Jump to content

గోదావరి నది

వికీపీడియా నుండి
గోదావరి నది
తూర్పు గోదావరి జిల్లాలోని రాజమహేంద్రవరం వద్ద గోదావరిపై నిర్మించిన గోదావరి వంతెన
దక్షిణ భారత ద్వీపకల్పం గుండా గోదావరి నది ప్రవాహ మార్గం
స్థానం
దేశంభారతదేశం
రాష్ట్రంమహారాష్ట్ర, తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, ఒడిశా
ప్రాంతంపశ్చిమ భారతదేశం మరియు దక్షిణ భారతదేశం
భౌతిక లక్షణాలు
మూలం 
 • స్థానంబ్రహ్మగిరి పర్వతం, త్ర్యంబకేశ్వర్, నాసిక్, మహారాష్ట్ర, భారతదేశం
 • అక్షాంశరేఖాంశాలు19°55′48″N 73°31′39″E / 19.93000°N 73.52750°E / 19.93000; 73.52750
 • ఎత్తు920 m (3,020 ft)
సముద్రాన్ని చేరే ప్రదేశంబంగాళాఖాతం
 • స్థానం
అంతర్వేది, కోనసీమ జిల్లా, ఆంధ్రప్రదేశ్, భారతదేశం
 • అక్షాంశరేఖాంశాలు
17°0′N 81°48′E / 17.000°N 81.800°E / 17.000; 81.800[1]
 • ఎత్తు
0 m (0 ft)
పొడవు1,465 km (910 mi)
పరీవాహక ప్రాంతం312,812 km2 (120,777 sq mi)
ప్రవాహం 
 • స్థానంగోదావరి డెల్టా, బంగాళాఖాతం
 • సగటు3,505 m3/s (123,800 cu ft/s)
ప్రవాహం 
 • స్థానంరాజమహేంద్రవరం (నదీముఖానికి ఎగువన 80 కి.మీ.; పరివాహక ప్రాంతం: 308,946 km2 (119,285 sq mi))[2]
 • సగటు(కాలం: 1998/01/01–2023/12/31) 3,740.5 m3/s (132,090 cu ft/s)[2][3]
 • కనిష్టం79 m3/s (2,800 cu ft/s)[3]
 • గరిష్టం12,045 m3/s (425,400 cu ft/s)[3]
ప్రవాహం 
 • స్థానంపోలవరం (1901–1979)[4]
 • సగటు3,061.18 m3/s (108,105 cu ft/s)
 • కనిష్టం7 m3/s (250 cu ft/s)
 • గరిష్టం34,606 m3/s (1,222,100 cu ft/s)
పరీవాహక ప్రాంత లక్షణాలు
ఉపనదులు 
 • ఎడమబంగంగా, కడ్వా, శివనా, పూర్ణా, కడం, ప్రాణహిత, ఇంద్రావతి, తాలిపేరు, శబరి
 • కుడినసార్డి, ప్రవరా, సింధ్‌ఫనా, మంజీరా, మానేరు, కిన్నెరసాని

గోదావరి నది భారతదేశంలోని గంగా నది తర్వాత రెండవ అతిపొడవైన నది. ఇది దేశ భౌగోళిక విస్తీర్ణంలో సుమారు 10% మేర విస్తరించి, భారతదేశంలోనే మూడవ అతిపెద్ద నదీ పరీవాహక ప్రాంతంగా ఉంది.[5] ఈ నది మహారాష్ట్ర రాష్ట్రంలోని నాసిక్ సమీపంలోని త్రయంబకేశ్వర్ లో ఉద్భవిస్తుంది.[6] అక్కడి నుండి తూర్పు దిశగా 1,465 కిలోమీటర్లు ప్రవహిస్తూ మహారాష్ట్ర (48.6%), తెలంగాణ (18.8%), ఆంధ్రప్రదేశ్ (4.5%), ఛత్తీస్‌గఢ్ (10.9%), ఒడిశా (5.7%) రాష్ట్రాల గుండా సాగుతుంది. చివరకు అనేక పాయలుగా చీలి విస్తారమైన డెల్టాను ఏర్పరచుకుంటూ బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది.[7]

