary hem öz içine alýan möhletde ýaýlyma bermek boýunça umumy bahasy 7,75 milliard dollara barabar bolan şertnamanyň möhletini uzaltmaga ylalaşdy^[102]. Şeýle-de, NBC 2014-nji ýyldan başlap Ýetginjekleriň Olimpiýa oýunlaryny we Paralimpiýa oýunlaryny ABŞ-da teleýaýlym arkaly görkezmek hukuklaryny hem gazandy^[103]^[104]. Olimpiýa komitetiniň dünýä derejesindäki hemaýatkärleriniň ýarysyndan gowragy ABŞ-nyň kompaniýalarydyr we NBC Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) esasy girdeji çeşmeleriniň biri bolup durýar^[105].

2025-nji ýylyň 13-nji martynda "Comcast" kompaniýasynyň Olimpiýa oýunlaryny 2036-njy ýyla çenli ýaýlymda görkezmek üçin Halkara Olimpiýa Komitetine (HOK) 3 milliard dollar tölejekdigi we hyzmatdaşlygyny has-da ösdürip, oýunlardaky roluny "hukuk eýesinden" "strategik hyzmatdaşa" üýtgetjekdigi yglan edildi. Bu yglan, 2024-nji ýyldaky Pariž Olimpiýa oýunlarynyň NBC teleýaýlymy üçin ýokary tomaşaçylyk görkezijilerini gazanmagyndan we "Peacock" hyzmatynyň abunaçylarynyň sanynyň artmagyndan soň amala aşyryldy. Bu ylalaşyk NBC-ä 2026-njy ýyldaky Milano-Kortina gyşky Olimpiýa oýunlaryny (6-njy fewral – 22-nji fewral aralygynda geçirilen) ýaýlymda görkezmek hukugyny berdi; şeýle hem teleýaýlyma 2028-nji ýyldaky Los-Anjeles Olimpiýa oýunlaryny, 2030-njy ýyldaky Fransiýa Alpleri gyşky Olimpiýa oýunlaryny, 2032-nji ýyldaky Brisben Olimpiýa oýunlaryny, 2034-nji ýyldaky Ýuta gyşky Olimpiýa oýunlaryny we 2036-njy ýyldaky Olimpiýa oýunlaryny görkezmek hukuklaryny berýär. Soňky agzalan oýunlar, Berlinde geçirilen we telewideniýe arkaly görkezilen ilkinji oýunlaryň 100 ýyllygyny alamatlandyrýar^[106].

Tomaşaçylaryň sany 1960-njy ýyllardan başlap, XX asyryň ahyryna çenli örän çalt depgin bilen artdy. Munuň sebäbi, 1964-nji ýyldan başlap bütin dünýäde göni ýaýlym üçin hemra tehnologiýalarynyň ulanylyp başlanmagy we 1968-nji ýylda reňkli telewideniýäniň ornaşdyrylmagydy^[107]. 1968-nji ýyldaky Mehiko Olimpiýa oýunlarynyň dünýä boýunça tomaşaçylarynyň sany takmynan 600 million diýlip çaklanan bolsa, 1984-nji ýyldaky Los-Anjeles oýunlarynda bu görkeziji 900 milliona ýetdi; 1992-nji ýyldaky Barselona tomusky Olimpiýa oýunlaryna gelnende bolsa, tomaşaçylaryň sany 3,5 milliarda çenli artdy^[108]^[109]^[110]. Oýunlary ýaýlymda görkezmegiň ýokary bahalary, internetiň döreden goşmaça basyşy we kabel telewideniýesinden gelýän güýçlenen bäsdeşlik sebäpli, telewideniýe pudagy reýtingleri ýokarlandyrmak üçin HOK-dan käbir ýeňillikleri we üýtgeşmeleri talap etdi. HOK muna jogap hökmünde Olimpiýa maksatnamasynda birnäçe üýtgeşmeleri amala aşyrdy; Tomusky oýunlarda gimnastika ýaryşlarynyň dowamlylygy ýedi gije-gündizden dokuz gije-gündize çenli uzadyldy we has köp gyzyklanma döretmek maksady bilen "Çempionlar galasy" (Champions Gala) çäresi goşuldy^[111] şeýle hem, köp sanly teleýaýlym tomaşaçysyna eýe bolan meşhur sport görnüşleri — ýüzmek we suwa bökmek boýunça ýaryşlaryň maksatnamalary hem giňeldildi. NBC teleýaýlym kompaniýasynyň Olimpiýa oýunlaryny görkezmek hukugy üçin tölän uly möçberli tölegleri sebäpli, Halkara Olimpiýa Komitetleri (IOC) kompaniýa mümkin bolan ýagdaýlarda ABŞ-daky teleýaýlym reýtinglerini iň ýokary derejä ýetirmek üçin ýaryşlaryň tertibine täsir etmäge rugsat berdi^[112]^[113]^[114]^[115]^[116]. ABŞ-da teleýaýlym tomaşaçylarynyň sanyny artdyrmagyň möhüm mysallaryna ýüzmek boýunça final ýaryşlarynyň diňe ýaryşy kabul edýän şäherlerde (2008-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda Pekin we 2020-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda Tokio) irdenki wagtlarda geçirilmegi degişlidir; bu wagtlar ABŞ-da teleýaýlymlaryň iň köp tomaşa edilýän agşamky wagtyna (prime time) gabat gelýär^[117].

Olimpiýa marketingi

Lisenziýalaşdyryş maksatnamalaryndan gelýän serişdeler, umumy girdejiniň 60 göteriminden gowragyny düzýän bilet satuwy we ýaýlym hukuklary ýaly beýleki çeşmeler bilen bir hatarda, Oýunlar bilen baglanyşykly ähli işleri maliýeleşdirmäge hyzmat edýär^[118]^[119].

Olimpiýa brendiniň satuwy jedelli mesele bolup gelýär. Oýunlaryň beýleki islendik täjirleşdirilen sport çäresinden tapawudynyň galmandygy barada pikirler öňe sürülýär. Ýene bir tankydy garaýyş bolsa, Oýunlaryň kabul ediji şäherler we milli hökümetler tarapyndan maliýeleşdirilmegi bilen baglanyşyklydyr; Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) hiç hili çykdajy çekmeýändigine garamazdan, Olimpiýa nyşanlaryndan gelýän ähli hukuklara we girdejilere gözegçilik etmegi tankyt edilýär. Şeýle-de, HOK ähli hemaýatkärlik we ýaýlym girdejileriniň belli bir bölegini özüne alýar. Maýa goýumlarynyň yzyna gaýtaryljakdygyna hiç hili kepillik ýok bolsa-da, kabul ediji şäherler Oýunlary geçirmek hukugy ugrunda işjeň bäsleşmegi dowam etdirýärler. Geçirilen barlaglar Olimpiýa oýunlaryny geçiren ýurtlarda söwdanyň takmynan 30 göterim ýokary bolýandygyny görkezdi^[120]^[98].

Nyşanlar

Olimpiýa baýdagy

Olimpiýa hereketi, Olimpiýa Hartiýasynda beýan edilen ýörelgeleri aňlatmak üçin nyşanlary ulanýar. Oýunlaryň esasy nyşany Olimpiýa halkalarydyr; olar bäş sany ýaşaýyş bolan yklymyň (Afrika, Amerika (bir yklym hasaplanýar), Aziýa, Ýewropa we Okeaniýa) jebisligini aňladýan, biri-biri bilen baglanyşykly bäş halkadan ybaratdyr. Ak fonuň üstünde ýerleşdirilen reňkli halkalar — gök, sary, gara, ýaşyl we gyzyl — Olimpiýa baýdagyny emele getirýär. Bu reňkler şonuň üçin saýlanyp alyndy welin, her bir döwletiň milli baýdagynda bu reňkleriň azyndan biri bar. Baýdak 1914-nji ýylda tassyklanan hem bolsa, ilkinji gezek diňe 1920-nji ýylda Belgiýanyň Antwerpen şäherinde geçirilen Tomusky Olimpiýa oýunlarynda galdyryldy. Şondan bäri ol Oýunlaryň her bir dabarasynda galdyrylyp gelinýär^[121]^[122]. Halkara Olimpiýa Komitet (HOK) "Olimpiýa nyşanyny goramak hakyndaky Naýrobi şertnamasy" arkaly Olimpiýa nyşanlarynyň ulanylyşyna degişli aýratyn hukuklara we gözegçilige eýedir^[123].

Latyn dilinde "Has çalt, has ýokary, has güýçli" diýmegi aňladýan "Citius, Altius, Fortius" Olimpiýa şygary 1894-nji ýylda Pýer de Kuberten tarapyndan teklip edildi we 1924-nji ýyldan bäri resmi häsiýete eýedir. Bu şygar Kuberteniň dosty, dominikan ruhanysy Anri Didon (Henri Didon OP) tarapyndan 1891-nji ýylda Parižde geçirilen ýaşlaryň duşuşygy üçin oýlanyp tapylypdyr^[124].

Kuberteniň Olimpiýa ýörelgeleri Olimpiýa kasamynda şeýle beýan edilýär:

Olimpiýa oýunlarynda iň möhüm zat ýeňiş gazanmak däl-de, eýsem oňa gatnaşmakdyr; edil durmuşda iň möhüm zadyň ýeňiş däl-de, göreş bolşy ýaly. Esasy zat ýeňiji bolmak däl-de, eýsem mynasyp göreşmekdir.^[121]

Her Oýunlardan birnäçe aý öň, Olimpiýa alawy gadymy grek däp-dessurlaryny özünde jemleýän dabarada Olimpiýadaky Hera ybadathanasynda ýakylýar. Ruhany zenanyň keşbini janlandyrýan we oňa "Westal gyzlary" (Westal wirgins) hökmünde goşulýan on sany zenan artist, gün şöhlelerini jemleýän parabolik aýnanyň içine ýerleşdirmek arkaly maşaly ýakýar; Soňra ol Olimpiýa alawyny ýaryşyň geçirilýän şäherindäki Olimpiýa stadionynda açylyş dabarasynda möhüm orun tutjak alawa ýetirjek ilkinji ylgawçynyň (ol hem grek türgenidir) maşalyny ýakýar^[125]. Alaw 1928-nji ýyldan bäri Olimpiýa nyşany bolup gelse-de, maşal estafetasy diňe 1936-njy ýyldaky Tomusky oýunlarda Üçünji Reýhi wagyz etmek maksady bilen girizilipdir^[121]^[126].

Olimpiýa oýunlarynyň talismany — ýagny kabul ediji ýurduň medeni mirasyny şöhlelendirýän haýwan, adam ýa-da adam keşpli obraz — ilkinji gezek 1968-nji ýylda tanyşdyryldy. Ol, esasanam Sowet aýy balasy Mişanyň halkara derejesinde meşhurlyk gazanan 1980-nji ýyldaky Tomus Olimpiýa oýunlaryndan bäri, Oýunlaryň özboluşly keşbiniň we mahabatlandyrylmagynyň möhüm bölegi bolup gelýär. Londondaky Tomus Olimpiýa oýunlarynyň talismanyna Şropşirdäki "Maç-Uenlok" (Much Wenlock) şäherçesiniň hormatyna "Uenlok" ady berildi. "Maç-Uenlok" şäherçesinde häzirki güne çenli hem, Pýer de Kuberteni Olimpiýa oýunlaryny döretmäge ruhlandyran "Uenlok Olimpiýa oýunlary" geçirilip gelinýär^[127]. Pariž-2024 Olimpiýa oýunlarynyň talismany bolsa, Fransuz rewolýusiýasy döwründe Marianna tarapyndan dakylan baş geýiminiň — Frigiýa şlyapasynyň — adam keşpli görnüşidir^[128].

Dabaralar

Açylyş dabarasy

Olimpiýa Hartiýasynyň talaplaryna laýyklykda, Olimpiýa oýunlarynyň açylyş dabarasy dürli elementlerden ybarat bolýar. Bu dabaralar anna güni we sport ýaryşlary (käbir futbol topar oýunlary, softbol oýunlary we küreklemek boýunça saýlama ýaryşlar muňa degişli däl) başlanmazdan öň geçirilýär^[129]^[130]^[131]. Açylyş dabarasyndaky däp-dessurlaryň köpüsi 1920-nji ýylda Antwerpen şäherinde geçirilen Tomus Olimpiýa oýunlarynda ýola goýlupdyr^[129]^[130]. Dabaralar adatça Halkara Olimpiýa Komitetiniň prezidentiniň we kabul ediji ýurduň wekiliniň meýdança çykmagy bilen başlanýar; yzýany kabul ediji ýurduň baýdagy galdyrylýar we döwlet gimni ýerine ýetirilýär. Soňra kabul ediji ýurt öz medeniýetini şöhlelendirýän saz, aýdym, tans we teatr çykyşlaryny hödürleýär. Kabul ediji ýurtlaryň öňkülerden has ýatda galyjy dabarany guramak synanyşyklary netijesinde, bu çeper çykyşlaryň gerimi we çylşyrymlylygy barha artdy. Maglumatlara görä, Pekin oýunlarynyň açylyş dabarasy 100 million dollara düşüp, çykdajylaryň köp bölegi çeperçilik bölegine sarp edilipdir^[131]^[132].

Dabaranyň çeperçilik böleginden soň, türgenler ýurtlar boýunça toparlara bölünip, stadiona dabaraly ýöriş bilen girýärler. Olimpiýa oýunlarynyň taryhy köklerine hormat goýmak maksady bilen, däp boýunça ilki bilen Gresiýa stadiona girýär we ýörişe ýolbaşçylyk edýär. Soňra ýurtlar kabul ediji ýurduň saýlan dilindäki elipbiý tertibinde stadiona girýärler; kabul ediji ýurduň türgenleri bolsa iň soňunda girýärler. Afinada geçirilen 2004-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlarynda grek baýdagy stadiona ilkinji bolup giripdi, grek wekiliýeti bolsa iň soňunda giripdi. 2020-nji ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlaryndan başlap, Olimpiýa oýunlaryny (tomusky ýa-da gyşky) geljekde kabul etjek ýurtlar, häzirki kabul ediji ýurtdan derrew öň, ters tertipde stadiona girýärler. Oýunlary resmi taýdan açmak üçin Guramaçylyk komitetiniň prezidenti, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) prezidenti we kabul ediji ýurduň döwlet baştutany ýa-da onuň wekili çykyş edýärler. Ahyrynda, Olimpiýa maşaly stadiona getirilýär we soňky maşal göterijä — köplenç kabul ediji ýurduň üstünlikli çykyş eden Olimpiýa türgenine — gowşurylýana çenli elden-ele geçirilýär; şol türgen hem stadionyň çägindäki uly gapda Olimpiýa oduny ýakýar^[129]^[130].

Ýapylyş dabarasy

Pekin-2008 tomusky Olimpiýa oýunlarynyň ýapylyş dabarasynda türgenler stadiona ýygnanýarlar Olimpiýa oýunlarynyň ýapylyş dabarasy ähli sport ýaryşlary tamamlanandan soň, ýekşenbe güni geçirilýär. Her bir gatnaşyjy ýurduň baýdak göterijileri stadiona girýärler, olaryň yzyndan bolsa hiç hili milli tapawutlandyrma bolmazdan, türgenler bilelikde girýärler^[133]. Degişli milli gimnler ýaňlanýarka üç sany milli baýdak galdyrylýar: häzirki ýaryşy kabul edýän ýurduň baýdagy; Olimpiýa oýunlarynyň dörän ýeri bolan Gresiýanyň baýdagy; we indiki tomusky ýa-da gyşky Olimpiýa oýunlaryny kabul etjek ýurduň baýdagy^[133]. Guramaçylyk komitetiniň başlygy we Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) prezidenti ýapylyş çykyşlaryny edýärler, Oýunlar resmi taýdan ýapylýar we Olimpiýa alawy öçürilýär^[134]. "Antwerpen dabarasy" diýlip atlandyrylýan däp boýunça, Oýunlary guran şäheriň häkimi ýörite Olimpiýa baýdagyny HOK-yň prezidentine gowşurýar, ol bolsa baýdagy indiki Olimpiýa oýunlaryny kabul etjek şäheriň häkimine berýär. Soňra indiki ýaryşy kabul etjek ýurt öz medeniýetini görkezýän tans we teatr çykyşlary arkaly özüni gysgaça tanyşdyrýar^[135]^[133].

Däp bolşy ýaly, Oýunlaryň iň soňky medal gowşurylyş dabarasy ýapylyş dabarasynyň bir bölegi hökmünde geçirilýär. Adatça, tomusky Olimpiýa oýunlarynda marafon ýaryşynyň medallary, gyşky Olimpiýa oýunlarynda bolsa çiş-ýurt (cross-country) lyžaly ýaryşyň köpçülikleýin start görnüşindäki medallary gowşurylýar^[133]^[136]^[137].

Medal gowşurylyş dabarasy

Her bir Olimpiýa ýaryşy tamamlanandan soň medal gowşurylyş dabarasy geçirilýär. Ýeňiji, şeýle hem ikinji we üçünji orunlary eýelän bäsdeşler ýa-da toparlar üç derejeli münbere çykýarlar we HOK-yň agzasy tarapyndan olara degişli medallar gowşurylýar^[138]. Medallar gowşurylandan soň, altyn medal gazanan türgeniň ýurdunyň milli gimni ýaňlanýarka, üç medalçynyň milli baýdaklary galdyrylýar^[139]. Ýaryşy kabul edýän ýurduň meýletinçi raýatlary medal gowşuryş dabaralarynda hem ýer eýesi hökmünde çykyş edip, medallary gowşurýan resmi wekillere kömek edýärler we baýdak göterijiler bolup hyzmat edýärler^[140]. Tomusky Olimpiýa oýunlarynda her bir medal gowşuryş dabarasy ýaryşyň geçirilen ýerinde guralýar, emma Gyşky Olimpiýa oýunlaryndaky dabaralar köplenç ýörite "meýdançada" (plaza) geçirilýär^[141]^[142].

Olimpiýa medallaryny ýörite münberlerde (podiumlarda) gowşurmak tejribesi, Melville Marks Robinsonyň teklibi bilen 1930-njy ýyldaky Britan imperiýasy oýunlarynda ulanylan münberleriň esasynda, 1932-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlarynda ýola goýuldy^[143].

Sport görnüşleri

Olimpiýa oýunlarynyň maksatnamasy 35 sany sport görnüşinden, 30 sany disiplinadan we 408 sany ýaryşdan ybaratdyr. Mysal üçin, göreş tomusky Olimpiýa sport görnüşi bolup, ol iki disiplinany — grek-rim we erkin göreşi öz içine alýar. Ol öz gezeginde erkekler üçin on dört we zenanlar üçin dört sany ýaryşa bölünýär; olaryň her biri dürli agram derejesini aňladýar^[133]. Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň maksatnamasy 26 sany sport görnüşini, gyşky Olimpiýa oýunlarynyň maksatnamasy bolsa 15 sany sport görnüşini öz içine alýar^[144]. Ýeňil atletika, ýüzmek, gylyçlaşmak we sport gimnastikasy Olimpiýa maksatnamasyndan hiç haçan aýrylmaýan ýeke-täk tomusky sport görnüşleridir. Çakylykly ýerlerde (tebigy şertlerde) çypa bilen typmak (cross-country skiing), figurly typmak, buz hokkeýi, nordik köp göreşi, tramplinden bökmek we tizlige typmak ýaly görnüşler 1924-nji ýylda başlananyndan bäri her bir gyşky Olimpiýa oýunlarynyň maksatnamasynda orun alyp gelýär. Badminton, basketbol we woleýbol ýaly häzirki zaman Olimpiýa sport görnüşleri ilki bilen görkezme görnüşleri hökmünde maksatnama girizilip, soňra doly hukukly Olimpiýa sport görnüşlerine öwrüldi. Öňki oýunlarda görkezilen käbir sport görnüşleri bolsa soňra maksatnamadan aýryldy^[145]^[133].

