Перу

Перу
Перу
	República del Perú / Piruw Ripuwlika
Парчам	Нишон
	Суруди миллӣ
Забонҳои расмӣ	испониёӣ, забони аймараӣ[d] ва Quechua[d]
Пойтахт	Лима
Шаҳрҳои калонтарин	Лима, Арекипа, Трухило, Чиклайо, Пиура
Шакли идора	ҷумҳурии президентӣ
Президент	Дина Болуарте
Нахуствазир	Густаво Адрианзен
	Масоҳат
• Ҳамагӣ	1 285 216 км² км² (19-ум дар ҷаҳон); км²
• % сатҳи об	0,4
	Аҳолӣ
• Баҳо (2023)	≈33 715 471 наф.
• Барӯйхатгирӣ	наф.
• Зичӣ	≈26 нафар/км² наф./км²
	ММД (БҚХ)
• Ҳамагӣ	$
• Ба сари аҳолӣ	$
	ММД (номинал)
• Ҳамагӣ	≈267 млрд доллар (2 024) $
• Ба сари аҳолӣ	≈7 900 доллар $
ШРИ	0,76 (баланд)
Воҳиди пул	соли
Интернет-домен	.pe
Рамзи ISO	PE
Рамзи КБО	PER
Коди телефон	++51
Минтақаи замонӣ	UTC−5
Ҳаракати автомобилӣ	рост
	Парвандаҳо дар Викианбор

Перу (ба испанӣ: Perú; ба кечуа: Piruw; расман Ҷумҳурии Перу, República del Perú) — давлат дар ғарби Амрикои Ҷанубӣ, ки аз ғарб ба Уқёнуси Ором баромад дорад ва бо Эквадор, Колумбия, Бразилия, Боливия ва Чили ҳамсарҳад мебошад.^[1] Кишвар маҳди тамаддунҳои қадимаи Амрикои Ҷанубӣ — аз Карали соли 3000 то милод то империяи Тауантинсуюи Инкоҳо — ба ҳисоб меравад. Пойтахти он Лима, аҳолии Перу зиёда аз 33 миллион нафар буда, забонҳои расмӣ испанӣ, кечуа ва аймара мебошанд.^[2]

Таърих

Сарзамини Перу маҳди тамаддунҳои қадимаи Амрикои Ҷанубист: тамаддуни Карали-Супе (тахминан 3000–1800 то милод) яке аз қадимтарин дар нимкураи ғарбӣ ба шумор меравад. Минбаъд тамаддунҳои Чавин (1200–200 то милод), Парака, Наска (бо хатҳои машҳури геоглифии Наска), Моче, Уари, Чимӯ (пойтахт Чан-Чан) дар сарзамини Перу шукуфтанд.^[1]

Дар асри XV империяи Тауантинсую бо пойтахт Куско қариб тамоми Андҳоро (аз Колумбияи имрӯза то Чили) муттаҳид кард. Соли 1532 истилогари испонӣ Франсиско Писарро бо 168 нафар ҳамроҳон амиратнишини Атаҳуалпаро дар Каҷамарка гирифт ва соли 1533 ӯро ба қатл расонид; то соли 1572 шӯриши инкоҳо дар ВилкаБамба идома дошт.^[1]

Аз асри XVI то соли 1821 Перу маркази Виссероятии Перу (ҷамъи мустамликаҳои Испания дар Амрикои Ҷанубӣ) буд; Лима яке аз сераҳолитарину сарватмандтарин шаҳрҳои нимкураи ғарбӣ ҳисоб мешуд. Дар 28 июли 1821 ҷанералиди аргентинатабор Хосе де Сан Мартин истиқлоли Перуро эълон кард ва мубориза бо лашкари испонӣ бо ҷанги машҳури Аякучо 9 декабри 1824 (ғалабаи генерали венесуэлатабор Антонио Хосе де Сукре) ба охир расид — ин ҷанг охирин ҷанги бузурги озодии Амрикои Лотинӣ ба шумор меравад.^[2]

Дар асрҳои XIX–XX Перу аз сар Ҷанги Уқёнуси Ором бо Чили (1879–1884, ки боиси гум кардани вилояти Тарапака гардид) ва пайдарпайии диктатураҳои ҳарбӣ гузашт. Солҳои 1980–2000 кишварро шӯриши маоистии «Роҳи дурахшон» (Sendero Luminoso) фалаҷ кард, ки боиси ҳалокати тахминан 70 ҳазор нафар шуд. Соли 1990 Алберто Фуҳимори ба сари қудрат омад, бо иҷрои сиёсати неолибералӣ ва маъракаи шадиди зидди шӯришиён иқтисодро ба эътидол овард, аммо соли 2000 ба ҷурми коррупсия ва вайронкуниҳои ҳуқуқи башар сарнагун шуд. Аз он замон Перу ҷумҳурии президентӣ бо тағйироти зуд-зуди роҳбарон мебошад.