గోదావరి పరివాహక ప్రాంతం 312,812 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణం కలిగి , భారత ఉపఖండంలోని అతిపెద్ద పరివాహక ప్రాంతాలలో ఒకటిగా నిలుస్తుంది. గంగా, సింధు నదులకు మాత్రమే దీని కంటే పెద్ద పరివాహక ప్రాంతాలు ఉన్నాయి.[8] పొడవు, పరివాహక ప్రాంత విస్తీర్ణం, నీటి ప్రవాహ పరిమాణం వంటి ప్రమాణాల పరంగా గోదావరి ద్వీపకల్ప భారతదేశంలోనే అతిపెద్ద నది. అందువల్ల దీనిని దక్షిణ గంగా అని కూడా పిలుస్తాడు.[9] గత కొన్ని దశాబ్దాలలో గోదావరి నదిపై అనేక ఆనకట్టలు, బ్యారేజ్ లు నిర్మించబడ్డాయి. వీటి వల్ల నీటి నిల్వల ఉపరితల వైశాల్యం తగ్గించడం వలన నీటి భాష్పీభవనాన్ని తగ్గించగలిగారు. విశాలమైన గోదావరి నదీ డెల్టాలో చదరపు కిలోమీటరుకు 729 మంది నివసిస్తున్నారు. ఇది భారతదేశ సగటు జనసాంద్రత కంటే దాదాపు రెండింతలు. ఈ డెల్టా ప్రాంతానికి వరదల ముప్పు ఎక్కువగా ఉండగా, ప్రపంచ సముద్ర మట్టం పెరిగితే దిగువ ప్రాంతాల్లో ఆ ప్రమాదం మరింత తీవ్రమయ్యే అవకాశం ఉంది.[10][11]

ప్రవాహ మార్గం

గోదావరి నదీ పరివాహక ప్రాంతం
గోదావరి నదీ డెల్టా బంగాళాఖాతంలో కలుస్తున్న ఉపగ్రహ దృశ్యం
2005 వరదల సమయంలో భద్రాచలం దేవాలయం[12]

గోదావరి నది మధ్య భారతదేశంలోని పశ్చిమ కనుమల్లో, మహారాష్ట్ర లోని నాసిక్ సమీపంలో (అరేబియా సముద్రానికి 80 కి.మీ లేదా 50 మైళ్ల దూరంలో) జన్మిస్తుంది. ఇది 1,465 కి.మీ (910 మైళ్లు) దూరం ప్రవహిస్తుంది; మొదట దక్కన్ పీఠభూమి మీదుగా తూర్పు దిశగా ప్రయాణించి, ఆపై ఆగ్నేయ దిశగా తిరిగి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ఏలూరు, అల్లూరి సీతారామరాజు జిల్లా ల్లోకి ప్రవేశిస్తుంది. చివరగా రాజమహేంద్రవరంలోని ధవళేశ్వరం బ్యారేజ్ వద్ద రెండు పాయలుగా విడిపోయి, విశాలమైన నదీ డెల్టాను ఏర్పరిచి, బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది.[13]

గోదావరి నదీ పరివాహక ప్రాంతం మొత్తం విస్తీర్ణం 312,812 చదరపు కిలోమీటర్లు. ఇది భారతదేశ మొత్తం భౌగోళిక విస్తీర్ణంలో దాదాపు పదోవంతు. ఈ విస్తీర్ణం యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్, ఐర్లాండ్ గణరాజ్యాల సంయుక్త విస్తీర్ణానికి దాదాపు సమానంగా ఉంటుంది.

గోదావరి నదీ పరివాహక ప్రాంతాన్ని సాధారణంగా మూడు భాగాలుగా విభజిస్తారు.

  • ఎగువ పరివాహక ప్రాంతం – నది మూలం నుండి మంజీరా నది సంగమం వరకు.
  • మధ్య పరివాహక ప్రాంతం – మంజీరా సంగమం నుండి ప్రాణహిత నది సంగమం వరకు.
  • దిగువ పరివాహక ప్రాంతం – ప్రాణహిత సంగమం నుండి నదీముఖం వరకు.

ఇవి అన్నీ కలిసి మొత్తం పరీవాహక ప్రాంతంలో 24.2% వాటాను కలిగి ఉన్నాయి.[14]

నదిలోకి వార్షిక సగటు నీటి ప్రవాహాలు దాదాపు 110 బిలియన్ క్యూబిక్ మీటర్లు.[15] అందుబాటులో ఉన్న నీటిలో దాదాపు 50% వినియోగించబడుతోంది. నదీ తీర రాష్ట్రాల మధ్య నది నుండి నీటి కేటాయింపు గోదావరి జల వివాదాల ట్రిబ్యునల్ ద్వారా నిర్వహించబడుతుంది. ఈ నది భారతదేశంలోనే అత్యధిక వరద ప్రవాహాలతో ఉంది. 1986 సంవత్సరంలో 3.6 మిలియన్ క్యూసెక్కుల వరద నమోదైంది, 1.0 మిలియన్ క్యూసెక్కుల వార్షిక వరద సాధారణమైనది.[16][17]