Olimpiýa sport görnüşleri, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) şol sport görnüşleriniň global gözegçileri hökmünde ykrar eden halkara sport federasiýalary tarapyndan dolandyrylýar. HOK-da 35 sany federasiýa wekilçilik edýär^[133]^[146]. HOK tarapyndan ykrar edilen, ýöne Olimpiýa maksatnamasyna girizilmedik sport görnüşleri hem bar. Bu görnüşler Olimpiýa sport görnüşleri hasaplanmaýar, ýöne olar Olimpiýa oýunlary geçirilenden soňky ilkinji HOK sessiýasynda geçirilýän maksatnama täzeden seretmek işiniň dowamynda bu derejä ýetirilip bilner^[147]. Şeýle täzeden seretmek işleri wagtynda, sport görnüşleri HOK agzalarynyň sesleriniň üçden-iki böleginiň goldawyna esaslanyp, maksatnama girizilip ýa-da ondan aýrylyp bilner^[148]. Hiç haçan hiç hili derejede Olimpiýa maksatnamasynda bolmadyk, ýöne ykrar edilen sport görnüşleri hem bar; mysal üçin, orientirleme (kartada we kompasda ugur tapmak ýaryşy)^[149].

2004-nji ýylyň oktýabr we noýabr aýlarynda HOK Olimpiýa maksatnamasy boýunça komissiýany döretdi; bu komissiýa Olimpiýa maksatnamasyndaky sport görnüşlerini we Olimpiýa oýunlaryna girmeýän, ýöne ykrar edilen ähli sport görnüşlerini seljermek wezipesini ýerine ýetirmelidi. Maksat, oýunlaryň her bir tapgyry üçin Olimpiýa maksatnamasyny düzmekde ulgamlaýyn çemeleşmäni ulanmakdan ybaratdy^[149]. Komissiýa haýsydyr bir sport görnüşiniň Olimpiýa maksatnamasyna girizilip-girizilmezligini kesgitlemek üçin ýedi sany ölçeg işläp düzdi^[149]. Bu ölçegler şulardan ybaratdyr: sport görnüşiniň taryhy we däp-dessurlary, ähliumumylygy, meşhurlygy, abraýy, türgenleriň saglygy, şol sport görnüşine ýolbaşçylyk edýän Halkara federasiýanyň ösüşi we ýaryşy geçirmegiň çykdajylary^[149]. Geçirilen derňewiň netijesinde, 2012-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlaryna goşulmaga dalaşgär hökmünde bäş sany sport görnüşi kesgitlendi: golf, karate, regbi-7, rolikli sport görnüşleri we skwoş. Bu sport görnüşleri Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) Ýerine ýetiriji komiteti tarapyndan seljerildi we soňra 2005-nji ýylyň iýul aýynda Singapurda geçirilen Baş sessiýa hödürlendi^[149]. Goşulmak üçin maslahat berlen bäş sport görnüşinden diňe ikisi — karate we skwoş — jemleýji tapgyra geçdi^[149]. Bu sport görnüşleriniň hiç biri hem talap edilýän sesleriň üçden-iki bölegini gazanyp bilmedi we netijede Olimpiýa maksatnamasyna girizilmedi^[149]. 2009-njy ýylyň oktýabr aýynda HOK golf we regbi-7 görnüşlerini 2016 we 2020-nji ýyllardaky Tomusky Olimpiýa oýunlary üçin Olimpiýa sport görnüşleri hökmünde tassyklamak barada ses berdi^[149].

2002-nji ýylda geçirilen Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) 114-nji sessiýasynda Tomusky oýunlaryň maksatnamasy iň köp bolanda 28 görnüşli sporta, 301 ýaryşa we 10 500 türgene çenli çäklendirildi^[149]. Üç ýyl geçenden soň, HOK-yň 117-nji sessiýasynda maksatnama ilkinji gezek düýpli üýtgedildi; netijede, beýsbol we softbol görnüşleri 2012-nji ýyldaky London oýunlarynyň resmi maksatnamasyndan aýryldy. Başga iki sport görnüşiniň goşulmagy boýunça ylalaşyk gazanylmandygy sebäpli, 2012-nji ýylyň maksatnamasynda diňe 26 sport görnüşi orun aldy^[149]. Regbi we golf görnüşleriniň goşulmagy bilen, 2016 we 2020-nji ýyllardaky oýunlarda sport görnüşleriniň sany ýene-de iň ýokary çäk bolan 28-e ýetirildi^[149].

Höwesjeňlik we hünärmenlik

Iňlis hususy mekdeplerinde (public schools) ýola goýlan aristokratik garaýyşlar Pýer de Kubertene güýçli täsir etdi^[150]. Bu mekdepler sportuň bilim ulgamynyň möhüm bölegidigine ynanýardylar; bu garaýyş "mens sana in corpore sano" (sagdyn beden – sagdyn aň) diýen jümlede jemlenýärdi. Bu düşünjä görä, "jentlmen" diýlip, haýsydy-da bolsa bir ugurda iň gowy netije görkezýän däl-de, eýsem dürli ugurlarda kämilleşen adama aýdylýardy. Şeýle hem, adalatlylyk düşünjesi höküm sürýärdi; oňa laýyklykda, ýaryşa taýýarlyk görmek ýa-da ýörite türgenleşmek hile ulanmak ýaly zat hasaplanýardy^[151]. Sport bilen hünärmen derejesinde meşgullanýanlaryň, ony diňe höwesjeň hökmünde alyp barýanlara garanyňda adalatsyz artykmaçlyga eýedigi hasaplanýardy^[152].

Hünärmen türgenleriň gatnaşmagyna rugsat berilmezligi häzirki zaman Olimpiýa oýunlarynyň taryhynda birnäçe jedelli ýagdaýlaryň döremegine sebäp boldy. 1912-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlarynda pentatlon (bäş görnüşli ýaryş) we dekatlon (on görnüşli ýaryş) boýunça çempion bolan Jim Torpdan medallary yzyna alyndy; sebäbi onuň Olimpiýa oýunlaryndan öň ýarym-hünärmen derejesinde beýsbol oýnap, çykdajylarynyň öwezini dolmak üçin pul alandygy ýüze çykaryldy. Onuň medallary, olary yzyna almak baradaky kararyň talap edilýän 30 günlük möhletden daşary çykandygyny tassyklaýan hökümden soň, 1983-nji ýylda Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) karary bilen yzyna gaýtarylyp berildi^[153]^[154]. Şweýsariýaly we awstriýaly dag-çaňgyçylary, sport arkaly gazanç edendikleri we şonuň üçin hem hünärmen (professional) hasaplanandyklary sebäpli ýaryşlara gatnaşmaga rugsat berilmedik tälimçilerini goldap, 1936-njy ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlaryna boýkot yglan etdiler^[155].

Gündogar blog ýurtlarynda döwlet tarapyndan maliýeleşdirilýän "doly wagtlaýyn işleýän höwesjeň türgen" düşünjesiniň ýüze çykmagy, Günbatar ýurtlaryndaky öz hasabyna türgenleşýän höwesjeňleri amatly däl ýagdaýda goýandygy sebäpli, hakyky höwesjeňlik ideologiýasyny gowşatdy. Sowet Soýuzy resmi taýdan talyp, esger ýa-da haýsydyr bir hünärde işleýän adamlar hasaplanýan, emma hakykatda doly wagtlaýyn türgenleşmek üçin döwletden töleg alýan türgenleriň toparlaryny ýaryşlara goşýardy^[156]^[154] . Bu ýagdaý amerikan we günbatar ýewropaly türgenleriň bäsdeşlik mümkinçiliklerini ep-esli çäklendirdi we 1970-nji hem-de 1980-nji ýyllarda ABŞ-nyň gazanýan medallarynyň sanynyň azalmagynda möhüm faktor boldy. Netijede, Olimpiýa oýunlary Pýer de Kuberteniň göz öňünde tutan höwesjeňlik ýörelgesinden daşlaşyp, hünärmen türgenleriň gatnaşmagyna rugsat berýän ulgama geçdi; ýöne bu üýtgeşme diňe 1990-njy ýyllarda, ýagny Sowet Soýuzynyň we onuň HOK-daky täsiriniň ýok bolmagyndan soň amala aşyryldy^[157]^[158]^[159].

Kanadanyň buz hokkeýi boýunça jedel

1960-njy ýyllaryň ahyrynda Kanadanyň Hökewesiz Hokkeý Assosiasiýasy (CAHA) öz hökewesiz oýunçylarynyň Sowet toparynyň hünärmen (professional) derejesindäki türgenlerine we yzygiderli kämilleşýän beýleki Ýewropa toparlaryna garşy bäsleşip bilmejekdigine düşünip başlady. Olar hünärmen ligalaryndaky oýunçylary ulanmaga rugsat berilmegini talap etdiler, ýöne Halkara Buz Hokkeýi Federasiýasynyň (IIHF) we Halkara Olimpiýa Komitetiniň (IOC) garşylygyna duş geldiler^[160]^[161]. 1969-njy ýyldaky IIHF-iň kongresinde federasiýa Kanada 1970-nji ýylda Kanadanyň Monreal we Winnipeg şäherlerinde geçiriljek dünýä çempionatynda NHL-e degişli bolmadyk dokuz sany hünärmen hokkeýçini ulanmaga rugsat bermek kararyna geldi. Emma 1970-nji ýylyň ýanwar aýynda, eger şeýle üýtgeşme girizilse, buz hokkeýiniň Olimpiýa sport görnüşi hökmündäki derejesiniň howp astynda galjakdygyny aýdan Brundage-iň beýanatyndan soň, bu karar ýatyryldy. Muňa jogap hökmünde Kanada halkara buz hokkeýi ýaryşlaryndan çekildi we resmiler "açyk bäsleşik" düzgüni ornaşdyrylýança yzyna dolanmajakdyklaryny mälim etdiler. 1975-nji ýylda Günter Sabetzki IIHF-iň prezidenti boldy we CAHA bilen bolan jedeli çözmäge kömek etdi. 1976-njy ýylda IIHF dünýä çempionatynda ähli oýunçylaryň arasynda "açyk bäsleşige" rugsat bermäge razy boldy. Şeýle-de bolsa, IOC-niň diňe hökewesiz türgenlere rugsat berýän syýasaty sebäpli, NHL oýunçylaryna 1988-nji ýyla çenli Olimpiýa oýunlarynda oýnamaga rugsat berilmedi^[160]^[162]^[163].

Jedelli ýagdaýlar

Boýkotlar

Awstraliýa, Fransiýa, Gresiýa, Şweýsariýa we Beýik Britaniýa — 1896-njy ýylda Olimpiýa oýunlary başlananyndan bäri olaryň ählisine gatnaşan ýeke-täk ýurtlardyr. Käwagt ýurtlar ökde türgenleriň ýetmezçiligi sebäpli Olimpiýa oýunlaryna gatnaşyp bilmeseler-de, käbirleri dürli sebäplere görä oýunlara boýkot yglan etmegi saýlaýarlar. Irlandiýanyň Olimpiýa geňeşi 1936-njy ýyldaky Berlin oýunlaryndan çekildi; sebäbi Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) pikiriçe, toparyň tutuş Irlandiýa adasyny däl-de, diňe Irlandiýa Erkin Döwletini (Irish Free State) görkezmegi talap edilýärdi^[164].

1956-njy ýyldaky Melburn Olimpiýa oýunlarynda üç sany boýkot bolup geçdi: Niderlandlar, Ispaniýa we Şweýsariýa Sowet Soýuzynyň Wengriýa rewolýusiýasyny basyp ýatyrmagy sebäpli oýunlara gatnaşmakdan ýüz öwürdiler, ýöne Stokgolma atly sport boýunça wekiliýetlerini ugratdylar; Kamboja, Müsür, Yrak we Liwan Sues krizisi sebäpli oýunlara boýkot yglan etdiler; Hytaý Halk Respublikasy bolsa Taýwandan gelen türgenlerden ybarat bolan Hytaý Respublikasynyň gatnaşmagy sebäpli oýunlara boýkot yglan etdi^[165]^[166].

1972 we 1976-njy ýyllarda köp sanly Afrika ýurdy, segregasiýa (saýlama) syýasaty sebäpli Günorta Afrika Respublikasyny we Rodeziýany oýunlardan çetleşdirmäge mejbur etmek üçin HOK-a boýkot howpuny saldy. Täze Zelandiýa hem Afrika ýurtlarynyň boýkot nyşanlarynyň biri boldy, sebäbi onuň milli regbi topary aparteid düzgüniniň höküm sürýän Günorta Afrika Respublikasynda saparda bolupdy. HOK ilkinji iki ýagdaýda talaby kabul etdi, ýöne regbiniň Olimpiýa sport görnüşi däldigi sebäpli Täze Zelandiýany çetleşdirmekden ýüz öwürdi^[167]. Haýsydyr bir türgenleri eýýäm ýaryşlara gatnaşyp bolandan soň, öz haýbatlaryny amala aşyryp, ýigrimi sany Afrika ýurduna Gaýana we Yrak hem goşuldy we olar Monreal oýunlaryndan çekildiler^[168].

Hytaý Respublikasy (Taýwan) Kanadanyň premýer-ministri Pýer Trýudonyň buýrugy bilen 1976-njy ýyldaky oýunlardan çetleşdirildi. Trýudonyň bu hereketi giňden ýazgaryldy; sebäbi ol Hytaýyň wekiliýetiniň öz ady bilen ýaryşmagyna ýol bermezlik baradaky syýasy basyşa boýun egip, Kanada üçin utanç getiren hasaplandy^[169]. Hytaý Respublikasy, adyny üýtgetmek şerti bilen öz baýdagyny we gimnini ulanmaga rugsat berýän ylalaşyk teklibinden ýüz öwürdi.[203] Taýwanly türgenler 1984-nji ýyldaky Los-Anjeles Olimpiadasyna çenli ýaryşlara gatnaşmadylar; olar şol ýaryşda "Hytaý Taýpeýi" ady we ýörite baýdak hem-de gimn bilen gaýdyp geldiler^[170]^[171].

1980 we 1984-nji ýyllarda "Sowuk uruş" döwrüniň garşydaş taraplary biri-biriniň oýunlaryna boýkot yglan etdiler. ABŞ we ýene-de altmyş bäş ýurt, Sowet Soýuzynyň Owganystana çozmagy sebäpli 1980-nji ýyldaky Moskwa Olimpiadasyna boýkot yglan etdi. Bu boýkot gatnaşýan ýurtlaryň sanyny 80-e çenli azaltmaga sebäp boldy; bu bolsa 1956-njy ýyldan bäri iň pes görkezijidi^[172]^[173]. Sowet Soýuzy we ýene-de 15 ýurt muna jogap hökmünde 1984-nji ýyldaky Los-Anjeles Olimpiadasyna boýkot yglan etdi. Sowet Soýuzynyň ýolbaşçylygyndaky boýkot käbir sport görnüşlerinde gatnaşyjylaryň sanyny azaltsa-da, oýunlara 140 Milli Olimpiýa komiteti gatnaşdy we bu şol döwür üçin rekord derejedäki görkezijidi. Warşawa şertnamasyna girýän ýurt bolan Rumyniýanyň Sowet Soýuzynyň talaplaryna garamazdan ýaryşlara gatnaşmak kararyna gelmegi, ABŞ tarapyndan Rumyniýa toparynyň mähirli garşylanmagyna getirdi. Açylyş dabarasynda Rumyniýanyň türgenleri meýdança çykanlarynda, esasan ABŞ raýatlaryndan ybarat bolan tomaşaçylar olary aýaga galyp, şowhunly el çarpyşmalar bilen garşyladylar. Boýkot yglan eden Gündogar blogy ýurtlary iýul we awgust aýlarynda özbaşdak alternatiw çäre bolan "Dostluk oýunlaryny" gurnadylar^[174]^[175].

Hytaýdaky adam hukuklarynyň ýagdaýyna nägilelik bildirmek we Tibetdäki tolgunyşyklara jogap hökmünde, Hytaý harytlaryna hem-de Pekinde geçiriljek 2008-nji ýyl Olimpiadasyna boýkot yglan etmek baradaky çagyryşlar barha güýçlenipdi. Netijede, hiç bir ýurt boýkoty goldamady.[208][209] 2008-nji ýylyň awgustynda Gruziýanyň hökümeti, Russiýanyň 2008-nji ýyldaky Günorta Osetiýa urşuna gatnaşmagyna jogap hökmünde, Russiýanyň Soçi şäherinde geçirilmegi meýilleşdirilen 2014-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlaryna boýkot yglan etmäge çagyrdy^[176]^[177]. Hytaýda adam hukuklarynyň yzygiderli bozulmagy, birnäçe ýurduň — esasanam ABŞ-nyň we Beýik Britaniýanyň — Pekinde geçiriljek 2022-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlaryna "diplomatik boýkot" yglan etmegine sebäp boldy; bu çärede türgenler oýunlara gatnaşmagyny dowam etdirseler-de, diplomatlar oýunlara gatnaşmaýarlar.

Syýasat

Olimpiýa oýunlary döredilen gününden bäri diýen ýaly syýasy ideologiýalary wagyz etmek üçin bir meýdança hökmünde ulanylyp gelinýär. Nasi Germaniýa 1936-njy ýyldaky oýunlary kabul edende, Milli Sosialistik partiýany haýyr-sahawatly we parahatçylygy söýýän güýç hökmünde görkezmäge çalyşdy, emma şol bir wagtyň özünde oýunlary ariýa irişiniň (rasasynyň) artykmaçlygyny görkezmek üçin ulandy^[179]. Germaniýa oýunlarda iň üstünlikli ýurt bolup, ariýa irişiniň hökmürowanlygy baradaky garaýşyny tassyklady; ýöne afroamerikaly Jesse Owens-iň (dört altyn medal gazanan) we wengriýaly ýewreý Ibolya Csák-yň görnükli ýeňişleri bu garaýşyň täsirini birneme gowşatdy^[180]^[154]. Sowet Soýuzy 1952-nji ýylda Helsinki şäherinde geçirilen tomusky Olimpiýa oýunlaryna çenli bu ýaryşlara gatnaşmady. Munuň deregine, sowetler 1928-nji ýyldan başlap, "Spartakiada" atly halkara sport çäresini guradylar. 1920-nji we 1930-njy ýyllardaky uruşara döwürde, ABŞ-ny öz içine alýan birnäçe ýurtda kommunistik we sosialistik guramalar, özleriniň "Işçileriň Olimpiýadasy" bilen "buržuaz" Olimpiýa oýunlaryna garşy çykmaga synanyşdylar. Diňe 1956-njy ýyldaky tomusky oýunlarda Sowet Soýuzy sport babatda uly güýje öwrüldi we Olimpiýa oýunlaryndaky ýeňişleriň getiren wagyz-nesihat mümkinçiliklerinden doly peýdalandy^[181].

Aýry-aýry türgenler hem Olimpiýa sahnasyny öz syýasy maksatlaryny öňe sürmek üçin ulandylar. 1968-nji ýylda Mehiko şäherinde geçirilen tomusky Olimpiýa oýunlarynda, 200 metr aralyga ylgaw ýaryşynda degişlilikde birinji we üçünji orunlary eýelän amerikan türgenleri Tommi Smit we Jon Karlos ýeňijileriň münberinde "Gara güýç" (Black Power) nyşanyny görkezdiler. Ikinji orny eýelän awstraliýaly Piter Norman bolsa, Smiti we Karlosy goldamak üçin "Adam hukuklary boýunça Olimpiýa taslamasy" (Olympic Project for Human Rights) nyşanyny dakynypdy. Bu proteste jogap hökmünde, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) prezidenti Aweri Brundage Smiti we Karlosy ABŞ-nyň toparyndan çetleşdirmegi we Olimpiýa şäherçesinden kowmagy buýurdy. ABŞ-nyň Olimpiýa komiteti mundan ýüz öwrende, Brundage ABŞ-nyň tutuş ýeňil atletika toparyny ýaryşdan çetleşdirmek bilen haýbat atdy. Bu haýbat iki türgeniň oýunlardan çetleşdirilmegine getirdi. Gimnastika ýaryşlaryndaky ýene bir bellärlikli wakada, Sowet Soýuzynyň wekili Natalýa Kuçinskajanyň jedelli ýagdaýda altyn medal gazanan deňagramlylyk pody (balance beam) boýunça finalyndan soň, medal gowşurylyş dabarasynda çehoslowakiýaly gimnast Wera Çaslawska Sowet Soýuzynyň döwlet gimni ýaňlanýarka başyny aşak salyp, başga tarapa öwürdi. Bu hereket Çaslawskanyň Sowet Soýuzynyň Çehoslowakiýa eden ýaňy-ýakyndaky basyp alyş hereketine garşy dym-dyrslyk bilen bildiren protestidi. Ol şeýle protesti ýer üstündäki maşklar (floor exercise) boýunça altyn medalyny alanda hem gaýtalady; şonda eminler sowet türgeni Larisa Petrikiň ilkinji ballaryny üýtgedip, onuň Çaslawska bilen deň derejede altyn medal gazanmagyna mümkinçilik döredipdiler. Çaslawskanyň watandaşlary onuň hereketlerini we kommunizme garşy aç-açan garşylygyny goldasalar-da (ol Ludwik Wasuligiň "Iki müň söz" atly manifestine köpçülikleýin gol çekip, ony goldapdy), täze režim oňa köp ýyllap sport ýaryşlaryna gatnaşmagy we daşary ýurtlara syýahat etmegi gadagan etmek bilen jogap berdi hem-de kommunizm ýykylýança ony jemgyýetden çetleşdirilen şahsa öwürdi^[182].