Ҷуғрофия ва иқлим

Перу ба се минтақаи ҷуғрофии хос тақсим мешавад: Коста (соҳил) — навори танги биёбонии ғарбӣ дар канори Уқёнуси Ором, ки бо ҷараёни сарди Ҳумболдт фавқулодда хушк гардидааст ва шаҳрҳои асосии иқтисодиро (Лима, Трухило, Чиклайо) дар бар мегирад; Сьерра (кӯҳсор) — кӯҳҳои Андҳои шарқӣ бо қуллаҳои аз 6000 метр баланд (Уаскаран — 6768 м, баландтарин қуллаи кишвар); Селва (ҷангал) — ҷангалҳои тропикии Амазон дар шарқ, ки тақрибан 60% масоҳати кишварро ташкил мекунанд.^[1] Дарёи Амазон аз кӯҳҳои Перу сарчашма мегирад. Кишвар масоҳати 1 285 216 километри мураббаъ дорад.

Аҳолӣ

Аҳолии Перу зиёда аз 33 миллион нафар буда, нисбатан ҷавон аст (миёна синни ≈30 сол).^[2] Тақрибан 60% сокинон метисҳо (омезиши испонӣ-индейҳо), 25% индейҳо (асосан кечуа ва аймара), 6% урупоиён ва қариб 4% афро-перуиҳо мебошанд. Забонҳои расмӣ испанӣ, кечуа ва аймара мебошанд; зиёда аз 4 миллион нафар бо кечуа сухан мегӯянд. Тахминан 76% аҳолӣ католики румӣ мебошанд.

Сиёсат ва идора

Перу ҷумҳурии президентӣ ва давлати ягонаи унитар буда, ба 25 минтақа (regiones) ва вилояти конститутсионии Кальяо тақсим мешавад. Президент сарвари давлат ва ҳукумат буда, аз тарафи мардум барои мӯҳлати 5 сол интихоб мешавад; парлумон якпалатагӣ — Конгресси Ҷумҳурӣ (130 курсӣ) — мебошад. Перу узви Созмони Милали Муттаҳид, Иттиҳоди Миллатҳои Амрикои Ҷанубӣ, Иттиҳоди Пасифики, АПЕК ва Эътилофи Пасифик мебошад.^[2]

Тақсимоти маъмурӣ

Перу ба 25 минтақа (regiones) ва вилояти махсуси конститутсионии Кальяо тақсим мешавад. Минтақаҳои калонтарин — Лима, Арекипа, Ла-Либертад (марказ — Трухило), Пиура ва Куско. Шаҳрҳои сераҳолии кишвар — Лима, Арекипа, Трухило, Чиклайо, Пиура, Икитос, Куско ва Уанкайо мебошанд.

Иқтисод

Перу яке аз бузургтарин содиркунандагони маъдан дар ҷаҳон аст — мис (дуюм пас аз Чили), нуқра (дар як қатор солҳо ҷои аввал), руҳ, тилло, қалъагӣ ва сурб содир мекунад.^[2] Дигар соҳаҳои иқтисод — моҳигирӣ (анчоуси перу — асоси саноати моҳии ҷаҳон), кишоварзӣ (қаҳва, спаржа, авокадо, кокабутта), нассоҷӣ (пахта пима, пашми викунха ва алпака), сайёҳӣ (Мачу-Пикчу, Куско) ва газу нафт (кони бузурги Камисеа) мебошанд. Валютаи миллӣ — соли перу.

Фарҳанг ва маориф

Перу мероси фарҳангии бузурге дорад — омезиши тамаддунҳои қадимаи Анд (Чавин, Моче, Наска, Инкоҳо) ва испониёт. Дар Феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО 13 объекти Перу шомил аст, аз ҷумла: Мачу-Пикчу (шаҳри инкоҳои асри XV дар баландии 2430 м), Куско (пойтахти инкоҳо), Чан-Чан (шаҳри гили чимӯ), Хатҳои Наска (геоглифҳои бузурги биёбонӣ), Каралӣ-Супе (тамаддуни 5000-сола), маркази таърихии Лима, Арекипа ва ғ.^[1] Адабиёти муосири Перу бо номи Марио Варгас Льоса (барандаи ҷоизаи Нобел аз соли 2010) ва Сесар Валехо машҳур аст. Ошхонаи Перу (севиче, кебаби моҳӣ — анчоус, ҷӯш — соус) яке аз гуногунтарин ва шинохтаи ҷаҳон ба ҳисоб меравад.

Нигаред низ

Эзоҳ

1 2 3 4 5 Peru — Encyclopædia Britannica
1 2 3 4 5 Peru Бойгонӣ шудааст 19 ноябри 2021 сол. — The World Factbook (CIA)

Пайвандҳо

Перу дар Encyclopædia Britannica
Перу — The World Factbook Бойгонӣ шудааст 19 ноябри 2021 сол.

[brit-1] 1 2 3 4 5 Peru — Encyclopædia Britannica

[cia-2] 1 2 3 4 5 Peru Бойгонӣ шудааст 19 ноябри 2021 сол. — The World Factbook (CIA)

[1]

[2]