మహారాష్ట్రలో ప్రవాహం

గోదావరి నది మహారాష్ట్ర రాష్ట్రంలోని త్రయంబకేశ్వర్ శ్రేణిలో ఉద్భవించి, రాష్ట్రంలోనే అత్యంత విస్తృతమైన ప్రవాహంతో ఉంది. నది ఎగువ పరీవాహక ప్రాంతం (ఉద్భవస్థానం నుండి మంజీరా నది సంగమం వరకు) పూర్తిగా మహారాష్ట్రలోనే ఉండి, సుమారు 152,199 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణాన్ని ఆవరించింది. ఇది మహారాష్ట్ర మొత్తం విస్తీర్ణంలో సుమారు సగానికి సమానం.[18]

నాసిక్ జిల్లాలో గోదావరి తొలుత ఈశాన్య దిశగా ప్రవహించి, గంగాపూర్ ఆనకట్ట వల్ల ఏర్పడిన గంగాపూర్ జలాశయంలోకి ప్రవేశిస్తుంది. ఈ జలాశయం, కాశ్యపి ఆనకట్ట తో కలిసి నాసిక్ నగరానికి తాగునీటిని అందిస్తుంది.

గంగాపూర్ ఆనకట్ట నుండి సుమారు 8 కి.మీ దిగువకు ప్రవహించే గోదావరి రాతి గర్భంలో ప్రవహిస్తూ గండికలు, రాతి మెట్లు ఏర్పడే ప్రాంతంలో రెండు ప్రసిద్ధ జలపాతాలను సృష్టిస్తుంది. అవి: గంగాపూర్ జలపాతం, సోమేశ్వర్ జలపాతం (దూద్‌సాగర్ జలపాతం)

సోమేశ్వర్ సమీపంలోని ఈ జలపాతం స్థానికంగా "దూద్‌సాగర్ జలపాతం" గా ప్రసిద్ధి చెందింది.[19] గంగాపూర్ నుండి సుమారు 10 కి.మీ తూర్పున గోదావరి నాసిక్ నగరంలో ప్రవహిస్తూ, తన కుడి ఒడ్డున నందిని నదిని (నాసర్డి) కలుపుకుంటుంది.[20] నాసిక్‌కు దక్షిణంగా సుమారు 0.5 కి.మీ (0.31 మైళ్ళు) దూరంలో, నది తూర్పు వైపుకు పదునుగా వంగి, ఒకప్పుడు మొఘల్ కోట ఉన్న ఎత్తైన కొండ అంచును తాకుతూ ప్రవహిస్తుంది. అయితే ఆ ప్రదేశం ఇప్పుడు వరదల తాకిడికి కోతకు గురవుతోంది. నాసిక్‌కు దిగువన సుమారు 25 కి.మీ (16 మైళ్ళు) దూరంలో గోదావరి నది, దాని ఉపనదులలో ఒకటైన దర్నా నది సంగమిస్తుంది. సంవత్సరంలో తొమ్మిది నెలల పాటు, ఈ ప్రవాహం విశాలమైన, గులకరాళ్ళతో నిండిన నదీగర్భంలో ఒక చిన్న ప్రదేశంలో ప్రవహిస్తుంది. దీని బూడిద రంగు ఒడ్డులు 4 నుండి 6 మీటర్ల (13 నుండి 20 అడుగులు) ఎత్తులో ఉండి, వాటిపై లోతైన నల్లమట్టి పొర ఉండుంది.

దర్ణా నదితో కలిసిన కొన్ని కిలోమీటర్ల తర్వాత, గోదావరి నది ఈశాన్యం వైపు మళ్లుతుంది. ఆ తర్వాత వాయువ్యం నుండి వచ్చే బాణగంగ నది దానిని ఎడమ వైపున కలుస్తుంది. అప్పుడు ప్రధాన ప్రవాహ మార్గం మరింత స్పష్టంగా దక్షిణం వైపు మళ్లుతుంది. నందూర్ - మధమేశ్వర్ వద్ద, కడ్వా అనే రెండవ పెద్ద ఉపనది గోదావరి నది జలాలను గణనీయంగా పెంచుతుంది. దక్కన్ పీఠభూమి నదుల లక్షణమైన ఆగ్నేయ మార్గంలో నది ప్రవహించడం ప్రారంభిస్తుంది. ఈ నది నాసిక్‌లోని నిఫాడ్ తాలూకా నుండి బయటకు వచ్చి అహ్మద్‌నగర్ జిల్లాలోని కోపర్‌గావ్ తాలూకాలోకి ప్రవేశిస్తుంది. అహ్మద్‌నగర్ జిల్లాలో, ఈ నది కోపర్‌గావ్ పట్టణం పక్కగా ప్రవహించి పుంటాంబను చేరుకుని, తన చిన్న మార్గాన్ని త్వరగా పూర్తి చేస్తుంది. దీనికి ఆవల, ఈ నది కింది జిల్లాల మధ్య సహజ సరిహద్దుగా పనిచేస్తుంది.