Häzirki wagtda Eýranyň hökümeti öz türgenleri bilen Ysraýylyň türgenleriniň arasynda islendik bäsleşigiň bolmagynyň öňüni almak üçin çäreleri görýär. Eýranly dzýudoçy Araş Miresmaeili 2004-nji ýylda Afinyda geçirilen tomusky Olimpiýa oýunlarynda ysraýylly dzýudoçy bilen duşuşykda çykyş etmedi. Ol resmi taýdan artykmaç agramy sebäpli ýaryşdan çykarylsa-da, Eýran hökümeti Miresmaeli 125,000 ABŞ dollary möçberinde baýrak puluny, ýagny Eýranyň ähli altyn medal eýelerine tölenýän pul möçberini aldy. Ol resmi taýdan bäsleşikden bilkastlaýyn gaça durandygy üçin aklandy, ýöne baýrak puluny almagy şübhe döretdi^[183].

2022-nji ýylda Russiýanyň Ukrainany basyp almagyndan soň, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) Ýerine ýetiriji komiteti rus we belarus türgenleriniň hem-de resmi wekilleriniň gatnaşmazlygyny maslahat berdi we halkara sport federasiýalaryny hem-de dünýä boýunça sport çärelerini gurnaýjylary Russiýadan ýa-da Belarusdan bolan hiç bir türgeniň ýa-da resmi wekiliň Russiýanyň ýa-da Belarusyň adyndan çykyş etmegine ýol bermezlik üçin ähli mümkin bolan çäreleri görmäge çagyrdy^[184]. 2023-nji ýylda HOK rus we belarus türgenleriniň belli bir şertler esasynda Olimpiýa oýunlaryna gatnaşyp biljekdigini yglan etdi: olar öz ýurduny ýa-da olar bilen baglanyşykly haýsydyr bir guramany wekilçilik etmeli däldiler, şeýle hem Russiýanyň Ukrainany basyp almagyny işjeň goldanlar ýaryşlara gatnaşmakdan çetleşdirilmelidi. Bu kararyň maksady türgenlere ýaryşmaga we öz derejesini ýokarlandyrmaga mümkinçilik bermekdi. Çakylygy 32 türgen kabul eden bolsa, saýlama tapgyryndan geçen 28 türgen ondan ýüz öwürdi. Bitarap baýdak we forma astynda çykyş eden bu türgenler medal gazanan ýagdaýynda, milli gimnleriniň deregine bitarap saz çalynýardy. Mundan başga-da, tomaşaçylara Russiýanyň we Belarusyň baýdaklaryny galgamak gadagan edildi^[185]. Gadagançylyk 2026-njy ýylyň iýul aýynda aýryldy we rus türgenlerine 2028-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda çykyş etmäge rugsat berildi. Belarusly türgenlere degişli gadagançylyk bolsa has ir, ýagny maý aýynda aýrylypdy^[186]^[187].

Netijeliligi ýokarlandyrýan serişdeleriň ulanylmagy

XX asyryň başlarynda köp sanly Olimpiýa türgenleri öz sport ukyplaryny ýokarlandyrmak üçin dürli serişdeleri ulanyp başladylar. Meselem, 1904-nji ýylda marafon ýaryşynda altyn medal gazanan Tomas Hikse tälimçisi tarapyndan strihnin berlipdi (ol döwürde türgeniň bedenine şeýle serişdeleriň täsiri barada maglumat ýokdugy sebäpli, dürli maddalary ulanmaga rugsat berilýärdi)^[188]. Netijeliligi ýokarlandyrýan serişdeler bilen baglanyşykly ýeke-täk Olimpiýa ölüm hadysasy Rimdäki 1960-njy ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlarynda bolup geçdi. Daniýaly welosipedçi Knud Enemark Ýensen welosipedinden ýykyldy we soňra aradan çykdy. Derňew işleri onuň amfetaminleriň täsiri astyndadygyny ýüze çykardy. 1960-njy ýyllaryň ortalaryna gelip, sport federasiýalary netijeliligi ýokarlandyrýan serişdeleriň ulanylmagyny gadagan edip başladylar; 1967-nji ýylda Halkara Olimpiýa Komitetem (HOK) şol ýoly yzarlady^[189].

Britan žurnalisti Endrýu Jenningsiň sözlerine görä, KGB-niň polkownigi agentligiň işgärleriniň doping barlaglaryny bozmak üçin Halkara Olimpiýa Komitetiniň dopinge garşy göreş boýunça wekilleri hökmünde hereket edendiklerini we sowet türgenleriniň "şu ägirt uly tagallalar arkaly halas edilendigini" aýdypdyr^[190]. 1980-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlary barada aýdylanda, 1989-njy ýylda Awstraliýada geçirilen barlag şeýle netijä geldi: "Moskwa oýunlarynda medal gazananlaryň arasynda — esasanam altyn medal gazananlaryň arasynda — haýsydyr bir serişdäni (köplenç birnäçe görnüşini) ulanmadyk türgeni tapmak kyn. Moskwa oýunlaryna 'Himikleriň oýunlary' diýip hem at berip bolardy^[190]."

2016-njy ýylda ýüze çykarylan resminamalar, Sowet Soýuzynyň Los-Anjelesdäki 1984-nji ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlaryna taýýarlyk görmegiň çäginde ýeňil atletika boýunça umumy döwlet derejesindäki doping ulgamyny döretmek meýilnamalaryny paş etdi. Ýurduň Oýunlara gatnaşmakdan ýüz öwürmek baradaky kararyndan öň taýýarlanan bu resminamada, programmanyň hereket edýän steroid ulanyş işleri we ony has-da kämilleşdirmek boýunça teklipler jikme-jik beýan edilipdir. Sowet Soýuzynyň ýeňil atletika boýunça ýolbaşçysyna gönükdirilen bu habarlaşma resminamasy, Bedenterbiýe institutynyň işgäri Sergeý Portugalow tarapyndan taýýarlanypdyr. Portugalow şeýle hem, 2016-njy ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlaryndan öň Russiýanyň doping programmasynyň durmuşa geçirilmegine gatnaşan esasy şahslaryň biri bolupdyr^[191].

Netijeliligi ýokarlandyrýan serişdeleri ulanandygy sebäpli barlagda oňyn netije (gadagan edilen maddanyň tapylmagy) görkezen ilkinji Olimpiýa türgeni, 1968-nji ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda çykyş eden şwesiýaly köp görnüşli türgen (pentatlonçy) Hans-Gunnar Liljenwall bolupdyr; ol spirtli içgi ulanandygy sebäpli bürünç medalyny ýitiripdir. Doping bilen baglanyşykly iň köp seslenme döreden diskwalifikasiýa ýagdaýlarynyň biri 1988-nji ýylky Tomusky Olimpiýa oýunlaryndan soň bolup geçipdir; şonda 100 metre ylgaw ýaryşynda ýeňiji bolan kanadaly sprinter Ben Jonsonyň barlagynda stanozolol maddasy tapylypdyr^[192].

1999-njy ýylda Halkara Olimpiýa Komitetleri (HOK) netijeliligi ýokarlandyrýan serişdeleriň barlagyny we ýüze çykarylmagyny ulgamlaşdyrmak maksady bilen Bütindünýä Anti-Doping Agentligini (WADA) döretdi. Barlag şertleriniň gowulandyrylmagy netijesinde, 2000-nji ýylky Tomusky we 2002-nji ýylky Gyşky Olimpiýa oýunlarynda gadagan edilen serişdeler boýunça oňyn netije görkezenleriň sanynda ep-esli artyş boldy. Öňki Sowet Soýuzyna degişli ýurtlardan bolan agyr atletika we çäksiz ýerlerde ylgaw (kross-kantri) boýunça birnäçe medalçy doping düzgünlerini bozandyklary sebäpli ýaryşlardan çetleşdirildi. HOK tarapyndan döredilen barlag tertibi (häzirki wagtda "Olimpiýa standarty" hökmünde tanalýar) beýleki sport federasiýalarynyň nusga alýan dünýä derejesindäki ölçegini kesgitledi^[193]. Pekin oýunlarynyň dowamynda Bütindünýä Anti-Doping Agentliginiň gözegçiliginde HOK tarapyndan 3667 türgene barlag geçirildi. Gadagan edilen maddalary ýüze çykarmak üçin hem peşew, hem-de gan nusgalary ulanyldy^[187]^[194]. Londonda bolsa 6000-den gowrak Olimpiýa we Paralimpiýa türgenine barlag geçirildi. Oýunlardan öň 107 türgeniň barlagynda gadagan edilen maddalar ýüze çykaryldy we olara ýaryşlara gatnaşmaga rugsat berilmedi^[195]^[196]^[197].

2024-nji ýylda Hytaýyň doping bilen baglanyşykly meseleleri barada myş-myşlar ýaýrady; sebäbi "Tokio-2020" oýunlarynyň öňüsyrasynda köp sanly türgen, esasanam ýüzüjiler, doping ulanmakda aýyplanypdy. Hytaýly 23 ýüzüjiniň barlaglarynda gadagan edilen maddalar ýüze çykaryldy; şonda hem Bütindünýä antidoping agentligi (WADA), hem-de Halkara suw sportlary federasiýasy (World Aquatics) hytaý tarapynyň bu ýagdaýyň hapa iýmit sebäpli ýüze çykandygy baradaky düşündirişini kabul etdiler. ABŞ-nyň Federal derňew býurosy (FBI) we Adalat departamenti derňew işine başlanyndan soň, Halkara Olimpiýa komiteti (IOC) eger derňew bes edilmese, Solt-Leýk-Sitide geçirilmegi meýilleşdirilen 2034-nji ýylyň Olimpiýa oýunlaryny geçirmek hukugyny yzyna aljakdygyny duýdurdy^[198]^[199].

Russiýanyň doping jedeli

Russiýanyň sport ulgamynda doping meselesi ulgamlaýyn häsiýete eýedir. Doping düzgünlerini bozandygy sebäpli Russiýanyň 44 sany Olimpiýa medaly yzyna alyndy; bu görkeziji boýunça ýurt dünýäde birinji orunda durýar we bu san umumy dünýä görkezijisiniň dörtden bir böleginden hem köpüni düzýär. 2011-nji ýyldan 2015-nji ýyla çenli aralykda tomusky, gyşky we Paralimpiýa görnüşleri ýaly dürli sport ugurlarynda çykyş edýän müňden gowrak rus türgeni dopingiň gizlin saklanmagy bilen baglanyşykly ýagdaýlardan peýdalandy^[200]. Döwlet tarapyndan goldanylýan doping maksatnamasy sebäpli Russiýa 2016-njy ýylyň tomusky Olimpiýa oýunlaryna bölekleýin, 2018-nji ýylyň gyşky Olimpiýa oýunlaryna bolsa doly derejede gatnaşmakdan çäklendirildi (şonda-da, "Russiýadan bolan olimpiýa türgenleri" hökmünde gatnaşmaga rugsat berildi)^[201].

2019-njy ýylyň dekabr aýynda Russiýa ulgamlaýyn doping ulanandygy we WADA-ny aldandygy sebäpli ähli iri sport ýaryşlaryna gatnaşmakdan dört ýyllyk möhlete çäklendirildi. Bu çäklendirme karary WADA tarapyndan 2019-njy ýylyň 9-njy dekabrynda kabul edildi we Russiýanyň antidoping agentligine (RUSADA) Sport arbitraž kazyýetine (CAS) şikaýat arzyny bermek üçin 21 gün möhlet berildi. Bu gadagançylyk, rus türgenleriniň diňe doping barlaglaryndan geçenden soň Olimpiýa baýdagynyň astynda ýaryşlara gatnaşyp biljekdiklerini aňladýardy. Russiýa bu karara garşy Sport arbitraž kazyýetine (CAS) şikaýat etdi. WADA-nyň kararyna garşy Russiýanyň şikaýatyny seljerenden soň, CAS 2020-nji ýylyň 17-nji dekabrynda WADA tarapyndan bellenen jezany ýeňilleşdirmek barada karar kabul etdi. Russiýany sport ýaryşlaryndan doly çetleşdirmegiň deregine, bu karar ýurda Olimpiýa oýunlaryna we beýleki halkara ýaryşlara gatnaşmaga rugsat berdi; ýöne iki ýylyň dowamynda topar Russiýanyň adyny, baýdagyny ýa-da gimnini ulanyp bilmez we özüni "Bitarap türgen" ýa-da "Bitarap topar" hökmünde tanatmalydyr. Karar toparyň eşiklerinde "Russiýa" ýazgysynyň bolmagyna, şeýle hem eşigiň dizaýnunda Russiýanyň baýdagynyň reňkleriniň ulanylmagyna rugsat berýär, ýöne "Russiýa" ady "Bitarap türgen/topar" diýen atlandyrma bilen deň derejede görünmelidir^[202]^[203].

2022-nji ýylyň fewralynda, Pekin Olimpiadasy döwründe halkara habar serişdeleri, ROC-yň (Russiýanyň Olimpiýa Komitetiniň) türgeni Kamila Waliýewanyň trimetazidin boýunça barlagynyň oňyn netije bermegi sebäpli doping meselesiniň ýene-de orta atylandygyny habar berdiler; bu ýagdaý 11-nji fewralda resmi taýdan tassyklandy. Söz konusu bolan nusga Russiýanyň Dopinge garşy göreş agentligi (RUSADA) tarapyndan 2022-nji ýylyň 25-nji dekabrynda Russiýanyň figuraly typmak boýunça çempionatynda alyndy, ýöne ol barlag üçin iberilen Bütindünýä dopinge garşy göreş agentliginiň (WADA) barlaghanasynda toparlaýyn ýaryşlar tamamlanandan bir gün soň — 8-nji fewrala çenli seljerilmedi. CAS-yň (Sport boýunça Arbitraž kazyýetiniň) işi 13-nji fewralda görüp, karary ertesi gün — onuň 15-nji fewralda başlanjak zenanlaryň ýeke-ýekeleýin ýaryşyndaky çykyşyndan öň yglan etmegine garaşylýardy. Waliýewanyň şol wagt ýetginjek bolandygy we WADA-nyň düzgünlerine laýyklykda "goralýan şahs" derejesine degişlidigi sebäpli, RUSADA we Halkara Olimpiýa Komitetiniň (IOC) 12-nji fewralda beren beýanatynda derňewleriň gerimini giňeldip, onuň töweregindäki adamlaryň (meselem, tälimçiler, toparyň lukmanlary we ş.m.) hem derňewe çekiljekdigi mälim edildi. Pekin Olimpiadasynyň ahyryna çenli jemi bäş türgeniň doping düzgünlerini bozandygy barada habar berildi. RUSADA-nyň oktýabr aýynyň ortalarynda çykaran we WADA tarapyndan goldanylan kararyna görä, Waliýewa bilen baglanyşykly diňlenişigiň jikme-jiklikleri we meýilleşdirilen seneleri ýetginjekleri goramak boýunça halkara düzgünlere laýyklykda gizlin saklanmaly we köpçülige mälim edilmeli däl diýlip bellenildi (oňyn barlag netijeleri yglan edilende Waliýewa 15 ýaşyndady). Russiýa ýurt hökmünde 2022-nji ýylda Ukrainanyň çägine çozuşy sebäpli halkara typmak ýaryşlaryna gatnaşmakdan wagtlaýyn çetleşdirilen hem bolsa, Waliýewa RUSADA tarapyndan hiç hili päsgelçiliksiz, şol sanda 2022-nji ýylyň oktýabrynda geçirilen Russiýanyň "Gran-pri" ýaryşynda hem Russiýanyň çäginde ýaryşmagyny dowam etdirdi. 2023-nji ýylyň 28-nji sentýabrynda CAS "goşmaça resminamalaryň hödürlenmegini talap etdi" we diňlenişigiň 9–10-njy noýabra çenli yza süýşürilendigini yglan etdi. Işiň taraplarynyň biriniň, öňki tapgyrlarda işiň bir bölegi bolmadyk bir resminamany talap edendigi mälim boldy.[258] 10-njy noýabrda CAS jemleýji kararyň 2024-nji ýylyň ýanwar aýynyň ahyryna çenli kabul edilmeginiň garaşylýandygyny habar berdi.[259][260] 2024-nji ýylyň 29-njy ýanwarynda CAS anti-doping düzgünlerini bozandygy sebäpli Waliýewany 2021-nji ýylyň 25-nji dekabryndan başlap hasaplanýan dört ýyllyk möhlete ýaryşlardan çetleşdirdi^[204]^[205]^[206]^[207].

Jyns boýunça kemsitme

Beýik Britaniýaly Şarlotta Kuper – 1900-nji ýyldaky oýunlarda ilkinji zenan Olimpiýa çempiony Zenanlara ilkinji gezek 1900-nji ýylda Parižde geçirilen tomusky Olimpiýa oýunlarynda ýaryşmaga rugsat berildi, ýöne 1992-nji ýyldaky tomusky Olimpiýa oýunlarynda hem 35 ýurt diňe erkeklerden ybarat toparlaryny gatnaşdyrýardy^[208]. Soňky ýyllarda bu san çalt azaldy. 2000-nji ýylda Bahreýn ilkinji gezek iki sany zenan türgeni – Fatema Hamid Geraşini we Mariam Mohamed Hadi Al Hillini ýaryşa gatnaşmaga iberdi^[209]. 2004-nji ýylda Robina Mukimýar we Fariba Rezaýi Owganystanyň adyndan ýaryşan ilkinji zenanlar boldular^[210]. 2008-nji ýylda Birleşen Arap Emirlikleri ilkinji gezek zenan türgenleri iberdi; Maýta Al Maktum taekwondo boýunça, Latifa Al Maktum bolsa atçylyk sporty boýunça ýaryşdy. Bu türgenleriň ikisi-de Dubaýyň hökümdar maşgalasyndandy^[211].

2010-njy ýyla çenli diňe üç ýurt – Bruneý, Saud Arabystany we Katar – oýunlara hiç haçan zenan türgenleri ibermedik ýurtlar bolup galypdy. Bruneý oýunlara diňe üç gezek gatnaşyp, her gezek ýekeje türgeni iberipdi, Saud Arabystany we Katar bolsa yzygiderli diňe erkeklerden ybarat toparlar bilen çykyş edýärdiler. 2010-njy ýylda Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) zenanlar we sport boýunça komissiýasynyň başlygy Anita DeFrantz, zenanlaryň ýaryşmagyna päsgel berýän ýurtlaryň oýunlardan çetleşdirilmegini teklip etdi. Şol bir wagtyň özünde HOK bu ýurtlara 2012-nji ýylda Londonda geçiriljek tomusky Olimpiýa oýunlarynda zenanlaryň gatnaşmagyny üpjün etmek we oňa ýardam etmek üçin basyş etjekdigini yglan etdi. Köp wagt geçmänkä, Katar Olimpiýa komiteti 2012-nji ýyldaky tomusky oýunlara "ok atyş we gylyçlaşma boýunça dört sany zenan türgeni ibermäge umyt edýändigini" mälim etdi^[212].