  • అహ్మద్ నగర్ – ఔరంగాబాద్ జిల్లాలు: ఇక్కడి సరిహద్దు వెంబడి, ఇది తన మొదటి ప్రధాన ఉపనది అయిన ప్రవర నదిని కలుపుకుంటుంది; ఈ ఉపనది ఆయా ప్రాంతాల నుండి నీటిని తీసుకువస్తుంది. ఈ నదుల సంగమం 'ప్రవరసంగం' వద్ద జరుగుతుంది. పూణే జిల్లాలో పుట్టే 'మండోహోల్' అనే ప్రవర ఉపనది కారణంగా, ఈ నదీ పరీవాహక ప్రాంతం పూణే జిల్లా వరకు విస్తరించి ఉంది. పైఠాన్ వద్ద జయక్వాడి ఆనకట్టను నిర్మించడం ద్వారా ఈ నది నీటిని నిల్వ చేసి 'నాథ్‌సాగర్' జలాశయాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. గోదావరి నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో ఉన్న 'కల్సుబాయి' మహారాష్ట్రలోనే అత్యంత ఎత్తైన శిఖరం.
  • బీడ్ – జల్నా జిల్లాలు
  • బీడ్ – పర్భాణి జిల్లాలు: ఈ ప్రాంతంలో సింధ్‌ఫనా నది గోదావరిలో కలుస్తుంది. ఇది బీడ్ జిల్లాలోని విస్తారమైన ప్రాంతాన్ని నీరు పారుదల చేసే ముఖ్య ఉపనది.[21] సింధ్ఫానా ఉపనది అయిన బిందుసరా నది బీడ్ నగరానికి ముఖ్య భౌగోళిక గుర్తింపుగా నిలుస్తుంది.

సోన్పేట్ గ్రామ సమీపంలో గోదావరి పర్భణి జిల్లాలోకి ప్రవేశించి గంగాఖేడ్ తాలూకా గుండా ప్రవహిస్తుంది. గోదావరిని "దక్షిణ గంగా" అని పిలిచే కారణంగా ఈ పట్టణానికి "గంగాఖేడ్" (గంగా ఒడ్డున ఉన్న గ్రామం) అనే పేరు వచ్చింది. హిందూ సంప్రదాయం ప్రకారం, మరణించిన వారి అస్థికలను గోదావరిలో నిమజ్జనం చేయడానికి ఇది పవిత్ర క్షేత్రంగా భావిస్తారు.[22]

పర్భాణి జిల్లాలో గోదావరి ఎడమ ఒడ్డున ఇంద్రాయణి నది, కుడి ఒడ్డున మసులి నది అనే చిన్న ఉపనదులను కలుపుకుంటుంది. జిల్లా చివరి తాలూకా పూర్ణా వద్ద అదే పేరుగల ప్రధాన ఉపనది పూర్ణా నది గోదావరిలో సంగమిస్తుంది.[23]

అనంతరం గోదావరి నాందేడ్ జిల్లాలోకి ప్రవేశిస్తుంది. నాందేడ్ పట్టణానికి సుమారు 10 కి.మీ ముందుగా విష్ణుపురి ఆనకట్టు నిర్మించారు. దీని ద్వారా ఆసియాలోని అతిపెద్ద ఎత్తిపోతల నీటిపారుదల పథకాలలో ఒకటి అమలులోకి వచ్చింది. నాందేడ్ దిగువన గోదావరి తన ఎడమ ఒడ్డున ఆస్నా నదిని కలుపుకుంటుంది.

తరువాత గోదావరి వివాదాస్పదమైన బాబ్లీ ప్రాజెక్టు ప్రాంతం గుండా ప్రవహించి, మహారాష్ట్రలో తన ప్రవాహాన్ని మంజీరా నది సంగమం వరకు కొనసాగిస్తుంది.[24]

అక్కడి నుంచి గోదావరి తెలంగాణలోకి ప్రవేశిస్తుంది. అనంతరం మళ్లీ మహారాష్ట్ర–తెలంగాణ రాష్ట్రాల సరిహద్దుగా ప్రవహిస్తూ, తెలంగాణలోని మంచిర్యాల జిల్లా, మహారాష్ట్రలోని గడ్చిరోలి జిల్లాలను వేరు చేస్తుంది. సిరొంచా–సోమనూర్ సంగమం ప్రాంతాల్లో వరుసగా ప్రాణహిత నది, ఇంద్రావతి నది గోదావరిలో కలుస్తాయి.[25]

తెలంగాణలో

భద్రాచలం వద్ద గోదావరి నదిపై రహదారి వంతెన

గోదావరి నది నిజామాబాద్ జిల్లాలోని కందకుర్తి వద్ద తెలంగాణలో ప్రవేశిస్తుంది ప్రవేశిస్తుంది. ఇక్కడ మంజీరా, హరిద్రా నదులు గోదావరిలో సంగమించి త్రివేణి సంగమం ఏర్పరుస్తాయి.

అనంతరం ఈ నది ఉత్తరాన నిర్మల్ జిల్లా, మంచిర్యాల జిల్లాలకు, దక్షిణాన నిజామాబాద్ జిల్లా, జగిత్యాల జిల్లా, పెద్దపల్లి జిల్లాలకు మధ్య సరిహద్దుగా ప్రవహిస్తుంది. తెలంగాణలో ప్రవేశించిన తర్వాత సుమారు 12 కి.మీ దూరంలో శ్రీరాంసాగర్ ప్రాజెక్టు జలాశయపు బ్యాక్‌వాటర్లలో కలుస్తుంది. ఆనకట్ట గేట్ల ద్వారా బయటకు వచ్చిన తరువాత నది విశాలమైన నదీ పరీవాహకాన్ని ఏర్పరుచుకుంటుంది. అనేక చోట్ల ఇసుకదీవులను చుట్టుముట్టేలా పలుపాయలుగా విడిపోయి ప్రవహిస్తుంది.

ఈ నది తన ముఖ్య ఉపనదులలో ఒకటైన కడెం నదిని స్వీకరిస్తుంది. అనంతరం తూర్పు దిశగా ప్రవహిస్తూ కొంతదూరం మహారాష్ట్ర – తెలంగాణ రాష్ట్రాల మధ్య సరిహద్దుగా కొనసాగి, తర్వాత భద్రాద్రి కొత్తగూడెం జిల్లాలోకి ప్రవేశిస్తుంది. ఈ జిల్లాలో గోదావరి ప్రసిద్ధ హిందూ పుణ్యక్షేత్రమైన భద్రాచలం గుండా ప్రవహిస్తుంది.[మూలాలు అవసరం] తదనంతరం కిన్నెరసాని నది గోదావరిలో కలవడంతో నది ప్రవాహం మరింత విస్తరించి, అనంతరం ఆంధ్రప్రదేశ్ లోకి ప్రవేశిస్తుంది.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో

ఆంధ్రప్రదేశ్లోని రాజమహేంద్రవరం సమీపంలోని పాపికొండలు వద్ద గోదావరి నది.

ఆంధ్రప్రదేశ్ లో గోదావరి నది తూర్పు కనుమలులోని పాపికొండలు గుండా ప్రవహిస్తుంది. ఈ ప్రాంతంలో కొద్ది కిలోమీటర్ల పాటు లోయ (గార్జ్) గుండా ప్రవహించడం వల్ల నది ఇరుకుగా మారి, పోలవరం సమీపానికి చేరుకునే సరికి మళ్లీ విస్తరిస్తుంది. పోలవరం ఆనకట్టకు ఎగువన సుమారు 36 కి.మీ. దూరంలో గోదావరి నదిలోని జలాంతర్గామి గుంత అడుగు భాగం సముద్ర మట్టానికి 45 మీటర్ల లోతులో ఉంది.[26] పాపికొండలను దాటకముందు, గోదావరి తన చివరి ప్రధాన ఉపనదియైన శబరి నదిని ఎడమ ఒడ్డున స్వీకరిస్తుంది. అనంతరం మైదాన ప్రాంతంలోకి ప్రవేశించిన తరువాత నదీ పరీవాహకం క్రమంగా వెడల్పు గా మారి రాజమహేంద్రవరం వరకు విస్తరిస్తుంది. అర్మకొండ (1,680 మీటర్లు) గోదావరి నదీ పరివాహక ప్రాంతంలోనే కాకుండా తూర్పు కనుమలలోనూ అత్యంత ఎత్తైన శిఖరం.[27]