2008-nji ýylda "Gulf Affairs" institutynyň direktory Ali al-Ahmed hem Saud Arabystanynyň zenan türgenlere goýan gadagançylygyny Halkara Olimpiýa Komitetiniň düzgünnamasynyň bozulmagy diýip häsiýetlendirip, bu ýurduň oýunlardan çetleşdirilmegini talap etdi. Ol şeýle belledi: "Soňky 15 ýylyň dowamynda dünýä boýunça köp sanly halkara hökümete degişli däl guramalar, Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) jyns boýunça kemsitmeleri gadagan edýän öz düzgünlerini has berk berjaý etmegi üçin tagalla edip gelýärler. Olaryň tagallalary olimpiýa oýunlaryna gatnaşýan zenan türgenleriň sanynyň artmagyna getirip bilse-de, HOK berk pozisiýany eýelemekden we kemsidiji syýasaty alyp barýan ýurtlary ýaryşlardan çetleşdirmek ýa-da guramadan çykarmak bilen haýbat atmakdan çekinip geldi." 2010-njy ýylyň iýul aýynda "The Independent" neşiri şeýle habar berdi: "2012-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlaryna zenan türgenleri goşmajak ýeke-täk iri döwlet bolmagy ähtimal bolan Saud Arabystanyny guramadan çykarmak barada Halkara Olimpiýa Komitetine edilýän basyş güýçlenýär. ... Eger Saud Arabystany ... Londona diňe erkeklerden ybarat topary iberse, deň hukuklylyk we zenan hukuklaryny goraýan toparlaryň Oýunlaryň geçişini bozmak howpuny döredýän protestleri bilen ýüzbe-ýüz boljakdygyna düşünýäris"^[213].

2012-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynda, Olimpiýa taryhynda ilkinji gezek gatnaşan ýurtlaryň hemmesi öz toparlaryna zenan türgenleri hem goşdular^[214]. Saud Arabystany öz wekiliýetine iki sany zenan türgeni; Katar – dört; Bruneý bolsa bir türgeni (400 metre päsgelçilikli ylgawda Mazia Mahusin) goşdy. Katar ilkinji zenan olimpiýaçylarynyň biri bolan Bahiýa al-Hamady (ok atmak boýunça) 2012-nji ýyldaky Oýunlarda öz baýdak göterijisi hökmünde kesgitledi, Bahreýnli ylgaýjy Marýam Ýusuf Jamal bolsa 1500 metre ylgawda gazanan bürünç medaly bilen Pars aýlagy sebitinden medal gazanan ilkinji zenan türgen boldy^[215]^[216]^[217].

Olimpiýa maksatnamasynda erkekleriň we zenanlaryň biri-birine garşy şahsy tertipde bäsleşýän ýeke-täk sport görnüşleri atly sport görnüşleridir; sebäbi bu ýerde "zenanlar üçin köpugurly ýaryş" (eventing) ýa-da "erkekler üçin dressaž" (at öwretmek sungaty) ýaly bölümler ýokdur. 2008-nji ýyla çenli erkekler üçin niýetlenen medal gazanyp boljak ýaryşlaryň sany zenanlaryňkydan köpdi. Emma 2012-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň maksatnamasyna zenanlaryň boks ýaryşlarynyň goşulmagy bilen, zenan türgenler erkekler üçin açyk bolan ähli sport görnüşlerinde bäsleşmek mümkinçiligine eýe boldular^[218]. Gyşky Olimpiýa oýunlarynda bolsa zenanlar entegem "Nordic combined" (çäňňekden böküş we çäňňekli ylgawdan ybarat iki görnüşli ýaryş) boýunça bäsleşip bilmeýärler^[219]. "Paris 2024" oýunlarynda erkekleriň hem suwda tans (artistic swimming) ýaryşlaryna gatnaşmagyna rugsat berilmegi bilen^[220], erkek türgenleriň gatnaşyp bilmeýän ýeke-täk Olimpiýa görnüşi ritmiki gimnastika bolup galdy. "Paris 2024" oýunlaryna gatnaşmak hukugyna eýe bolsalar-da, suwda tans boýunça hiç bir topara erkek türgen goşulmady^[221].

Oýunlara girizilen täze bir özgertme hem garyşyk ýaryşlaryň goşulmagy boldy; bu ýaryşlarda şol bir ýurduň erkek we zenan türgenleri bilelikde beýleki toparlara garşy bäsleşýärler. 2018-nji ýyldan başlap, kerling sportunda bir erkek we bir zenandan ybarat toparlaryň medal ugrunda özbaşdak ýaryşýan garyşyk görnüşi ornaşdyryldy. "Paris 2024" oýunlaryna gelnende, tomusky oýunlaryň 11 görnüşi boýunça jemi 13 sany garyşyk medal ýaryşy geçirilýär^[222].

Uruş we terrorizm

Dünýä uruşlary sebäpli üç Olimpiada oýunlary geçirilmedi: 1916-njy ýyldaky oýunlar Birinji jahan urşy sebäpli, 1940 we 1944-nji ýyllardaky tomusky we gyşky oýunlar bolsa Ikinji jahan urşy sebäpli ýatyryldy.[47] Gruziýa bilen Russiýanyň arasyndaky Russiýa-Gruziýa urşy Pekinde 2008-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň açylyş gününde başlady. Şol wagt ABŞ-nyň Prezidenti Jorj W. Buş we Russiýanyň Premýer-ministri Wladimir Putin Olimpiýa oýunlaryna gatnaşýardylar we Hytaýyň Prezidenti Hu Szintaonyň gurnan naharynda bu gapma-garşylyk barada bilelikde söhbetdeş boldular^[223]^[224].

Terrorizm Olimpiýa oýunlaryna iň göni täsirini 1972-nji ýylda ýetirdi. Germaniýanyň Mýunhen şäherinde Tomusky oýunlar geçirilýän wagty, "Gara sentýabr" (Black September) atly palestinaly terrorçylyk topary tarapyndan Ysraýylyň Olimpiýa toparynyň on bir agzasy girew alyndy; bu waka häzirki wagtda "Mýunhen gyrgynçylygy" hökmünde tanalýar. Terrorçylar türgenleri girew alandan gysga wagt geçenden soň olaryň ikisini öldürdiler, galan dokuzysyny bolsa halas etmek boýunça şowsuz synanyşyk wagtynda öldürdiler. Şeýle hem, nemes polisiýa işgäri we terrorçylaryň bäşisi heläk boldy.[280] Ispaniýanyň Barselona şäheriniň 1992-nji ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlaryny geçirmek üçin saýlanmagyndan soň, separatçy ETA terrorçylyk guramasy sebitde hüjümleri amala aşyrdy; şol sanda 1991-nji ýylda Kataloniýanyň Wik şäherinde on adamyň ölümine sebäp bolan partlama hem şol hüjümleriň hataryndady^[225].

Terrorizm ABŞ-da geçirilen iki Olimpiýa oýunlaryna täsir etdi. Atlantada geçirilen 1996-njy ýyldaky Tomusky Olimpiýa oýunlary wagtynda "Centennial Olympic Park" seýilgähinde bomba partladyldy; netijede iki adam öldi we 111 adam ýaralandy. Bombany Erik Rudolf ýerleşdiripdi; ol bu partlama üçin ömürlik tussaglyk jezasyny çekýär.[283] Solt-Leýk-Sitide geçirilen 2002-nji ýyldaky Gyşky Olimpiýa oýunlary 11-nji sentýabr wakalaryndan bary-ýogy bäş aý geçenden soň boldy; bu bolsa Olimpiýa oýunlary üçin ozalky ähli oýunlardan has ýokary derejeli howpsuzlygyň üpjün edilmegini aňladýardy. Oýunlaryň açylyş dabaralarynda 11-nji sentýabr wakalary bilen baglanyşykly nyşanlar, şol sanda "Ground Zero" (waka bolan ýer) meýdanynda parlaýan baýdak hem-de Nýu-Ýorkuň polisiýa (NYPD) we ýangyn söndüriş (FDNY) gulluklarynyň hormat garawullary görkezildi^[226]^[227]^[228]^[229].

Raýatlyk

Raýatlyk boýunça Halkara Olimpiýa Komitetiniň (HOK) düzgünleri

Olimpiýa Hartiýasy türgeniň öz adyndan çykyş edýän ýurdunyň kanuny raýaty bolmagyny talap edýär. Iki ýurduň raýatlygyna eýe bolanlar, öňki ýurduň adyndan çykyş eden wagtyndan bäri üç ýyl geçen şerti bilen, islendik ýurduň adyndan bäsleşip bilerler. Emma, degişli Milli Olimpiýa Komitetleri (MOK) we Halkara Federasiýalar (HF) ylalaşsa, HOK-yň Ýerine ýetiriji komiteti bu möhleti gysgaldyp ýa-da ýatyryp biler. Bu garaşylmaly möhlet diňe bir ýurduň adyndan çykyş edip, soňra başga bir ýurduň adyndan çykyş etmek isleýän türgenlere degişlidir. Eger türgen täze ýa-da ikinji raýatlygy alsa, onda täze ýa-da ikinji ýurduň adyndan gatnaşmazdan öň belli bir möhlete garaşmagyň zerurlygy ýokdur. HOK raýatlyk meseleleri bilen diňe aýry-aýry ýurtlar türgenlere raýatlyk berenden soň meşgullanýar.

2023-nji ýylyň oktýabrynda HOK Russiýanyň Olimpiýa Komitetini anneksiýa edilen dört sany ukrain sebitini öz tertipnamasyna goşandygy sebäpli işini wagtlaýyn togtatdy we bu karary 2024-nji ýylyň fewralynda Sport Arbitraž Kazyýeti (CAS) tassyklady^[230]. Russiýadan başga bir ýurda raýatlygyň üýtgedilmegini üç ýyldan az wagtyň içinde tassyklajak Russiýanyň MOK-y bolmasa-da, HOK-yň Ýerine ýetiriji komiteti 2023-nji ýylyň noýabrynda we 2024-nji ýylyň martynda jemi bäş türgeniň (şol sanda göreş boýunça Georgiý Tiblow we Aleksandr Komarow — Russiýadan Serbiýa; welosiped sporty boýunça Mihail Ýakowlew — Russiýadan Ysraýyla; welosiped sporty boýunça Waleriýa Lýubimowa we ýüzmek boýunça Anastasiýa Kirpiçnikowa — ikisi hem Russiýadan Fransiýa) raýatlygynyň üýtgedilmegini tassyklady^[231]^[232]^[233]^[234].

Raýatlygy üýtgetmegiň sebäpleri

Käwagt türgenler Olimpiýa oýunlaryna gatnaşmak üçin başga bir ýurduň raýatlygyny kabul edýärler. Köplenç munuň sebäbi, beýleki ýurtdaky hemaýatkärlik şertnamalarynyň ýa-da türgenleşik desgalarynyň olary özüne çekmegi, ýa-da türgeniň öz doglan ýurdundan saýlanma tapgyrlaryndan geçip bilmezligi bolup biler. Soçide geçirilen 2014-nji ýylyň Gyşky Olimpiýa oýunlaryna taýýarlyk döwründe Russiýanyň Olimpiýa komiteti Günorta Koreýada doglan şort-trek boýunça türgen An Hýun-suga we ABŞ-da doglan snoubordçy Wik Waýlda rus raýatlygyny berdi. Bu iki türgen 2014-nji ýyldaky oýunlarda jemi bäş sany altyn we bir sany bürünç medal gazandy^[235].

Çempionlar we medalçylar

Medallar her ýaryşda birinji, ikinji we üçünji orunlary eýelän türgenlere ýa-da toparlara berilýär. Ýeňijiler altyn medallary alýarlar; bu medallar 1912-nji ýyla çenli arassa altyndan ýasalýardy, soňra altyn çaýylan kümüşden, häzirki wagtda bolsa ýüzi altyn bilen örtülen kümüşden ýasalýar. Her bir altyn medal azyndan alty gram arassa altyny öz içine almaly^[236]. Ikinji orny eýelänlere kümüş medallar, üçünji orny eýelän türgenlere bolsa bürünç medallar berilýär. Ýeňliş bilen ýaryşdan çykarylýan ulgam boýunça geçirilýän ýaryşlarda (esasanam boksda) üçünji orun kesgitlenmezligi mümkin we ýarym finalda ýeňlenleriň ikisine-de bürünç medal berilýär.

1896-njy ýyldaky Olimpiýa oýunlarynda diňe ýeňiji we ikinji orny eýelän türgenler medal alýardy — birinji orun üçin kümüş we ikinji orun üçin bürünç medal berilýärdi, altyn medallar bolsa berilmeýärdi. Häzirki üç medally format 1904-nji ýyldaky Olimpiýa oýunlarynda girizildi.[294] 1948-nji ýyldan başlap, dördünji, bäşinji we altynjy orunlary eýelän türgenlere şahadatnamalar berlip başlandy; bular resmi taýdan Olimpiýa diplomlary diýlip atlandyryldy. 1984-nji ýyldan bäri bolsa, bu diplomlar ýedinji we sekizinji orunlary eýelänlere hem berilýär. Afinada geçirilen 2004-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlarynda altyn, kümüş we bürünç medal gazananlara zeýtun şahalaryndan örülen täçler hem gowşuryldy^[237]. Halkara Olimpiýa Komitet (HOK) milli derejede gazanylan medallaryň statistikasyny ýöretmeýär (toparlaýyn sport görnüşlerinden başga), ýöne Milli Olimpiýa Komitetleri (MOK) we köpçülikleýin habar beriş serişdeleri medal statistikasyny hasaba alýarlar we olary her bir ýurduň üstünliginiň görkezijisi hökmünde ulanýarlar^[238].

Ýurtlar

Gatnaşyjylar

Tokiodaky 2020-nji ýylyň Tomusky oýunlaryna çenli, häzirki 207 Milli Olimpiýa Komitetiniň (MOK) hemmesi (we işini bes eden 19 MOK) Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň azyndan birine gatnaşdy. Bäş ýurduň — Awstraliýa, Fransiýa, Beýik Britaniýa, Gresiýa we Şweýsariýa — wekilleri Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň ähli 28-sine-de gatnaşdylar. Olimpiýa baýdagynyň astynda, garyşyk toparlarda we bosgunlar toparynda çykyş edýän türgenler Tomusky Olimpiýa oýunlarynyň altysyna gatnaşdylar^[239]^[240].

Jemi 119 MOK (häzirki 207 MOK-yň 110-sy we işini bes eden dokuz MOK) Gyşky Olimpiýa oýunlarynyň azyndan birine gatnaşdy. 12 ýurduň — Awstriýa, Kanada, Finlýandiýa, Fransiýa, Beýik Britaniýa, Wengriýa, Italiýa, Norwegiýa, Polşa, Şwesiýa, Şweýsariýa we ABŞ — wekilleri şu wagta çenli geçirilen Gyşky oýunlaryň ähli 23-sine-de gatnaşdylar.

Oýunlary kabul eden ýurtlar we şäherler

Taryhy taýdan, Olimpiýa oýunlaryny kabul etjek şäher oýunlar geçirilmezden ýedi-sekiz ýyl öň saýlanýardy. 2017-nji ýylda 2024 we 2028-nji ýyllaryň Olimpiýa oýunlary üçin saýlaw prosesi başlanandan bäri, Halkara Olimpiýa Komitet (HOK) ýeňiji şäherlere/sebitlere taýýarlyk görmäge wagt bermek maksady bilen, ýeňiji hökmünde saýlanan şäheri has irki möhletde yglan edip başlady^[241]^[242]. Saýlaw prosesi iki ýyllyk döwri öz içine alýan iki tapgyrda amala aşyrylýar. Oýunlary kabul etmäge dalaşgär şäher öz ýurdunyň Milli Olimpiýa Komitetine ýüz tutýar; Eger bir ýurtdan birnäçe şäher öz Milli Olimpiýa Komitetine (MOK) teklip hödürlese, milli komitet adatça içerki saýlaw geçirýär; sebäbi Halkara Olimpiýa Komitetine (HOK) seredilmegi üçin her MOK-dan diňe bir şäher hödürlenip bilner. MOK-lar tarapyndan teklipleriň tabşyrylmagy üçin bellenen möhlet tamamlanandan soň, birinji tapgyr (Arza bermek) başlanýar; bu tapgyrda dalaşgär şäherlerden Olimpiýa oýunlaryny guramak bilen baglanyşykly birnäçe esasy kriteriýa boýunça sowalnamany doldurmak talap edilýär.[304] Bu resminamada dalaşgärler Olimpiýa Hartasyna we HOK-yň Ýerine ýetiriji komiteti tarapyndan bellenen beýleki düzgünlere eýerjekdikleri barada kepillik bermelidirler^[243]. Doldurylan sowalnamalaryň ýöriteleşdirilen topar tarapyndan seljerilmegi HOK-a her dalaşgäriň taslamasy we oýunlary geçirmek mümkinçiligi barada umumy düşünje berýär. Şu tehniki baha berişiň esasynda, HOK-yň ýerine ýetiriji komiteti dalaşgärlik tapgyryna geçjek şäherleri saýlaýar^[243].

Dalaşgär şäherler saýlanandan soň, olar dalaşgärlik resminamalarynyň bir bölegi hökmünde öz taslamalarynyň has giňişleýin we jikme-jik beýanyny HOK-a hödürlemelidirler. Her şäher baha beriş topary tarapyndan düýpli seljerilýär. Bu topar HOK-yň jemleýji kararyndan bir aý öň öz netijeleri barada hasabat bermezden ozal, dalaşgär şäherlere baryp görýär, ýerli resmiler bilen söhbetdeşlik geçirýär we oýunlaryň geçirilmegi meýilleşdirilýän ýerleri barlaýar. Söhbetdeşlik prosesinde dalaşgär şäher oýunlary maliýeleşdirip biljekdigine kepillik bermelidir.[302] Baha beriş toparynyň işi tamamlanandan soň, dalaşgärleriň sanawy HOK-yň Baş Assambleýasyna hödürlenýär; bu assambleýa bäsleşige gatnaşýan dalaşgär şäheri bolmadyk ýurtda geçirilmelidir. Assambleýada ýygnanan HOK agzalary ýer eýesi boljak şäher boýunça jemleýji ses berişi amala aşyrýarlar. Saýlanandan soň, ýer eýesi boljak şäheriň dalaşgärlik komiteti (degişli ýurduň MOK-y bilen bilelikde) HOK bilen "Ýer eýesi şäher şertnamasyna" gol çekýär we şeýlelikde, resmi taýdan Olimpiýa oýunlaryny kabul edýän ýurt we şäher derejesine eýe bolýar^[243].

2032-nji ýyla çenli Olimpiýa oýunlaryny 23 ýurtda ýerleşýän 47 şäher kabul eden bolar. 2021-nji ýyldaky ýagdaýa görä, Günorta Koreýanyň Seul şäherinde geçirilen 1988-nji ýylyň Tomusky Olimpiýa oýunlaryndan bäri Olimpiýa oýunlary Aziýada ýa-da Okeaniýada dört gezek geçirildi; bu bolsa häzirki zaman Olimpiýa taryhynyň öňki 92 ýyly bilen deňeşdirilende ep-esli artdyryşy aňladýar. Rio-de-Žaneýroda geçirilen 2016-njy ýylyň oýunlary Günorta Amerika ýurdy tarapyndan kabul edilen ilkinji Olimpiýa oýunlary boldy. Müsür (üç gezek) we Günorta Afrika (2004-nji ýylda) synanyşyk eden bolsalar-da, Afrika ýurtlarynyň hiç biriniň dalaşgärlik teklipleri üstünlikli bolmady^[244].