రాజమహేంద్రవరం వద్ద గోదావరిపై ధవళేశ్వరం ఆనకట్ట నిర్మించబడింది. ఇక్కడ గోదావరి రెండు ప్రధాన పాయలుగా విడిపోయి గౌతమి గోదావరి, వశిష్ఠ గోదావరిగా ప్రవహిస్తుంది. అదనంగా మరో ఐదు చిన్న పాయలుగా కూడా చీలుతుంది. వశిష్ఠ గోదావరి తిరిగి వశిష్ఠ, వైనతేయ అనే రెండు శాఖలుగా విడిపోతుంది. ఈ నాలుగు ప్రధాన శాఖలు బంగాళాఖాతంలో వేర్వేరు ప్రాంతాల్లో కలుస్తూ తీరప్రాంతం వెంబడి సుమారు 170 కి.మీ పొడవైన డెల్టాను ఏర్పరుస్తాయి. ఈ డెల్టా ప్రాంతాన్ని కోనసీమగా పిలుస్తారు. గోదావరి డెల్టా, కృష్ణా నది డెల్టాతో కలిసి దక్షిణ భారతదేశానికి ధాన్యాగారం గా ప్రసిద్ధి చెందింది.[28]

పుదుచ్చేరిలో

గోదావరి నదికి చెందిన అతిపెద్ద శాఖ అయిన గౌతమి గోదావరి పుదుచ్చేరి కేంద్ర పాలిత ప్రాంతంలోని యానాం ఎన్‌క్లేవ్ వెంబడి ప్రవహించి, పాయింట్ గోదావరి వద్ద బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది.[29] యానాం దక్షిణ సరిహద్దు గౌతమి గోదావరి శాఖచే ఏర్పడింది. అలాగే కోరింగ నది యానాం వద్ద ఉద్భవించి, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని కోరింగ గ్రామం సమీపంలో బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది.[30]

విడుదల

రాజమహేంద్రవరం వద్ద 1998 జనవరి 1 నుండి 2023 డిసెంబరు 31 వరకు నమోదైన సగటు వార్షిక, కనిష్ఠ, గరిష్ఠ ఉత్సర్గ (Q – మీ3/సె):[2][3]

సంవత్సరం ఉత్సర్గ (మీ3/సె) సంవత్సరం ఉత్సర్గ (మీ3/సె)
కనిష్ఠం సగటు గరిష్ఠం కనిష్ఠం సగటు గరిష్ఠం
1998 900 3,863 8,018 2011 2,325 4,969 8,875
1999 552 3,411 7,901 2012 878 3,198 6,184
2000 732 3,052 6,732 2013 1,099 3,681 7,327
2001 79 2,378 6,525 2014 455 2,564 5,363
2002 774 3,360 6,413 2015 761 2,297 4,353
2003 2,070 5,114 8,571 2016 1,019 2,401 4,802
2004 2,764 5,142 8,039 2017 847 2,415 4,633
2005 1,368 4,162 8,100 2018 981 2,791 5,537
2006 988 3,097 6,753 2019 496 2,625 5,791
2007 1,361 3,674 6,703 2020 1,575 3,061 6,492
2008 969 3,594 6,753 2021 1,225 3,706 7,147
2009 2,111 4,669 7,436 2022 1,193 4,950 9,430
2010 2,534 6,355 10,403 2023 2,570 6,599 12,045
1998–2023 1,255 3,740 7,127

ఉపనదులు

గోదావరి నదికి ఎడమ ఒడ్డున కలిసే ప్రధాన ఉపనదులు[31] పూర్ణా, ప్రాణహిత, ఇంద్రావతి, శబరి. ఇవి కలిపి గోదావరి పరీవాహక ప్రాంతంలో సుమారు 59.7% విస్తీర్ణాన్ని ఆవరించాయి. కుడి ఒడ్డున కలిసే ప్రధాన ఉపనదులు ప్రవరా, మంజీరా, మనీర్, ఇవి కలిపి పరీవాహక ప్రాంతంలో 16.1% భాగాన్ని కలిగి ఉన్నాయి.