Salgylanmalar

↑ Şablon:Cite EBO
↑ "Jeux Olympiques – Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016". International Olympic Committee. 22 October 2018.
↑ The Associated Press (14 October 1986). "Olympics to Hold Events Every 2 Years : Winter Games to Be Split Off, Start Own 4-Year Cycle in '94". L.A. Times Archives. Los Angeles Times.
↑ Alan Riding (12 February 1993). "OLYMPICS: One Year to Lillehammer; '94 Olympics Are on Schedule Now That Budget Games Are Over". The New York Times. Archived from the original on 12 February 2024.
↑ "No Boycott Blues". https://www.olympic.org/los-angeles-1984.
↑ "The prizes Olympic athletes can win if they bring home medals". Sky News (in iňlis dili). Retrieved 2026-02-09.
↑ "Atlanta 1996, Games of the XXVI Olympiad". Olympic.org. Archived from the original on 2008-08-23. Retrieved 2026-06-19.
↑ Şablon:Cite EBO
1 2 Young, David C. (1 January 2004). "Chapter 2. Beginnings and Evidence". A Brief History of the Olympic Games. Blackwell Publishing. doi:10.1002/9780470774823. ISBN 978-1-4051-1129-4.
↑ Pausanias. "Book VII: Elis 1". Description of Greece (with an English Translation by W.H.S. Jones and H.A. Ormerod, Harvard University Press, 1918). Perseus Hopper.
1 2 Pindar. "Book O Olympian 2 For Theron of Acragas Chariot Race 476 B. C.". In Diane Arnson Svarlien (ed.). Olympian Odes. Perseus Hopper.
↑ Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "Perrottet" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ "400 Years of Olimpick Passion". olympickgames.co.uk. Archived from the original on 6 June 2010. Retrieved 4 June 2010.
1 2 "Histoire et évolution des Jeux olympiques". Potentiel (in fransuz dili). 2005. Archived from the original on 26 April 2011. Retrieved 31 January 2009.
↑ John E. Findling; Kimberly Pelle, eds. (30 March 2004). Encyclopedia of the Modern Olympic Movement (1st ed.). Bloomsbury.
↑ Young, David C. (1 January 2004). "Chapter 13. The Origin and Authenticity of the Modern Olympic Games". A Brief History of the Olympic Games. Blackwell Publishing. doi:10.1002/9780470774823. ISBN 978-1-4051-1129-4. Young, David C. (1996). The Modern Olympics: A Struggle for Revival. Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-7207-3.
↑ "Jeux Olympiques – Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016". International Olympic Committee. 22 October 2018.
↑ "Much Wenlock & the Olympian Connection". Wenlock Olympian Society. Archived from the original on 23 January 2009. Retrieved 31 January 2009.
↑ de Martens, Frédéric (1893). Mémoire sur le conflit entre la Grèce et la Roumanie concernant l'affaire Zappa (in fransuz dili). Athens: [printer Anestis Constantinides]. Retrieved 2 August 2017.
↑ Streit, Geōrgios S. (1894). L'affaire Zappa; Conflit Gréco-Roumain (in fransuz dili). Paris: L. Larose. Retrieved 2 August 2017.
↑ "Olympic Games - a brief history | Parramatta History and Heritage". historyandheritage.cityofparramatta.nsw.gov.au (in iňlis dili). Retrieved 31 January 2024.
↑ "1896 Athina Summer Games". Sports Reference. Archived from the original on 17 April 2020. Retrieved 31 January 2009.
↑ "1896 Athina Summer Games". Sports Reference. Archived from the original on 17 April 2020. Retrieved 31 January 2009.
↑ Streit, Geōrgios S. (1894). L'affaire Zappa; Conflit Gréco-Roumain (in fransuz dili). Paris: L. Larose. Retrieved 2 August 2017.
↑ "Winter Olympics History". Utah Athletic Foundation. Archived from the original on 12 January 2009. Retrieved 31 January 2009.
↑ Nucilli, Ryleigh (27 January 2026). "Here's Why the Olympics Are Held Every 4 Years". Reader's Digest. Retrieved 20 February 2026.
↑ "History of the Paralympics". BBC Sport. 4 September 2008. https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/disability_sport/7582206.stm.
↑ "Innsbruck 1988 Paralympics – Ceremonies, Medals, Torch Relay". International Paralympic Committee. Retrieved 2 August 2017.
↑ Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "Parahist" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ "IPC-IOC Cooperation". paralympic.org. IPC. Archived from the original on 8 September 2009. Retrieved 3 May 2010.
↑ Gibson, Owen (4 May 2010). "Sainsbury's announces sponsorship of 2012 Paralympics". The Guardian (London). https://www.theguardian.com/uk/2010/may/04/sainsburys-sponsors-paralympic-games.
↑ Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "Rogge introduces" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ Rice, John (5 July 2007). "IOC approves Youth Olympics; first set for 2010". USA Today. The Associated Press. https://www.usatoday.com/sports/olympics/2007-07-05-2774646336_x.htm.
↑ Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "CRIonYOG" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ "Innsbruck is the host city for the first Winter Youth Olympic Games". The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games. 12 December 2008. Archived from the original on 10 June 2009. Retrieved 30 March 2009.
↑ Michaelis, Vicky (5 July 2007). "IOC votes to start Youth Olympics in 2010". USA Today. https://www.usatoday.com/sports/olympics/summer/2007-07-05-olympic-notes_N.htm.
↑ Livingstone, Robert (7 May 2026). "Youth Olympics, Olympic Esports Games paused as IOC president undertakes significant restructuring to focus on "core business"".
↑ "International Olympic Committee - Tokyo 2020".
↑ "International Olympic Committee - Beijing 2022".
↑ "Tokyo 2020". olympic.org. 23 February 2023. Retrieved 5 November 2023.
↑ "Beijing to build convenient Olympic village". The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad. Archived from the original on 14 September 2008. Retrieved 4 May 2009.
↑ Masterson, Victoria (5 April 2024). "How Paris 2024 aims to become the first-ever gender-equal Olympics". World Economic Forum. Archived from the original on 21 August 2024. Retrieved 22 August 2024.
↑ "Olympic Charter" (PDF). International Olympic Committee. p. 61. Archived from the original (PDF) on 23 July 2011. Retrieved 28 July 2011.
↑ "The Olympic Charter". International Olympic Committee. Archived from the original on 2 May 2013. Retrieved 17 July 2012.
↑ "Executive Board Concludes First Meeting of the New Year". olympic.org. 13 January 2011. Retrieved 13 January 2011.
↑ "Curtain comes down on 123rd IOC Session". olympic.org. 9 July 2011. Archived from the original on 2 November 2011. Retrieved 3 July 2012.
↑ "Working meeting between the IOC and the NOCs of the Netherlands Antilles, Aruba and the Netherlands". olympic.org. 1 July 2011. Archived from the original on 15 January 2014. Retrieved 23 August 2012.
↑ Sudakov, Dmitry (8 June 2008). "Beijing Olympics to cost China 44 billion dollars". pravda.ru. http://english.pravda.ru/sports/games/06-08-2008/106003-beijing_olympics-0/.
↑ Gibson, Owen (9 October 2013). "Sochi 2014: the costliest Olympics yet but where has all the money gone?". The Guardian. https://www.theguardian.com/sport/blog/2013/oct/09/sochi-2014-olympics-money-corruption.
↑ Flyvbjerg, Bent; Stewart, Allison; Budzier, Alexander (2016). The Oxford Olympics Study 2016: Cost and Cost Overrun at the Games. Saïd Business School, University of Oxford. arXiv:1607.04484. doi:10.2139/ssrn.2804554. S2CID 156794182. SSRN 2804554.
↑ Abrahamson, Alan (25 July 2004). "LA the Best Site, Bid Group Insists; Olympics: Despite USOC rejection". Los Angeles Times. Arxivləşdirilib: saytından 5 November 2012 tarixində. https://web.archive.org/web/20121105125946/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/86729520.html?dids=86729520:86729520&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=Oct+28%2C+2001&author=ALAN+ABRAHAMSON&pub=Los+Angeles+Times&desc=L.A.+the+Best+Site%2C+Bid+Group+Insists%3B+Olympics%3A+Despite+USOC+rejection%2C+officials+say+their+plan+was+in+line+with+IOC%27s+call+for+downsizing+of+Games.&pqatl=google.
↑ Leahy, Joe (7 July 2016). "Brazil's Olympic costs running 51% over budget, report warns". Financial Times. https://www.ft.com/content/ef122cb6-43d6-11e6-864d-01c0167ff470.
↑ Flyvbjerg, Bent; Budzier, Alexander; Lunn, Daniel (1 September 2020). "Regression to the Tail: Why the Olympics Blow Up". Environment and Planning A: Economy and Space. arXiv:2009.14682. doi:10.2139/ssrn.3686009. ISSN 1556-5068. S2CID 233759692. SSRN 3686009.
↑ "Tokyo 2020 Organising Committee publishes final balanced budget". 27 July 2024.
↑ "Tokyo Olympics cost $15.4 billion. What else could that buy?". AP News (in iňlis dili). 7 August 2021. Retrieved 27 July 2024.
↑ Cengel, Katya (10 August 2008). "Olympics: beyond sports". Courier Journal (Louisville, Kentucky): p. E1. https://www.newspapers.com/article/the-courier-journal-olympics-2008/129824534/.; Cengel, Katya (10 August 2008). "Olympics (Continued from E1)". Courier Journal (Louisville, Kentucky): p. E2. https://www.newspapers.com/article/the-courier-journal-olympics-2008/129824430/.
↑ "Bob Barney". Centre for Canadian Baseball Research. St. Mary's, Ontario. 2023. Retrieved 3 August 2023.
↑ "Robert K. Barney". Center for Sociocultural Sport and Olympic Research. 2020. Retrieved 4 August 2023.
↑ "Robert K. Barney Graduate Student Essay Award". Center for Sociocultural Sport and Olympic Research. 1 November 2022. Retrieved 5 August 2023.
↑ "International Society of Olympic Historians". International Society of Olympic Historians. 2023. Retrieved 1 October 2023.
↑ Greenwell M (August 2016). "Olympics Everywhere". Argument. WIRED (Paper). p. 19. ...hosting the Olympics is almost always a financial disaster for cities in the long term.... Indeed, economists are uncommonly unanimous that hosting the Olympics is a bad bet.
↑ Rose AK, Spiegel MM (19 January 2011). "The Olympic Effect". The Economic Journal. 121 (553): 652–677. doi:10.1111/j.1468-0297.2010.02407.x.
↑ Tilcsik A, Marquis C (1 February 2013). "Punctuated Generosity: How Mega-events and Natural Disasters Affect Corporate Philanthropy in U.S. Communities" (PDF). Administrative Science Quarterly. 58 (1): 111–148. doi:10.1177/0001839213475800. S2CID 18481039. SSRN 2028982. Archived (PDF) from the original on 22 September 2017 – via Social Science Research Network.
↑ Glynn, Mary Ann (2008). "Configuring the Field of Play: How Hosting the Olympic Games Impacts Civic Community". Journal of Management Studies. 45 (6): 1117–1146. doi:10.1111/j.1467-6486.2008.00785.x. S2CID 153973502.
↑ Walker, Shaun (17 December 2014). "The Sochi Olympics legacy: 'The city now feels like a ghost town'". The Guardian. https://www.theguardian.com/sport/2014/dec/17/sochi-olympics-legacy-city-feels-like-a-ghost-town.
↑ Abend, Lisa (3 October 2014). "Why Nobody Wants to Host the 2022 Winter Olympics". Time. Archived from the original on 18 September 2015. Retrieved 10 January 2014.
↑ "Revealed: the biggest threat to the future of the Olympic Games". The Guardian. 27 July 2016. https://www.theguardian.com/sport/2016/jul/27/biggest-threat-future-olympic-games-rio-2016-ioc-thomas-bach-hosts.
↑ "IOC makes historic decision by simultaneously awarding Olympic Games 2024 to Paris and 2028 to Los Angeles". International Olympic Committee. 13 September 2017. https://olympics.com/ioc/news/ioc-makes-historic-decision-by-simultaneously-awarding-olympic-games-2024-to-paris-and-2028-to-los-angeles.
1 2 Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "movement" atly refler üçin tekst görkezilmändir
1 2 Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "movement roles" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ "For the Good of the Athletes". The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad. 31 October 2007. Archived from the original on 23 January 2009. Retrieved 4 February 2009.
↑ "National Olympic Committees". olympic.org. Retrieved 13 March 2021. Click on "What is a National Olympic Committee?" (at top of page)
↑ "South Sudan 206th NOC in the Olympic Movement". eurolympic.org. 4 August 2015. Archived from the original on 13 March 2021. Retrieved 13 March 2021.
↑ "Organising Committees for the Olympic Games". Olympic Games. Retrieved 18 July 2012.
↑ "IOC President Kirsty Coventry Advocates Against Olympic Bans Over Conflicts - Oneindia". www.oneindia.com (in iňlis dili). 23 March 2025. Archived from the original on 3 April 2025. Retrieved 2 April 2025.
↑ "AIMS congratulates Kirsty Coventry on her historic election as the IOC President – AIMS" (in iňlis dili (Amerika)). Retrieved 2 April 2025.
↑ Riding, Alan (30 June 1992). "Olympics: Barcelona Profile; Samaranch, Under the Gun Shoots Back". The New York Times. https://www.nytimes.com/1992/06/30/sports/olympics-barcelona-profile-samaranch-under-the-gun-shoots-back.html.
↑ David Maraniss (14 July 2009). Rome 1960: The Summer Olympics that Stirred the World. Simon & Schuster. ISBN 978-1-4165-3408-2.
↑ "Samaranch Defends Nominating Son for IOC Post". 18 May 2001. https://www.cbc.ca/sports/2.722/samaranch-defends-nominating-son-for-ioc-post-1.286083.
↑ Riding, Alan (30 June 1992). "Olympics: Barcelona Profile; Samaranch, Under the Gun Shoots Back". The New York Times. https://www.nytimes.com/1992/06/30/sports/olympics-barcelona-profile-samaranch-under-the-gun-shoots-back.html.
↑ "Samaranch reflects on bid scandal with regret". 2002 Winter Olympics coverage. Deseret News Archives. 19 May 2001. Archived from the original on 26 February 2002.
↑ Jordan, Mary; Sullivan, Kevin (21 January 1999). "Nagano Burned Documents Tracing '98 Olympics Bid". Washington Post. p. A1. Archived from the original on 6 March 2016. Retrieved 20 August 2016.
↑ Macintyre, Donald (1 February 1999). "Japan's Sullied Bid". Time Magazine. Arxivləşdirilib: saytından 26 June 2022 tarixində. https://web.archive.org/web/20220626173316/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2053970,00.html.
↑ "Sun sets on Salt Lake City". Herald News (Passaic County, New Jersey): p. A1. 25 February 2002. https://www.newspapers.com/article/the-herald-news-olympics-2002/129939234/.; "Games (Continued From A1)". Herald News (Passaic County, New Jersey): p. A6. 25 February 2002. https://www.newspapers.com/article/the-herald-news-olympics-2002/129939110/.
↑ Abrahamson, Alan; Wharton, David (30 July 2000). "IOC: A tangled web of wealth, mystery". St. Louis Post-Dispatch (St. Louis, Missouri): p. 24. https://www.newspapers.com/article/st-louis-post-dispatch-ioc-2000/129932172/.
1 2 "Marketing Matters, Issue 21" (PDF). stillmed.olympic.org. IOC. June 2002. Archived (PDF) from the original on 23 March 2018. Retrieved 20 October 2010.
↑ Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "Buying the Games" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ Zinser, Lynn (7 July 2005). "London Wins 2012 Olympics; New York Lags". The New York Times. https://www.nytimes.com/2005/07/07/sports/othersports/london-wins-2012-olympics-new-york-lags.html.
↑ "Paris Mayor Slams London Tactics". Sporting Life (UK). Arxivləşdirilib: saytından 15 May 2011 tarixində. https://web.archive.org/web/20110515073919/http://www.sportinglife.com/london2012/news/story_get.cgi?STORY_NAME=others/05/07/06/manual_125524.html.
↑ Berkes, Howard (7 February 2006). "How Turin got the Games". NPR. https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5195274.
↑ "Olympic Marketing Fact File, 2011 Edition" (PDF). olympic.org. p. 18. Archived from the original (PDF) on 12 August 2011. Retrieved 22 December 2015.
↑ Paul, Franklin (12 October 2007). "Kodak to end Olympics sponsorship after 2008 games". Reuters.
↑ "No more Kodak moments in the Olympics". disruptiveinnovation.se. 15 April 2013. Retrieved 23 November 2019.
↑ "Wildly interesting facts about London you never knew, until now". ITV News. 4 December 2015.
↑ "The History of OXO". oxo.co.uk. Archived from the original on 20 March 2018. Retrieved 23 November 2019.
↑ Anne Cooper-Chen, ed. (23 June 2005). Global Entertainment Media: Content, Audiences, Issues (1st ed.). Routledge.
1 2 3 Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "television" atly refler üçin tekst görkezilmändir
1 2 Trevor Slack, ed. (9 March 2005). The Commercialisation of Sport (1st ed.). Routledge.
↑ "Berlin 1936". olympic.org. Archived from the original on 22 August 2008. Retrieved 31 March 2009.
↑ "Cortina d'Ampezzo". olympic.org. Archived from the original on 22 August 2008. Retrieved 31 March 2009.
↑ Crupi, Anthony (7 June 2011). "Update: NBC Bids $4.38 Billion for Olympic Gold". Adweek. http://www.adweek.com/news/television/update-nbc-bids-438-billion-olympic-gold-132319.
↑ Armour, Nancy (7 May 2014). "NBC Universal pays $7.75 billion for Olympics through 2032". USA Today. https://www.usatoday.com/story/sports/olympics/2014/05/07/nbc-olympics-broadcast-rights-2032/8805989/.
↑ Zaccardi, Nick (12 August 2014). "NBC Olympics, Universal Sports announce Youth Olympics coverage". http://olympictalk.nbcsports.com/2014/08/12/youth-olympics-nbc-coverage-nanjing/.
↑ Zaccardi, Nick (24 September 2013). "NBC Olympics, U.S. Olympic Committee acquire media rights to Paralympics in 2014, 2016". Olympictalk | NBC Sports. http://olympictalk.nbcsports.com/2013/09/24/paralympics-2014-2016-tv-coverage-nbc/.
↑ Draper, Kevin (7 December 2017). "Fewer Russians Could Be a Windfall for U.S. Olympic Business". The New York Times. Archived from the original on 8 December 2017. Retrieved 5 February 2018.
↑ Hayes, Dade (13 March 2025). "Comcast Extends Olympics Through 2036, Paying $3B And Going From Rights Holder To Strategic Partner". Deadline (in iňlis dili (Amerika)). Retrieved 13 March 2025.
↑ Whannel, Garry (1984). "3. The television spectacular". In Tomlinson, A.; Whannel, G. (eds.). Five-ring Circus: Money, Power, and Politics at the Olympic Games. London, UK: Pluto Press. pp. 30–43. ISBN 978-0-86104-769-7.
↑ "World Series TV ratings slump". CBS News. The Associated Press. 27 October 2000. https://www.cbsnews.com/news/world-series-tv-ratings-slump/.
↑ Walters, John (2 October 2000). "All Fall Down – Making sense of NBC's tumbling Olympic ratings". Sports Illustrated. Archived from the original on 29 April 2011. Retrieved 2 April 2009.
↑ Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "ratings" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ "London Olympics 2012 Ratings: Most Watched Event In TV History". The Huffington Post. 13 August 2012. http://www.huffingtonpost.com/2012/08/13/london-olympics-2012-ratings-most-watched-ever_n_1774032.html.
↑ "Olympics 2021: Why swimming finals are being held in the morning". au.sports.yahoo.com (in iňlis dili). 24 July 2021. Retrieved 22 February 2022.
↑ "Here's Why the Swimming Finals Are Held in the Morning at Tokyo Olympics | Sports Illustrated". si.com. 25 July 2021. Retrieved 22 February 2022.
↑ Coskrey, Jason (28 July 2021). "Morning finals forcing swimmers to adjust in Tokyo". The Japan Times (in iňlis dili (Amerika)). Archived from the original on 22 February 2022. Retrieved 22 February 2022.
↑ Carter, Bill (24 August 2008). "On TV, Timing Is Everything at the Olympics" (en-US). The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/2008/08/25/sports/olympics/25nbc.html.
↑ "Swimming, gymnastics finals set for mornings in 2008". ESPN.com (in iňlis dili). 26 October 2006. Retrieved 22 February 2022.
↑ "London Olympics 2012 Ratings: Most Watched Event In TV History". The Huffington Post. 13 August 2012. http://www.huffingtonpost.com/2012/08/13/london-olympics-2012-ratings-most-watched-ever_n_1774032.html.
↑ "The Phryges – Paris 2024 Mascots Star as Olympic Merchandise". wipo.int (in iňlis dili). Retrieved 20 August 2024.
↑ "Olympic Marketing Fact File 2024 Edition" (PDF). stillmed.olympics.com.
↑ "Federal Reserve Bank of San Francisco, The Olympic Effect, March 2009" (PDF). Archived (PDF) from the original on 12 April 2010. Retrieved 23 November 2019.
1 2 3 Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "olympicsymbols" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ Lennartz, Karl (2002). "The Story of the Rings" (PDF). Journal of Olympic History. 10: 29–61. Archived from the original (PDF) on 7 January 2016. Retrieved 30 November 2016.
↑ "The IP journey of an Olympic Games". wipo.int (in iňlis dili). Retrieved 20 August 2024.
↑ "Sport athlétique", 14 mars 1891: "... dans une éloquente allocution il a souhaité que ce drapeau les conduise 'souvent à la victoire, à la lutte toujours'. Il a dit qu'il leur donnait pour devise ces trois mots qui sont le fondement et la raison d'être des sports athlétiques: citius, altius, fortius, 'plus vite, plus haut, plus fort'.", cited in Hoffmane, Simone La carrière du père Didon, Dominicain. 1840–1900, Doctoral thesis, Université de Paris IV – Sorbonne, 1985, p. 926; cf. Michaela Lochmann, Les fondements pédagogiques de la devise olympique "citius, altius, fortius"
↑ Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "torch" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ "IOC Investigation". Real Sports with Bryant Gumbel. Season 22. Episode 7. 26 July 2016. HBO.
↑ "Olympic Summer Games Mascots from Munich 1972 to London 2012" (PDF). Olympic Studies Centre. April 2011. Archived from the original (PDF) on 16 October 2012. Retrieved 13 July 2013.
↑ Belam, Martin (14 November 2022). "Meet the Phryges: Paris 2024 Olympic and Paralympic mascots unveiled" (en-GB). The Guardian. ISSN 0261-3077. https://www.theguardian.com/sport/2022/nov/14/paris-2024-olympic-mascot-paralympic-mascot-phryges-france.
1 2 3 Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "OCFactSheetS" atly refler üçin tekst görkezilmändir
1 2 3 Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "OCFactSheetW" atly refler üçin tekst görkezilmändir
1 2 Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "OCprotocol1" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ "Beijing Dazzles: Chinese History, on Parade as Olympics Begin". Canadian Broadcasting Centre. 8 August 2008. https://www.cbc.ca/sports/2.720/beijing-dazzles-chinese-history-athletes-on-parade-as-olympics-begin-1.722415.
1 2 3 4 5 6 7 "Closing Ceremony Factsheet" (PDF). The International Olympic Committee. 5 June 2012. Archived from the original (PDF) on 16 October 2011. Retrieved 12 August 2012.
↑ "Closing Ceremony" (PDF). International Olympic Committee. 31 January 2002. Archived from the original (PDF) on 25 March 2009. Retrieved 27 August 2008.
↑ "The Olympic Flags and Emblem". The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games. Archived from the original on 26 April 2009. Retrieved 10 February 2009.
↑ "The Latest: Rio Games close with samba-fueled Carnival party". The San Diego Union-Tribune. The Associated Press. 21 August 2016. http://www.sandiegouniontribune.com/sdut-the-latest-mens-marathon-underway-on-last-day-of-2016aug21-story.html.
↑ "The Closing Ceremonies of the Olympic Game". International Olympic Committee. 1 June 2014. Retrieved 24 June 2018.
↑ Şablon:Cite EBO
↑ Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "otraditions" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ "Medal ceremony hostess outfits unveiled". 18 July 2008. http://english.sina.com/china/p/1/2008/0718/172118.html.
↑ Madhani, Aamer; Armour, Nancy (13 February 2018). "Medalists at 2018 Winter Olympics get precious keepsake. And a medal". USA Today. https://www.usatoday.com/story/sports/winter-olympics-2018/2018/02/13/medalists-2018-winter-olympics-get-precious-keepsake-and-medal/332267002/.
↑ "Mascots come first, then medals for Olympic champions". USA Today. The Associated Press. 12 February 2018. https://www.usatoday.com/story/sports/olympics/2018/02/12/mascots-come-first-then-medals-for-pyeongchang-winners/110334494/.
↑ Ogilvie, Claire (18 October 2006). "Prof says Olympic podiums have Canadian connection". The Province (Vancouver, British Columbia): p. 25. https://www.newspapers.com/article/the-province-barney-2006/129824314/.
↑ "Closing Ceremony" (PDF). International Olympic Committee. 31 January 2002. Archived from the original (PDF) on 25 March 2009. Retrieved 27 August 2008.
↑ "The Olympic Flags and Emblem". The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games. Archived from the original on 26 April 2009. Retrieved 10 February 2009.
↑ "The Latest: Rio Games close with samba-fueled Carnival party". The San Diego Union-Tribune. The Associated Press. 21 August 2016. http://www.sandiegouniontribune.com/sdut-the-latest-mens-marathon-underway-on-last-day-of-2016aug21-story.html.
↑ "The Closing Ceremonies of the Olympic Game". International Olympic Committee. 1 June 2014. Retrieved 24 June 2018.
↑ Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "newosports" atly refler üçin tekst görkezilmändir
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "factsheetsports" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ "Jim Thorpe Biography". Biography.com. Retrieved 9 February 2009.
↑ "Garmisch-Partenkirchen 1936". International Olympic Committee. Retrieved 25 July 2011.
↑ "Garmisch-Partenkirchen 1936". International Olympic Committee. Retrieved 25 July 2011.
↑ "The Role of Sports in The Soviet Union – Guided History". blogs.bu.edu.
1 2 3 "Soviet Sports and Intelligence Activities" (PDF). Central Intelligence Agency. 28 December 1954. Archived (PDF) from the original on 13 April 2021. Retrieved 25 December 2018.
↑ Cervin, Georgia (2021). Degrees of Difficulty: How Women's Gymnastics Rose to Prominence and Fell from Grace. University of Illinois Press. ISBN 978-0-25204377-2.
↑ "The Role of Sports in The Soviet Union – Guided History". blogs.bu.edu.
↑ "Soviet Control of Sports Activities and Sports Propaganda" (PDF). Central Intelligence Agency. 7 February 1955. Archived (PDF) from the original on 12 July 2021. Retrieved 22 August 2021.
↑ "Soviet Sports as an Instrument of Political Propaganda" (PDF). Central Intelligence Agency. 20 January 1955. Archived (PDF) from the original on 12 July 2021. Retrieved 22 August 2021.
↑ Schantz, Otto. "The Olympic Ideal and the Winter Games Attitudes Towards the Olympic Winter Games in Olympic Discourses – from Coubertin to Samaranch" (PDF). Comité International Pierre De Coubertin. Archived from the original (PDF) on 19 September 2016. Retrieved 19 September 2016.
1 2 "Protesting Amateur Rules, Canada Leaves International Hockey". iihf.com. 4 January 1970. Archived from the original on 20 February 2016.
↑ "Finally, Canada to Host the World Championship". iihf.com. 7 May 2004. Archived from the original on 3 March 2016.
↑ "Summit Series '72 Summary". Hockey Hall of Fame. Arxivləşdirilib: saytından 7 August 2008 tarixində. https://web.archive.org/web/20080807130920/http://www.hhof.com/html/GamesSummarySUM1972.shtml.
↑ "First Canada Cup Opens Up the Hockey World". iihf.com. 15 September 1976. Archived from the original on 14 March 2016.
↑ Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "Boycott 1" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "CBC boycott" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ "Africa and the XXIst Olympiad" (PDF). Olympic Review (109–110): 584–585. November–December 1976. Archived from the original (PDF) on 26 February 2008. Retrieved 6 February 2009.
↑ MacIntosh, Donald; Greenhorn, Donna; Hawes, Michael (1991). "Trudeau, Taiwan, and the 1976 Montreal Olympics". American Review of Canadian Studies. 21 (4): 423–448. doi:10.1080/02722019109481098.
↑ "Game playing in Montreal" (PDF). Olympic Review (107–108): 461–462. October 1976. Archived from the original (PDF) on 25 February 2009. Retrieved 7 February 2009.
↑ "Moscow 1980". International Olympic Committee. Retrieved 25 July 2011.
↑ Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "1980 Boycott" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "1980 Boycott 2" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ "Putin Faces Green Olympic Challenge: The Sochi 2014 Winter Games are threatened by a looming international boycott, environmental concerns, and public protests against local development". Christian Science Monitor. 11 July 2008. Archived from the original on 22 August 2009. Retrieved 18 August 2008., The Christian Science Monitor. Retrieved 18 August 2008.
↑ Bernas, Frederick (5 December 2009). "Olympic challenge for Sochi Games". The Guardian (London). https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/dec/05/winter-olympics-sochi-russia.
↑ "Australia: Calls to Boycott Beijing Olympics". Inter Press Service. http://ipsnews.net/news.asp?idnews=41699.
↑ Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "EUTibet" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ Doherty, Erin (3 February 2022). "What a diplomatic boycott of the Winter Olympics means". Axios. Retrieved 20 February 2022.
↑ Simone McCarthy and Rhea Mogul (4 February 2022). "India launches last-minute diplomatic boycott of Beijing Olympics over Chinese soldier". CNN. Retrieved 20 February 2022.
↑ Litsky, Frank (1 April 1980). "Jesse Owens Dies of Cancer at 66; Hero of the 1936 Berlin Olympics". The New York Times. Archived from the original on 10 November 2010. Retrieved 23 March 2014.
↑ "The USSR and Olympism" (PDF). Olympic Review (84): 530–557. October 1974. Archived from the original (PDF) on 9 April 2008. Retrieved 4 May 2009.
↑ Benson, Tyler. "The Role of Sports in The Soviet Union". blogs.bu.edu. Guided History. Retrieved 25 December 2018.
↑ "The USSR and Olympism" (PDF). Olympic Review (84): 530–557. October 1974. Archived from the original (PDF) on 9 April 2008. Retrieved 4 May 2009.
↑ Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "Black Salute" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ "Iranian Judoka rewarded after snubbing Israeli". The Associated Press. NBC Sports. 8 September 2004. Arxivləşdirilib: saytından 25 March 2009 tarixində. https://web.archive.org/web/20090325034627/http://nbcsports.msnbc.com/id/5942871/.
↑ "IOC EB recommends no participation of Russian and Belarusian athletes and officials". International Olympic Committee (in iňlis dili). 3 March 2021. Archived from the original on 1 March 2022. Retrieved 3 March 2022.
↑ "Why are Russian athletes 'banned' from the 2024 Paris Olympics?". The Indian Express (in iňlis dili). 30 July 2024. Retrieved 6 August 2024.
↑ Wilson, Jeremy (July 7, 2026). "Russia back in Olympics... World Cup could be next". The Daily Telegraph. https://www.telegraph.co.uk/olympics/2026/07/07/russia-olympic-ban-lifted/.
1 2 Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "wadahistory" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ "Tom Hicks". Sports-reference.com. Archived from the original on 17 April 2020. Retrieved 30 January 2009.
↑ Begley, Sharon (7 January 2008). "The Drug Charade". Newsweek. http://www.newsweek.com/id/86079/output/print.
1 2 Hunt, Thomas M. (2011). Drug Games: The International Olympic Committee and the Politics of Doping. University of Texas Press. p. 66. ISBN 978-0-292-73957-4.
↑ Ruiz, Rebecca R. (13 August 2016). "The Soviet Doping Plan: Document Reveals Illicit Approach to '84 Olympics". The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/2016/08/14/sports/olympics/soviet-doping-plan-russia-rio-games.html.
↑ Montague, James (23 July 2012). "Hero or villain? Ben Johnson and the dirtiest race in history". CNN. https://edition.cnn.com/2012/07/23/sport/olympics-2012-ben-johnson-seoul-1988-dirtiest-race/index.html.
↑ Coile, Zachary (27 April 2005). "Bill Seeks to Toughen Drug Testing in Pro Sports". The San Francisco Chronicle. Arxivləşdirilib: saytından 16 March 2012 tarixində. https://web.archive.org/web/20120316004931/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/04/27/MNGMICG0SS1.DTL.
↑ "Doping: 3667 athletes tested, IOC seeks action against Halkia's coach". Express India Newspapers. 19 August 2008. Archived from the original on 1 December 2008. Retrieved 28 August 2008.
↑ "Play True" (PDF). World Anti-Doping Agency. 2012. Archived from the original (PDF) on 25 January 2013. Retrieved 13 July 2013.
↑ "Anti-Doping Results Announced". The New York Times. The Associated Press. 25 July 2012. https://www.nytimes.com/2012/07/25/sports/olympics/antidoping-results-announced.html.
↑ "IOC Orders Belarus to Return Gold". ESPN. 13 August 2012. Retrieved 13 July 2013.
↑ Jett, Jennifer (2 August 2024). "Frequent doping tests and suspicion cast a shadow over China's Olympics swim team". NBC News (in iňlis dili). Retrieved 5 September 2024.
↑ "China hits back at the US in response to doping allegations dogging its swimmers". AP News (in iňlis dili). 8 August 2024. Retrieved 27 September 2024.
↑ "China hits back at the US in response to doping allegations dogging its swimmers". AP News (in iňlis dili). 8 August 2024. Retrieved 27 September 2024.
↑ Jett, Jennifer (2 August 2024). "Frequent doping tests and suspicion cast a shadow over China's Olympics swim team". NBC News (in iňlis dili). Retrieved 5 September 2024.
↑ "Rio Olympics 2016: Which Russian athletes have been cleared to compete?". BBC Sport. 6 August 2016. https://www.bbc.com/sport/olympics/36881326.
↑ Ruiz, Rebecca R.; Panja, Tariq (5 December 2017). "Russia Banned From Winter Olympics by I.O.C.". The New York Times. https://www.nytimes.com/2017/12/05/sports/olympics/ioc-russia-winter-olympics.html.
↑ Tétrault-Farber, Gabrielle; Axon, Iain; Grohmann, Karolos (9 February 2022). "Figure skating-Russian media say teen star tested positive for banned drug" (en). Reuters. https://www.reuters.com/lifestyle/sports/figure-skating-medals-ceremony-delayed-over-legal-consultation-2022-02-09/.
↑ Brennan, Christine (9 February 2022). "Positive drug test by Russian Kamila Valieva has forced a delay of Olympic team medals ceremony". USA Today.
↑ Thompson, Anna (11 February 2022). "Winter Olympics: Kamila Valieva failed drug test confirmed". BBC Sport. https://www.bbc.com/sport/winter-olympics/60329120.amp.
↑ Macur, Juliet; Keh, Andrew (12 February 2022). "Star Russian Figure Skater Tested Positive for Banned Drug". The New York Times.
↑ Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "nytimes.com" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ "Arab women make breakthrough at Games". CNN/SI. 23 September 2000. Archived from the original on 10 August 2004.
↑ "Afghan women's Olympic dream". BBC News. 22 June 2004. Archived from the original on 19 July 2004.
↑ Wallechinsky, David (29 July 2008). "Should Saudi Arabia be Banned from the Olympics?". The Huffington Post. http://www.huffingtonpost.com/david-wallechinsky/should-saudi-arabia-be-ba_b_115736.html.
↑ MacKay, Duncan (1 July 2010). "Qatar decision to send female athletes to London 2012 increases pressure on Saudi Arabia". Insidethegames.biz - Olympic, Paralympic and Commonwealth Games News (Inside the Games). Arxivləşdirilib: saytından 28 December 2014 tarixində. https://web.archive.org/web/20141228065858/http://www.insidethegames.biz/summer-olympics/2012/9939-qatar-set-to-bow-to-ioc-pressure-and-send-women-to-london-2012.
↑ Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "independent.co.uk" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ "London 2012 Olympics: Saudi Arabian women to compete". BBC News. 12 July 2012. Archived from the original on 17 July 2012.
↑ "Saudis to send 2 women to London, make history". Sports Illustrated. Archived from the original on 15 July 2012. Retrieved 13 July 2012.
↑ "London 2012 Olympics: Saudi Arabian women to compete". BBC News. 12 July 2012. Archived from the original on 17 July 2012.
↑ "Female Gulf athletes make their mark in London Olympics". Agence France-Presse. 13 August 2012. http://english.alarabiya.net/articles/2012/08/13/232068.html.
↑ "Women's boxing gains Olympic spot". BBC Sport. 13 August 2009. Archived from the original on 15 August 2009.
↑ Mather, Victor (21 February 2018). "Desperately Seeking Skiers for a Budding Olympic Sport". The New York Times. https://www.nytimes.com/2018/02/21/sports/olympics/womens-nordic-combined.html.
↑ Goldsmith, Belinda (28 July 2012). "Men notch up an Olympic win at sex equality Games". Reuters. https://www.reuters.com/article/uk-oly-equality-men-day-idUKBRE86R0KC20120728.
↑ Ewing, Lori (8 June 2024). "No male artistic swimmers at Olympics after U.S. leave May out of squad". Reuters. Retrieved 5 October 2024.
↑ Nelsen, Matt (19 July 2024). "Which mixed team events will take place at Paris 2024?". Olympics.com. Retrieved 5 October 2024.
↑ Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "MSNBC 2009-01-30" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ "Olympic Shooters Hug as their Countries do Battle". 10 August 2008. http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/08/10/olympic.embrace/.
↑ "Munich 1972: Massacre at Munich - 50 Years of Olympic Broadcasting". http://archives.cbc.ca/IDC-1-41-1289-7332/sports/olympics_cbc/clip5.
↑ Senor, Juan I. (1 April 1992). "Spain Tackles Terrorist Threat by Basques to Olympics, Expo". Christian Science Monitor. Archived from the original on 26 March 2023.
↑ Finkelstein, Beth; Koch, Noel (11 August 1991). "The Threat to the Games in Spain". Washington Post. https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/1991/08/11/the-threat-to-the-games-in-spain/37be840c-3424-4451-b037-151a53bf2491/.
↑ "IOC on bin Laden killing: no bearing on Olympic security". Daily Hampshire Gazette. The Associated Press. 3 May 2011. http://www.gazettenet.com/2011/05/03/ioc-bin-laden-killing-no-bearing-olympic-security.
↑ "Olympic Park Bombing". http://www.cnn.com/US/9607/27/olympic.bomb.main.
↑ "IOC suspends Russian Olympic Committee for incorporating Ukrainian sports regions". 12 October 2023.
↑ "IOC Executive Board approves nine changes of nationality". IOC. 29 November 2023.
↑ "IOC Executive Board approves seven athletes' changes of sporting nationality for the Olympic Games Paris 2024". IOC. 19 March 2024.
↑ ""Свавілля та беззаконня!" Росія влаштувала істерику через втечу спортсменів з РФ, яких підтримав МОК". 30 November 2023.
↑ "Moscow calls on IOC to provide official explanations on transfer of three Russian athletes".
↑ Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "autogenerated1" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "BeijingOlymp-1" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ "The Modern Olympic Games" (PDF). The Olympic Museum. Archived from the original (PDF) on 6 September 2008. Retrieved 29 August 2008.
↑ Munro, James (25 August 2008). "Britain may aim for third in 2012". BBC Sport. https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/london_2012/7579901.stm.
↑ Charles J.P. Lucas (1905). The Olympic Games – 1904 (PDF). St. Louis, MO: Woodard & Tiernan. p. 47. Archived from the original (PDF) on 4 March 2009. Retrieved 28 February 2008.
↑ "Olympic Medal Winners". International Olympic Committee. Retrieved 2 February 2014.
↑ Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "bidpro" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ "Future Olympic Games elections to be more flexible". International Olympic Committee (Press release). 2 May 2019.
1 2 3 Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "hostcity" atly refler üçin tekst görkezilmändir
↑ "Will Africa ever host the Olympic Games as Egypt prepares 2036 bid?". BBC Sport (in iňlis dili (Beýik Britaniýa)). 17 April 2024. Retrieved 2 June 2024.

[EB-1] Şablon:Cite EBO

[2] "Jeux Olympiques – Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016". International Olympic Committee. 22 October 2018.

[3] The Associated Press (14 October 1986). "Olympics to Hold Events Every 2 Years : Winter Games to Be Split Off, Start Own 4-Year Cycle in '94". L.A. Times Archives. Los Angeles Times.

[4] Alan Riding (12 February 1993). "OLYMPICS: One Year to Lillehammer; '94 Olympics Are on Schedule Now That Budget Games Are Over". The New York Times. Archived from the original on 12 February 2024.

[olympic.org-5] "No Boycott Blues". https://www.olympic.org/los-angeles-1984.

[6] "The prizes Olympic athletes can win if they bring home medals". Sky News (in iňlis dili). Retrieved 2026-02-09.

[7] "Atlanta 1996, Games of the XXVI Olympiad". Olympic.org. Archived from the original on 2008-08-23. Retrieved 2026-06-19.

[8] Şablon:Cite EBO

[Young2004-9] 1 2 Young, David C. (1 January 2004). "Chapter 2. Beginnings and Evidence". A Brief History of the Olympic Games. Blackwell Publishing. doi:10.1002/9780470774823. ISBN 978-1-4051-1129-4.

[10] Pausanias. "Book VII: Elis 1". Description of Greece (with an English Translation by W.H.S. Jones and H.A. Ormerod, Harvard University Press, 1918). Perseus Hopper.