ప్రాణహిత నది గోదావరి నదికి అతిపెద్ద ఉపనది. ఇది గోదావరి పరీవాహక ప్రాంతంలో సుమారు 34% విస్తీర్ణాన్ని ఆవరించి ఉంది.[32] ప్రధాన నది పొడవు కేవలం 113 km (70 mi) మాత్రమే అయినప్పటికీ, దాని విస్తారమైన ఉపనదులైన వార్ధా, వైన్‌గంగా, పెన్ గంగ ల ద్వారా మొత్తం విదర్భ ప్రాంతంతో పాటు సాత్పురా పర్వత శ్రేణుల దక్షిణ వాలులను కూడా ఈ ఉపపరీవాహక ప్రాంతం ఆవరించి ఉంటుంది.

ఇంద్రావతి నది గోదావరి నదికి రెండవ అతిపెద్ద ఉపనది. దీనిని ఒడిశా రాష్ట్రంలోని కలహండి, నవరంగ్‌పూర్ జిల్లాలు, ఛత్తీస్‌గఢ్ రాష్ట్రంలోని బస్తర్ జిల్లాకు "జీవనాడి"గా పరిగణిస్తారు. విస్తారమైన ఉపపరీవాహక ప్రాంతాల కారణంగా ఇంద్రావతి, ప్రాణహిత రెండూ స్వతంత్ర నదులుగా కూడా పరిగణించబడతాయి. మంజీరా నది గోదావరి యొక్క అత్యంత పొడవైన ఉపనది. దీనిపై నిజాంసాగర్ జలాశయం నిర్మించబడింది. పూర్ణా మహారాష్ట్రలోని నీటి కొరత ఉన్న మరాఠ్వాడా ప్రాంతానికి ముఖ్యమైన నది.[మూలాలు అవసరం]

గోదావరి పరీవాహక ప్రాంతం[33]

  గోదావరి ఎగువ, మధ్య, దిగువ పరీవాహక ప్రాంతాలు (24.2%)
  ప్రాణహిత (34.87%)
  ఇంద్రావతి (12.98%)
  మంజీరా (9.86%)
  శబరి (6.53%)
  పూర్ణా (4.98%)
  మనీర్ (4.18%)
  ప్రవరా (2.08%)
గోదావరి నదికి ప్రధాన ఉపనదులు
ఉపనది ఒడ్డు సంగమ స్థలం సంగమ ఎత్తు పొడవు ఉప-పరీవాహక ప్రాంతం
ప్రవరా కుడి ప్రవరా సంగమం, నేవాసా, అహిల్యానగర్, మహారాష్ట్ర 463 m
(1,519 ft)		 208 km
(129 mi)		 6,537 km2
(2,524 sq mi)
పూర్ణా ఎడమ జాంబూల్‌బేట్, పర్భణి, మరాఠ్వాడా, మహారాష్ట్ర 358 m
(1,175 ft)		 373 km
(232 mi)		 15,579 km2
(6,015 sq mi)
మంజీరా కుడి కందకుర్తి, రెంజల్, నిజామాబాద్, తెలంగాణ 332 m
(1,089 ft)		 724 km
(450 mi)		 30,844 km2
(11,909 sq mi)
మనీర్ కుడి అరెండా, మంథని, పెద్దపల్లి, తెలంగాణ 115 m
(377 ft)		 225 km
(140 mi)		 13,106 km2
(5,060 sq mi)
ప్రాణహిత ఎడమ కాలేశ్వరం, మహాదేవ్‌పూర్, జయశంకర్ భూపాలపల్లి, తెలంగాణ 99 m
(325 ft)		 113 km
(70 mi)		 109,078 km2
(42,115 sq mi)
ఇంద్రావతి ఎడమ సోమనూర్ సంగమం, సిరోంచా, గడ్చిరోలీ, మహారాష్ట్ర 82 m
(269 ft)		 535 km
(332 mi)		 41,655 km2
(16,083 sq mi)
శబరి ఎడమ కునవరం, అల్లూరి సీతారామరాజు జిల్లా, ఆంధ్రప్రదేశ్ 25 m
(82 ft)		 418 km
(260 mi)		 20,427 km2
(7,887 sq mi)

ఈ ఏడు ప్రధాన ఉపనదులతో పాటు, గోదావరి నదికి అనేక చిన్నవైనా ప్రాధాన్యమున్న ఉపనదులు కూడా కలుస్తాయి. ఇంద్రావతి నది వరదజలాలు జౌరనాలాలోకి ప్రవహిస్తాయి. ఇది శబరి నది పరీవాహక ప్రాంతంలో భాగంగా ఉంటుంది. జౌరనాలా వద్ద 19°7′19″N 82°14′9″E / 19.12194°N 82.23583°E / 19.12194; 82.23583 (Jouranala barrage) భౌగోళీకాంశాలు గల ప్రాంతంలో ఒక బ్యారేజ్ నిర్మించారు. దీని ద్వారా ఇంద్రావతి జలాలను శబరి నదిలోకి మళ్లించి జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తిని పెంచుతున్నారు.