[Pindar-11] 1 2 Pindar. "Book O Olympian 2 For Theron of Acragas Chariot Race 476 B. C.". In Diane Arnson Svarlien (ed.). Olympian Odes. Perseus Hopper.

[Perrottet-12] Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "Perrottet" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[BOA-13] "400 Years of Olimpick Passion". olympickgames.co.uk. Archived from the original on 6 June 2010. Retrieved 4 June 2010.

[frencholympics-14] 1 2 "Histoire et évolution des Jeux olympiques". Potentiel (in fransuz dili). 2005. Archived from the original on 26 April 2011. Retrieved 31 January 2009.

[FindlingPelle-15] John E. Findling; Kimberly Pelle, eds. (30 March 2004). Encyclopedia of the Modern Olympic Movement (1st ed.). Bloomsbury.

[Young2004.13-16] Young, David C. (1 January 2004). "Chapter 13. The Origin and Authenticity of the Modern Olympic Games". A Brief History of the Olympic Games. Blackwell Publishing. doi:10.1002/9780470774823. ISBN 978-1-4051-1129-4. Young, David C. (1996). The Modern Olympics: A Struggle for Revival. Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-7207-3.

[17] "Jeux Olympiques – Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016". International Olympic Committee. 22 October 2018.

[18] "Much Wenlock & the Olympian Connection". Wenlock Olympian Society. Archived from the original on 23 January 2009. Retrieved 31 January 2009.

[19] Martens, Frédéric (1893). Mémoire sur le conflit entre la Grèce et la Roumanie concernant l'affaire Zappa (in fransuz dili). Athens: [printer Anestis Constantinides]. Retrieved 2 August 2017.

[20] Streit, Geōrgios S. (1894). L'affaire Zappa; Conflit Gréco-Roumain (in fransuz dili). Paris: L. Larose. Retrieved 2 August 2017.

[21] "Olympic Games - a brief history | Parramatta History and Heritage". historyandheritage.cityofparramatta.nsw.gov.au (in iňlis dili). Retrieved 31 January 2024.

[22] "1896 Athina Summer Games". Sports Reference. Archived from the original on 17 April 2020. Retrieved 31 January 2009.

[23] "1896 Athina Summer Games". Sports Reference. Archived from the original on 17 April 2020. Retrieved 31 January 2009.

[24] Streit, Geōrgios S. (1894). L'affaire Zappa; Conflit Gréco-Roumain (in fransuz dili). Paris: L. Larose. Retrieved 2 August 2017.

[25] "Winter Olympics History". Utah Athletic Foundation. Archived from the original on 12 January 2009. Retrieved 31 January 2009.

[26] Nucilli, Ryleigh (27 January 2026). "Here's Why the Olympics Are Held Every 4 Years". Reader's Digest. Retrieved 20 February 2026.

[27] "History of the Paralympics". BBC Sport. 4 September 2008. https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/disability_sport/7582206.stm.

[28] "Innsbruck 1988 Paralympics – Ceremonies, Medals, Torch Relay". International Paralympic Committee. Retrieved 2 August 2017.

[Parahist-29] Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "Parahist" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[30] "IPC-IOC Cooperation". paralympic.org. IPC. Archived from the original on 8 September 2009. Retrieved 3 May 2010.

[31] Gibson, Owen (4 May 2010). "Sainsbury's announces sponsorship of 2012 Paralympics". The Guardian (London). https://www.theguardian.com/uk/2010/may/04/sainsburys-sponsors-paralympic-games.

[Rogge_introduces-32] Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "Rogge introduces" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[33] Rice, John (5 July 2007). "IOC approves Youth Olympics; first set for 2010". USA Today. The Associated Press. https://www.usatoday.com/sports/olympics/2007-07-05-2774646336_x.htm.

[CRIonYOG-34] Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "CRIonYOG" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[35] "Innsbruck is the host city for the first Winter Youth Olympic Games". The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games. 12 December 2008. Archived from the original on 10 June 2009. Retrieved 30 March 2009.

[36] Michaelis, Vicky (5 July 2007). "IOC votes to start Youth Olympics in 2010". USA Today. https://www.usatoday.com/sports/olympics/summer/2007-07-05-olympic-notes_N.htm.

[37] Livingstone, Robert (7 May 2026). "Youth Olympics, Olympic Esports Games paused as IOC president undertakes significant restructuring to focus on "core business"".

[38] "International Olympic Committee - Tokyo 2020".

[39] "International Olympic Committee - Beijing 2022".

[40] "Tokyo 2020". olympic.org. 23 February 2023. Retrieved 5 November 2023.

[41] "Beijing to build convenient Olympic village". The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad. Archived from the original on 14 September 2008. Retrieved 4 May 2009.

[42] Masterson, Victoria (5 April 2024). "How Paris 2024 aims to become the first-ever gender-equal Olympics". World Economic Forum. Archived from the original on 21 August 2024. Retrieved 22 August 2024.

[43] "Olympic Charter" (PDF). International Olympic Committee. p. 61. Archived from the original (PDF) on 23 July 2011. Retrieved 28 July 2011.

[44] "The Olympic Charter". International Olympic Committee. Archived from the original on 2 May 2013. Retrieved 17 July 2012.

[45] "Executive Board Concludes First Meeting of the New Year". olympic.org. 13 January 2011. Retrieved 13 January 2011.

[46] "Curtain comes down on 123rd IOC Session". olympic.org. 9 July 2011. Archived from the original on 2 November 2011. Retrieved 3 July 2012.

[47] "Working meeting between the IOC and the NOCs of the Netherlands Antilles, Aruba and the Netherlands". olympic.org. 1 July 2011. Archived from the original on 15 January 2014. Retrieved 23 August 2012.

[48] Sudakov, Dmitry (8 June 2008). "Beijing Olympics to cost China 44 billion dollars". pravda.ru. http://english.pravda.ru/sports/games/06-08-2008/106003-beijing_olympics-0/.

[The_Guardian-49] Gibson, Owen (9 October 2013). "Sochi 2014: the costliest Olympics yet but where has all the money gone?". The Guardian. https://www.theguardian.com/sport/blog/2013/oct/09/sochi-2014-olympics-money-corruption.

[study-50] Flyvbjerg, Bent; Stewart, Allison; Budzier, Alexander (2016). The Oxford Olympics Study 2016: Cost and Cost Overrun at the Games. Saïd Business School, University of Oxford. arXiv:1607.04484. doi:10.2139/ssrn.2804554. S2CID 156794182. SSRN 2804554.

[financiallySuccessful-51] Abrahamson, Alan (25 July 2004). "LA the Best Site, Bid Group Insists; Olympics: Despite USOC rejection". Los Angeles Times. Arxivləşdirilib: saytından 5 November 2012 tarixində. https://web.archive.org/web/20121105125946/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/86729520.html?dids=86729520:86729520&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&date=Oct+28%2C+2001&author=ALAN+ABRAHAMSON&pub=Los+Angeles+Times&desc=L.A.+the+Best+Site%2C+Bid+Group+Insists%3B+Olympics%3A+Despite+USOC+rejection%2C+officials+say+their+plan+was+in+line+with+IOC%27s+call+for+downsizing+of+Games.&pqatl=google.

[52] Leahy, Joe (7 July 2016). "Brazil's Olympic costs running 51% over budget, report warns". Financial Times. https://www.ft.com/content/ef122cb6-43d6-11e6-864d-01c0167ff470.

[:0-53] Flyvbjerg, Bent; Budzier, Alexander; Lunn, Daniel (1 September 2020). "Regression to the Tail: Why the Olympics Blow Up". Environment and Planning A: Economy and Space. arXiv:2009.14682. doi:10.2139/ssrn.3686009. ISSN 1556-5068. S2CID 233759692. SSRN 3686009.

[54] "Tokyo 2020 Organising Committee publishes final balanced budget". 27 July 2024.

[55] "Tokyo Olympics cost $15.4 billion. What else could that buy?". AP News (in iňlis dili). 7 August 2021. Retrieved 27 July 2024.

[Cengel-2008-56] Cengel, Katya (10 August 2008). "Olympics: beyond sports". Courier Journal (Louisville, Kentucky): p. E1. https://www.newspapers.com/article/the-courier-journal-olympics-2008/129824534/.; Cengel, Katya (10 August 2008). "Olympics (Continued from E1)". Courier Journal (Louisville, Kentucky): p. E2. https://www.newspapers.com/article/the-courier-journal-olympics-2008/129824430/.

[57] "Bob Barney". Centre for Canadian Baseball Research. St. Mary's, Ontario. 2023. Retrieved 3 August 2023.

[CSSOR-58] "Robert K. Barney". Center for Sociocultural Sport and Olympic Research. 2020. Retrieved 4 August 2023.

[CSSOR-2022-59] "Robert K. Barney Graduate Student Essay Award". Center for Sociocultural Sport and Olympic Research. 1 November 2022. Retrieved 5 August 2023.

[60] "International Society of Olympic Historians". International Society of Olympic Historians. 2023. Retrieved 1 October 2023.

[61] Greenwell M (August 2016). "Olympics Everywhere". Argument. WIRED (Paper). p. 19. ...hosting the Olympics is almost always a financial disaster for cities in the long term.... Indeed, economists are uncommonly unanimous that hosting the Olympics is a bad bet.

[62] Rose AK, Spiegel MM (19 January 2011). "The Olympic Effect". The Economic Journal. 121 (553): 652–677. doi:10.1111/j.1468-0297.2010.02407.x.

[63] Tilcsik A, Marquis C (1 February 2013). "Punctuated Generosity: How Mega-events and Natural Disasters Affect Corporate Philanthropy in U.S. Communities" (PDF). Administrative Science Quarterly. 58 (1): 111–148. doi:10.1177/0001839213475800. S2CID 18481039. SSRN 2028982. Archived (PDF) from the original on 22 September 2017 – via Social Science Research Network.

[64] Glynn, Mary Ann (2008). "Configuring the Field of Play: How Hosting the Olympic Games Impacts Civic Community". Journal of Management Studies. 45 (6): 1117–1146. doi:10.1111/j.1467-6486.2008.00785.x. S2CID 153973502.

[65] Walker, Shaun (17 December 2014). "The Sochi Olympics legacy: 'The city now feels like a ghost town'". The Guardian. https://www.theguardian.com/sport/2014/dec/17/sochi-olympics-legacy-city-feels-like-a-ghost-town.

[66] Abend, Lisa (3 October 2014). "Why Nobody Wants to Host the 2022 Winter Olympics". Time. Archived from the original on 18 September 2015. Retrieved 10 January 2014.

[67] "Revealed: the biggest threat to the future of the Olympic Games". The Guardian. 27 July 2016. https://www.theguardian.com/sport/2016/jul/27/biggest-threat-future-olympic-games-rio-2016-ioc-thomas-bach-hosts.

[68] "IOC makes historic decision by simultaneously awarding Olympic Games 2024 to Paris and 2028 to Los Angeles". International Olympic Committee. 13 September 2017. https://olympics.com/ioc/news/ioc-makes-historic-decision-by-simultaneously-awarding-olympic-games-2024-to-paris-and-2028-to-los-angeles.

[movement-69] 1 2 Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "movement" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[movement_roles-70] 1 2 Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "movement roles" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[71] "For the Good of the Athletes". The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad. 31 October 2007. Archived from the original on 23 January 2009. Retrieved 4 February 2009.

[72] "National Olympic Committees". olympic.org. Retrieved 13 March 2021. Click on "What is a National Olympic Committee?" (at top of page)

[73] "South Sudan 206th NOC in the Olympic Movement". eurolympic.org. 4 August 2015. Archived from the original on 13 March 2021. Retrieved 13 March 2021.

[74] "Organising Committees for the Olympic Games". Olympic Games. Retrieved 18 July 2012.

[75] "IOC President Kirsty Coventry Advocates Against Olympic Bans Over Conflicts - Oneindia". www.oneindia.com (in iňlis dili). 23 March 2025. Archived from the original on 3 April 2025. Retrieved 2 April 2025.

[76] "AIMS congratulates Kirsty Coventry on her historic election as the IOC President – AIMS" (in iňlis dili (Amerika)). Retrieved 2 April 2025.

[77] Riding, Alan (30 June 1992). "Olympics: Barcelona Profile; Samaranch, Under the Gun Shoots Back". The New York Times. https://www.nytimes.com/1992/06/30/sports/olympics-barcelona-profile-samaranch-under-the-gun-shoots-back.html.

[Maraniss-78] David Maraniss (14 July 2009). Rome 1960: The Summer Olympics that Stirred the World. Simon & Schuster. ISBN 978-1-4165-3408-2.

[79] "Samaranch Defends Nominating Son for IOC Post". 18 May 2001. https://www.cbc.ca/sports/2.722/samaranch-defends-nominating-son-for-ioc-post-1.286083.

[80] Riding, Alan (30 June 1992). "Olympics: Barcelona Profile; Samaranch, Under the Gun Shoots Back". The New York Times. https://www.nytimes.com/1992/06/30/sports/olympics-barcelona-profile-samaranch-under-the-gun-shoots-back.html.

[81] "Samaranch reflects on bid scandal with regret". 2002 Winter Olympics coverage. Deseret News Archives. 19 May 2001. Archived from the original on 26 February 2002.

[82] Jordan, Mary; Sullivan, Kevin (21 January 1999). "Nagano Burned Documents Tracing '98 Olympics Bid". Washington Post. p. A1. Archived from the original on 6 March 2016. Retrieved 20 August 2016.

[83] Macintyre, Donald (1 February 1999). "Japan's Sullied Bid". Time Magazine. Arxivləşdirilib: saytından 26 June 2022 tarixində. https://web.archive.org/web/20220626173316/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,2053970,00.html.

[84] "Sun sets on Salt Lake City". Herald News (Passaic County, New Jersey): p. A1. 25 February 2002. https://www.newspapers.com/article/the-herald-news-olympics-2002/129939234/.; "Games (Continued From A1)". Herald News (Passaic County, New Jersey): p. A6. 25 February 2002. https://www.newspapers.com/article/the-herald-news-olympics-2002/129939110/.

[85] Abrahamson, Alan; Wharton, David (30 July 2000). "IOC: A tangled web of wealth, mystery". St. Louis Post-Dispatch (St. Louis, Missouri): p. 24. https://www.newspapers.com/article/st-louis-post-dispatch-ioc-2000/129932172/.

[Marketing_Matters_6_2002-86] 1 2 "Marketing Matters, Issue 21" (PDF). stillmed.olympic.org. IOC. June 2002. Archived (PDF) from the original on 23 March 2018. Retrieved 20 October 2010.

[Buying_the_Games-87] Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "Buying the Games" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[88] Zinser, Lynn (7 July 2005). "London Wins 2012 Olympics; New York Lags". The New York Times. https://www.nytimes.com/2005/07/07/sports/othersports/london-wins-2012-olympics-new-york-lags.html.

[89] "Paris Mayor Slams London Tactics". Sporting Life (UK). Arxivləşdirilib: saytından 15 May 2011 tarixində. https://web.archive.org/web/20110515073919/http://www.sportinglife.com/london2012/news/story_get.cgi?STORY_NAME=others/05/07/06/manual_125524.html.

[90] Berkes, Howard (7 February 2006). "How Turin got the Games". NPR. https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5195274.

[IOC2011Marketing-91] "Olympic Marketing Fact File, 2011 Edition" (PDF). olympic.org. p. 18. Archived from the original (PDF) on 12 August 2011. Retrieved 22 December 2015.

[92] Paul, Franklin (12 October 2007). "Kodak to end Olympics sponsorship after 2008 games". Reuters.

[93] "No more Kodak moments in the Olympics". disruptiveinnovation.se. 15 April 2013. Retrieved 23 November 2019.

[94] "Wildly interesting facts about London you never knew, until now". ITV News. 4 December 2015.

[95] "The History of OXO". oxo.co.uk. Archived from the original on 20 March 2018. Retrieved 23 November 2019.

[CooperChen-96] Anne Cooper-Chen, ed. (23 June 2005). Global Entertainment Media: Content, Audiences, Issues (1st ed.). Routledge.

[television-97] 1 2 3 Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "television" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[Slack-98] 1 2 Trevor Slack, ed. (9 March 2005). The Commercialisation of Sport (1st ed.). Routledge.

[99] "Berlin 1936". olympic.org. Archived from the original on 22 August 2008. Retrieved 31 March 2009.

[100] "Cortina d'Ampezzo". olympic.org. Archived from the original on 22 August 2008. Retrieved 31 March 2009.

[adweek-101] Crupi, Anthony (7 June 2011). "Update: NBC Bids $4.38 Billion for Olympic Gold". Adweek. http://www.adweek.com/news/television/update-nbc-bids-438-billion-olympic-gold-132319.

[102] Armour, Nancy (7 May 2014). "NBC Universal pays $7.75 billion for Olympics through 2032". USA Today. https://www.usatoday.com/story/sports/olympics/2014/05/07/nbc-olympics-broadcast-rights-2032/8805989/.

[103] Zaccardi, Nick (12 August 2014). "NBC Olympics, Universal Sports announce Youth Olympics coverage". http://olympictalk.nbcsports.com/2014/08/12/youth-olympics-nbc-coverage-nanjing/.

[104] Zaccardi, Nick (24 September 2013). "NBC Olympics, U.S. Olympic Committee acquire media rights to Paralympics in 2014, 2016". Olympictalk | NBC Sports. http://olympictalk.nbcsports.com/2013/09/24/paralympics-2014-2016-tv-coverage-nbc/.

[auto-105] Draper, Kevin (7 December 2017). "Fewer Russians Could Be a Windfall for U.S. Olympic Business". The New York Times. Archived from the original on 8 December 2017. Retrieved 5 February 2018.

[106] Hayes, Dade (13 March 2025). "Comcast Extends Olympics Through 2036, Paying $3B And Going From Rights Holder To Strategic Partner". Deadline (in iňlis dili (Amerika)). Retrieved 13 March 2025.

[107] Whannel, Garry (1984). "3. The television spectacular". In Tomlinson, A.; Whannel, G. (eds.). Five-ring Circus: Money, Power, and Politics at the Olympic Games. London, UK: Pluto Press. pp. 30–43. ISBN 978-0-86104-769-7.

[108] "World Series TV ratings slump". CBS News. The Associated Press. 27 October 2000. https://www.cbsnews.com/news/world-series-tv-ratings-slump/.

[109] Walters, John (2 October 2000). "All Fall Down – Making sense of NBC's tumbling Olympic ratings". Sports Illustrated. Archived from the original on 29 April 2011. Retrieved 2 April 2009.

[ratings-110] Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "ratings" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[111] "London Olympics 2012 Ratings: Most Watched Event In TV History". The Huffington Post. 13 August 2012. http://www.huffingtonpost.com/2012/08/13/london-olympics-2012-ratings-most-watched-ever_n_1774032.html.

[112] "Olympics 2021: Why swimming finals are being held in the morning". au.sports.yahoo.com (in iňlis dili). 24 July 2021. Retrieved 22 February 2022.

[113] "Here's Why the Swimming Finals Are Held in the Morning at Tokyo Olympics | Sports Illustrated". si.com. 25 July 2021. Retrieved 22 February 2022.

[114] Coskrey, Jason (28 July 2021). "Morning finals forcing swimmers to adjust in Tokyo". The Japan Times (in iňlis dili (Amerika)). Archived from the original on 22 February 2022. Retrieved 22 February 2022.

[115] Carter, Bill (24 August 2008). "On TV, Timing Is Everything at the Olympics" (en-US). The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/2008/08/25/sports/olympics/25nbc.html.

[116] "Swimming, gymnastics finals set for mornings in 2008". ESPN.com (in iňlis dili). 26 October 2006. Retrieved 22 February 2022.

[117] "London Olympics 2012 Ratings: Most Watched Event In TV History". The Huffington Post. 13 August 2012. http://www.huffingtonpost.com/2012/08/13/london-olympics-2012-ratings-most-watched-ever_n_1774032.html.

[118] "The Phryges – Paris 2024 Mascots Star as Olympic Merchandise". wipo.int (in iňlis dili). Retrieved 20 August 2024.

[119] "Olympic Marketing Fact File 2024 Edition" (PDF). stillmed.olympics.com.

[120] "Federal Reserve Bank of San Francisco, The Olympic Effect, March 2009" (PDF). Archived (PDF) from the original on 12 April 2010. Retrieved 23 November 2019.

[olympicsymbols-121] 1 2 3 Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "olympicsymbols" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[122] Lennartz, Karl (2002). "The Story of the Rings" (PDF). Journal of Olympic History. 10: 29–61. Archived from the original (PDF) on 7 January 2016. Retrieved 30 November 2016.

[123] "The IP journey of an Olympic Games". wipo.int (in iňlis dili). Retrieved 20 August 2024.

[124] "Sport athlétique", 14 mars 1891: "... dans une éloquente allocution il a souhaité que ce drapeau les conduise 'souvent à la victoire, à la lutte toujours'. Il a dit qu'il leur donnait pour devise ces trois mots qui sont le fondement et la raison d'être des sports athlétiques: citius, altius, fortius, 'plus vite, plus haut, plus fort'.", cited in Hoffmane, Simone La carrière du père Didon, Dominicain. 1840–1900, Doctoral thesis, Université de Paris IV – Sorbonne, 1985, p. 926; cf. Michaela Lochmann, Les fondements pédagogiques de la devise olympique "citius, altius, fortius"

[torch-125] Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "torch" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[126] "IOC Investigation". Real Sports with Bryant Gumbel. Season 22. Episode 7. 26 July 2016. HBO.

[127] "Olympic Summer Games Mascots from Munich 1972 to London 2012" (PDF). Olympic Studies Centre. April 2011. Archived from the original (PDF) on 16 October 2012. Retrieved 13 July 2013.

[:4-128] Belam, Martin (14 November 2022). "Meet the Phryges: Paris 2024 Olympic and Paralympic mascots unveiled" (en-GB). The Guardian. ISSN 0261-3077. https://www.theguardian.com/sport/2022/nov/14/paris-2024-olympic-mascot-paralympic-mascot-phryges-france.

[OCFactSheetS-129] 1 2 3 Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "OCFactSheetS" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[OCFactSheetW-130] 1 2 3 Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "OCFactSheetW" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[OCprotocol1-131] 1 2 Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "OCprotocol1" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[132] "Beijing Dazzles: Chinese History, on Parade as Olympics Begin". Canadian Broadcasting Centre. 8 August 2008. https://www.cbc.ca/sports/2.720/beijing-dazzles-chinese-history-athletes-on-parade-as-olympics-begin-1.722415.

[IOCclosingProtocol-133] 1 2 3 4 5 6 7 "Closing Ceremony Factsheet" (PDF). The International Olympic Committee. 5 June 2012. Archived from the original (PDF) on 16 October 2011. Retrieved 12 August 2012.

[134] "Closing Ceremony" (PDF). International Olympic Committee. 31 January 2002. Archived from the original (PDF) on 25 March 2009. Retrieved 27 August 2008.

[135] "The Olympic Flags and Emblem". The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games. Archived from the original on 26 April 2009. Retrieved 10 February 2009.

[136] "The Latest: Rio Games close with samba-fueled Carnival party". The San Diego Union-Tribune. The Associated Press. 21 August 2016. http://www.sandiegouniontribune.com/sdut-the-latest-mens-marathon-underway-on-last-day-of-2016aug21-story.html.

[137] "The Closing Ceremonies of the Olympic Game". International Olympic Committee. 1 June 2014. Retrieved 24 June 2018.

[138] Şablon:Cite EBO

[otraditions-139] Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "otraditions" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[140] "Medal ceremony hostess outfits unveiled". 18 July 2008. http://english.sina.com/china/p/1/2008/0718/172118.html.

[141] Madhani, Aamer; Armour, Nancy (13 February 2018). "Medalists at 2018 Winter Olympics get precious keepsake. And a medal". USA Today. https://www.usatoday.com/story/sports/winter-olympics-2018/2018/02/13/medalists-2018-winter-olympics-get-precious-keepsake-and-medal/332267002/.

[142] "Mascots come first, then medals for Olympic champions". USA Today. The Associated Press. 12 February 2018. https://www.usatoday.com/story/sports/olympics/2018/02/12/mascots-come-first-then-medals-for-pyeongchang-winners/110334494/.

[143] Ogilvie, Claire (18 October 2006). "Prof says Olympic podiums have Canadian connection". The Province (Vancouver, British Columbia): p. 25. https://www.newspapers.com/article/the-province-barney-2006/129824314/.

[144] "Closing Ceremony" (PDF). International Olympic Committee. 31 January 2002. Archived from the original (PDF) on 25 March 2009. Retrieved 27 August 2008.

[145] "The Olympic Flags and Emblem". The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games. Archived from the original on 26 April 2009. Retrieved 10 February 2009.

[146] "The Latest: Rio Games close with samba-fueled Carnival party". The San Diego Union-Tribune. The Associated Press. 21 August 2016. http://www.sandiegouniontribune.com/sdut-the-latest-mens-marathon-underway-on-last-day-of-2016aug21-story.html.

[147] "The Closing Ceremonies of the Olympic Game". International Olympic Committee. 1 June 2014. Retrieved 24 June 2018.

[newosports-148] Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "newosports" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[factsheetsports-149] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "factsheetsports" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[150] "Jim Thorpe Biography". Biography.com. Retrieved 9 February 2009.

[151] "Garmisch-Partenkirchen 1936". International Olympic Committee. Retrieved 25 July 2011.

[152] "Garmisch-Partenkirchen 1936". International Olympic Committee. Retrieved 25 July 2011.

[153] "The Role of Sports in The Soviet Union – Guided History". blogs.bu.edu.

[cia.gov-154] 1 2 3 "Soviet Sports and Intelligence Activities" (PDF). Central Intelligence Agency. 28 December 1954. Archived (PDF) from the original on 13 April 2021. Retrieved 25 December 2018.

[155] Cervin, Georgia (2021). Degrees of Difficulty: How Women's Gymnastics Rose to Prominence and Fell from Grace. University of Illinois Press. ISBN 978-0-25204377-2.

[156] "The Role of Sports in The Soviet Union – Guided History". blogs.bu.edu.

[157] "Soviet Control of Sports Activities and Sports Propaganda" (PDF). Central Intelligence Agency. 7 February 1955. Archived (PDF) from the original on 12 July 2021. Retrieved 22 August 2021.

[158] "Soviet Sports as an Instrument of Political Propaganda" (PDF). Central Intelligence Agency. 20 January 1955. Archived (PDF) from the original on 12 July 2021. Retrieved 22 August 2021.

[159] Schantz, Otto. "The Olympic Ideal and the Winter Games Attitudes Towards the Olympic Winter Games in Olympic Discourses – from Coubertin to Samaranch" (PDF). Comité International Pierre De Coubertin. Archived from the original (PDF) on 19 September 2016. Retrieved 19 September 2016.

[Num17-160] 1 2 "Protesting Amateur Rules, Canada Leaves International Hockey". iihf.com. 4 January 1970. Archived from the original on 20 February 2016.

[161] "Finally, Canada to Host the World Championship". iihf.com. 7 May 2004. Archived from the original on 3 March 2016.

[162] "Summit Series '72 Summary". Hockey Hall of Fame. Arxivləşdirilib: saytından 7 August 2008 tarixində. https://web.archive.org/web/20080807130920/http://www.hhof.com/html/GamesSummarySUM1972.shtml.

[163] "First Canada Cup Opens Up the Hockey World". iihf.com. 15 September 1976. Archived from the original on 14 March 2016.

[Boycott_1-164] Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "Boycott 1" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[CBC_boycott-165] Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "CBC boycott" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[166] "Africa and the XXIst Olympiad" (PDF). Olympic Review (109–110): 584–585. November–December 1976. Archived from the original (PDF) on 26 February 2008. Retrieved 6 February 2009.

[167] MacIntosh, Donald; Greenhorn, Donna; Hawes, Michael (1991). "Trudeau, Taiwan, and the 1976 Montreal Olympics". American Review of Canadian Studies. 21 (4): 423–448. doi:10.1080/02722019109481098.

[168] "Game playing in Montreal" (PDF). Olympic Review (107–108): 461–462. October 1976. Archived from the original (PDF) on 25 February 2009. Retrieved 7 February 2009.

[169] "Moscow 1980". International Olympic Committee. Retrieved 25 July 2011.

[1980_Boycott-170] Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "1980 Boycott" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[1980_Boycott_2-171] Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "1980 Boycott 2" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[172] "Putin Faces Green Olympic Challenge: The Sochi 2014 Winter Games are threatened by a looming international boycott, environmental concerns, and public protests against local development". Christian Science Monitor. 11 July 2008. Archived from the original on 22 August 2009. Retrieved 18 August 2008., The Christian Science Monitor. Retrieved 18 August 2008.

[173] Bernas, Frederick (5 December 2009). "Olympic challenge for Sochi Games". The Guardian (London). https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/dec/05/winter-olympics-sochi-russia.

[174] "Australia: Calls to Boycott Beijing Olympics". Inter Press Service. http://ipsnews.net/news.asp?idnews=41699.

[EUTibet-175] Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "EUTibet" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[176] Doherty, Erin (3 February 2022). "What a diplomatic boycott of the Winter Olympics means". Axios. Retrieved 20 February 2022.

[177] Simone McCarthy and Rhea Mogul (4 February 2022). "India launches last-minute diplomatic boycott of Beijing Olympics over Chinese soldier". CNN. Retrieved 20 February 2022.

[178] Litsky, Frank (1 April 1980). "Jesse Owens Dies of Cancer at 66; Hero of the 1936 Berlin Olympics". The New York Times. Archived from the original on 10 November 2010. Retrieved 23 March 2014.

[179] "The USSR and Olympism" (PDF). Olympic Review (84): 530–557. October 1974. Archived from the original (PDF) on 9 April 2008. Retrieved 4 May 2009.

[180] Benson, Tyler. "The Role of Sports in The Soviet Union". blogs.bu.edu. Guided History. Retrieved 25 December 2018.

[181] "The USSR and Olympism" (PDF). Olympic Review (84): 530–557. October 1974. Archived from the original (PDF) on 9 April 2008. Retrieved 4 May 2009.

[Black_Salute-182] Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "Black Salute" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[183] "Iranian Judoka rewarded after snubbing Israeli". The Associated Press. NBC Sports. 8 September 2004. Arxivləşdirilib: saytından 25 March 2009 tarixində. https://web.archive.org/web/20090325034627/http://nbcsports.msnbc.com/id/5942871/.

[184] "IOC EB recommends no participation of Russian and Belarusian athletes and officials". International Olympic Committee (in iňlis dili). 3 March 2021. Archived from the original on 1 March 2022. Retrieved 3 March 2022.

[185] "Why are Russian athletes 'banned' from the 2024 Paris Olympics?". The Indian Express (in iňlis dili). 30 July 2024. Retrieved 6 August 2024.

[186] Wilson, Jeremy (July 7, 2026). "Russia back in Olympics... World Cup could be next". The Daily Telegraph. https://www.telegraph.co.uk/olympics/2026/07/07/russia-olympic-ban-lifted/.

[wadahistory-187] 1 2 Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "wadahistory" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[188] "Tom Hicks". Sports-reference.com. Archived from the original on 17 April 2020. Retrieved 30 January 2009.

[189] Begley, Sharon (7 January 2008). "The Drug Charade". Newsweek. http://www.newsweek.com/id/86079/output/print.

[DG2011-190] 1 2 Hunt, Thomas M. (2011). Drug Games: The International Olympic Committee and the Politics of Doping. University of Texas Press. p. 66. ISBN 978-0-292-73957-4.

[NYT160813-191] Ruiz, Rebecca R. (13 August 2016). "The Soviet Doping Plan: Document Reveals Illicit Approach to '84 Olympics". The New York Times. ISSN 0362-4331. https://www.nytimes.com/2016/08/14/sports/olympics/soviet-doping-plan-russia-rio-games.html.

[192] Montague, James (23 July 2012). "Hero or villain? Ben Johnson and the dirtiest race in history". CNN. https://edition.cnn.com/2012/07/23/sport/olympics-2012-ben-johnson-seoul-1988-dirtiest-race/index.html.

[193] Coile, Zachary (27 April 2005). "Bill Seeks to Toughen Drug Testing in Pro Sports". The San Francisco Chronicle. Arxivləşdirilib: saytından 16 March 2012 tarixində. https://web.archive.org/web/20120316004931/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=/c/a/2005/04/27/MNGMICG0SS1.DTL.

[194] "Doping: 3667 athletes tested, IOC seeks action against Halkia's coach". Express India Newspapers. 19 August 2008. Archived from the original on 1 December 2008. Retrieved 28 August 2008.

[195] "Play True" (PDF). World Anti-Doping Agency. 2012. Archived from the original (PDF) on 25 January 2013. Retrieved 13 July 2013.

[196] "Anti-Doping Results Announced". The New York Times. The Associated Press. 25 July 2012. https://www.nytimes.com/2012/07/25/sports/olympics/antidoping-results-announced.html.

[197] "IOC Orders Belarus to Return Gold". ESPN. 13 August 2012. Retrieved 13 July 2013.

[198] Jett, Jennifer (2 August 2024). "Frequent doping tests and suspicion cast a shadow over China's Olympics swim team". NBC News (in iňlis dili). Retrieved 5 September 2024.

[199] "China hits back at the US in response to doping allegations dogging its swimmers". AP News (in iňlis dili). 8 August 2024. Retrieved 27 September 2024.

[200] "China hits back at the US in response to doping allegations dogging its swimmers". AP News (in iňlis dili). 8 August 2024. Retrieved 27 September 2024.

[201] Jett, Jennifer (2 August 2024). "Frequent doping tests and suspicion cast a shadow over China's Olympics swim team". NBC News (in iňlis dili). Retrieved 5 September 2024.

[202] "Rio Olympics 2016: Which Russian athletes have been cleared to compete?". BBC Sport. 6 August 2016. https://www.bbc.com/sport/olympics/36881326.

[203] Ruiz, Rebecca R.; Panja, Tariq (5 December 2017). "Russia Banned From Winter Olympics by I.O.C.". The New York Times. https://www.nytimes.com/2017/12/05/sports/olympics/ioc-russia-winter-olympics.html.

[204] Tétrault-Farber, Gabrielle; Axon, Iain; Grohmann, Karolos (9 February 2022). "Figure skating-Russian media say teen star tested positive for banned drug" (en). Reuters. https://www.reuters.com/lifestyle/sports/figure-skating-medals-ceremony-delayed-over-legal-consultation-2022-02-09/.

[205] Brennan, Christine (9 February 2022). "Positive drug test by Russian Kamila Valieva has forced a delay of Olympic team medals ceremony". USA Today.

[206] Thompson, Anna (11 February 2022). "Winter Olympics: Kamila Valieva failed drug test confirmed". BBC Sport. https://www.bbc.com/sport/winter-olympics/60329120.amp.

[207] Macur, Juliet; Keh, Andrew (12 February 2022). "Star Russian Figure Skater Tested Positive for Banned Drug". The New York Times.

[nytimes.com-208] Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "nytimes.com" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[209] "Arab women make breakthrough at Games". CNN/SI. 23 September 2000. Archived from the original on 10 August 2004.

[210] "Afghan women's Olympic dream". BBC News. 22 June 2004. Archived from the original on 19 July 2004.

[211] Wallechinsky, David (29 July 2008). "Should Saudi Arabia be Banned from the Olympics?". The Huffington Post. http://www.huffingtonpost.com/david-wallechinsky/should-saudi-arabia-be-ba_b_115736.html.

[212] MacKay, Duncan (1 July 2010). "Qatar decision to send female athletes to London 2012 increases pressure on Saudi Arabia". Insidethegames.biz - Olympic, Paralympic and Commonwealth Games News (Inside the Games). Arxivləşdirilib: saytından 28 December 2014 tarixində. https://web.archive.org/web/20141228065858/http://www.insidethegames.biz/summer-olympics/2012/9939-qatar-set-to-bow-to-ioc-pressure-and-send-women-to-london-2012.

[independent.co.uk-213] Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "independent.co.uk" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[214] "London 2012 Olympics: Saudi Arabian women to compete". BBC News. 12 July 2012. Archived from the original on 17 July 2012.

[215] "Saudis to send 2 women to London, make history". Sports Illustrated. Archived from the original on 15 July 2012. Retrieved 13 July 2012.

[216] "London 2012 Olympics: Saudi Arabian women to compete". BBC News. 12 July 2012. Archived from the original on 17 July 2012.

[217] "Female Gulf athletes make their mark in London Olympics". Agence France-Presse. 13 August 2012. http://english.alarabiya.net/articles/2012/08/13/232068.html.

[218] "Women's boxing gains Olympic spot". BBC Sport. 13 August 2009. Archived from the original on 15 August 2009.

[219] Mather, Victor (21 February 2018). "Desperately Seeking Skiers for a Budding Olympic Sport". The New York Times. https://www.nytimes.com/2018/02/21/sports/olympics/womens-nordic-combined.html.

[220] Goldsmith, Belinda (28 July 2012). "Men notch up an Olympic win at sex equality Games". Reuters. https://www.reuters.com/article/uk-oly-equality-men-day-idUKBRE86R0KC20120728.

[221] Ewing, Lori (8 June 2024). "No male artistic swimmers at Olympics after U.S. leave May out of squad". Reuters. Retrieved 5 October 2024.

[222] Nelsen, Matt (19 July 2024). "Which mixed team events will take place at Paris 2024?". Olympics.com. Retrieved 5 October 2024.

[MSNBC_2009-01-30-223] Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "MSNBC 2009-01-30" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[224] "Olympic Shooters Hug as their Countries do Battle". 10 August 2008. http://www.cnn.com/2008/WORLD/asiapcf/08/10/olympic.embrace/.

[225] "Munich 1972: Massacre at Munich - 50 Years of Olympic Broadcasting". http://archives.cbc.ca/IDC-1-41-1289-7332/sports/olympics_cbc/clip5.

[226] Senor, Juan I. (1 April 1992). "Spain Tackles Terrorist Threat by Basques to Olympics, Expo". Christian Science Monitor. Archived from the original on 26 March 2023.

[227] Finkelstein, Beth; Koch, Noel (11 August 1991). "The Threat to the Games in Spain". Washington Post. https://www.washingtonpost.com/archive/opinions/1991/08/11/the-threat-to-the-games-in-spain/37be840c-3424-4451-b037-151a53bf2491/.

[228] "IOC on bin Laden killing: no bearing on Olympic security". Daily Hampshire Gazette. The Associated Press. 3 May 2011. http://www.gazettenet.com/2011/05/03/ioc-bin-laden-killing-no-bearing-olympic-security.

[229] "Olympic Park Bombing". http://www.cnn.com/US/9607/27/olympic.bomb.main.

[230] "IOC suspends Russian Olympic Committee for incorporating Ukrainian sports regions". 12 October 2023.

[231] "IOC Executive Board approves nine changes of nationality". IOC. 29 November 2023.

[232] "IOC Executive Board approves seven athletes' changes of sporting nationality for the Olympic Games Paris 2024". IOC. 19 March 2024.

[233] ""Свавілля та беззаконня!" Росія влаштувала істерику через втечу спортсменів з РФ, яких підтримав МОК". 30 November 2023.

[234] "Moscow calls on IOC to provide official explanations on transfer of three Russian athletes".

[autogenerated1-235] Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "autogenerated1" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[BeijingOlymp-1-236] Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "BeijingOlymp-1" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[237] "The Modern Olympic Games" (PDF). The Olympic Museum. Archived from the original (PDF) on 6 September 2008. Retrieved 29 August 2008.

[238] Munro, James (25 August 2008). "Britain may aim for third in 2012". BBC Sport. https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/london_2012/7579901.stm.

[OR1904-239] Charles J.P. Lucas (1905). The Olympic Games – 1904 (PDF). St. Louis, MO: Woodard & Tiernan. p. 47. Archived from the original (PDF) on 4 March 2009. Retrieved 28 February 2008.

[IOCdatabase-240] "Olympic Medal Winners". International Olympic Committee. Retrieved 2 February 2014.

[bidpro-241] Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "bidpro" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[242] "Future Olympic Games elections to be more flexible". International Olympic Committee (Press release). 2 May 2019.

[hostcity-243] 1 2 3 Sitirleme säwligi: Nädogry tegi; "hostcity" atly refler üçin tekst görkezilmändir

[244] "Will Africa ever host the Olympic Games as Egypt prepares 2036 bid?". BBC Sport (in iňlis dili (Beýik Britaniýa)). 17 April 2024. Retrieved 2 June 2024.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]