గోదావరి సప్తపాయలు

బంగాళాఖాతంలో కలిసే ముందు గోదావరి నది మొత్తం ఏడు పాయలుగా (ముఖాలుగా) చీలుతుంది. ఈ ఏడు పాయలను స్థానిక హిందువులు అత్యంత పవిత్రమైనవిగా భావిస్తారు.[34] సాంప్రదాయ విశ్వాసం ప్రకారం, గోదావరి పవిత్ర జలాలను శివుని జటాజూటం నుండి గౌతమ మహర్షి భూమిపైకి తీసుకొచ్చాడు. సముద్రాన్ని చేరేందుకు గోదావరి ఏడు శాఖలుగా విడిపోవడం సప్తర్షులు ఏర్పరచిన మార్గమని పురాణాలు చెబుతాయి. అందువల్ల ఆ ఏడు పాయలకు ఆ మహర్షుల పేర్లు పెట్టబడ్డాయి.[35]

ఆ సప్తపాయలు ఇవి:

ఈ పాయలలో స్నానం చేయడం అత్యంత పుణ్యకార్యంగాభావిస్తారు. వీటిని స్మరించే సంస్కృత శ్లోకం:

tulyātreyī bharadvāja gautamī vṛddhagautamī
kauśikīca vaśiṣṭhaaca tathā sāgaraṃ gataḥ (గోదావరి తుల్య, ఆత్రేయి, భరద్వాజ, గౌతమి, వృద్ధగౌతమి, కౌశికి, వశిష్ఠ అనే శాఖలుగా విడిపోయి సముద్రాన్ని చేరుతుంది. )[37][note 1]

ఈ ఏడు పాయలను కలిపి సప్త గోదావరి అని, అవి విడిపోక ముందు ఉన్న ప్రధాన ప్రవాహాన్ని అఖండ గోదావరి అని పిలుస్తారు.[35] సాంప్రదాయిక ఏడు పాయలతో పాటు వైనతేయం అనే మరో ఎనిమిదవ పాయ కూడా ఉంది. ఇది సప్తపాయలలో భాగం కాదు. ఒకే పేరుగల ఋషి వశిష్ఠ శాఖ నుండి కొంత నీటిని మళ్లించడం వల్ల ఈ పాయ ఏర్పడిందని స్థానిక కథనం చెబుతుంది. ప్రాచీన భారతీయ గ్రంథాలలో గోదావరిని తరచుగా గంగా లేదా గంగ అని కూడా పేర్కొన్నారు.[34]

కాలక్రమేణా కౌశికి, భరద్వాజ, జమదగ్ని పాయలు అంతరించిపోయాయి. అయినప్పటికీ, యాత్రికులు అవి సముద్రంలో కలిసినట్లు విశ్వసించే ప్రదేశాలలో ఇప్పటికీ పవిత్ర స్నానాలు ఆచరిస్తారు.

  • సాంప్రదాయిక భరద్వాజ పాయం యానం సమీపంలోని తీర్థాలమొండి (ప్రస్తుతం సావిత్రీనగర్ సరిహద్దు, పూర్వం గుత్తెనదీవి గ్రామ భాగం) వద్ద ఉందని భావిస్తారు.
  • కౌశికి పాయం కోనసీమ జిల్లాలోని అల్లవరం మండలంలోని సమతకుర్రు గ్రామ శివారు రామేశ్వరం వద్ద ఉన్నట్లు సంప్రదాయం చెబుతుంది.
  • జమదగ్ని పాయం యొక్క ఖచ్చితమైన స్థానం ప్రస్తుతం తెలియదు. అందువల్ల భక్తులు కోనసీమ జిల్లా కాట్రేనికోన మండలంలోని కుండలేశ్వరం గ్రామం వద్ద ప్రవహించే వృద్ధగౌతమిలో స్నానం చేస్తారు.

స్థానిక పురాణగాథ ప్రకారం, ఇంజరం, పాత ఇంజరం గ్రామాలను గోదావరి మధ్యలో ప్రవహిస్తూ విడగొట్టింది. ప్రస్తుతం ఈ రెండు గ్రామాల మధ్య ప్రవహించే నదిని గౌతమి అని, పాత ప్రవాహాన్ని వృద్ధగౌతమి అని పిలుస్తారు. బ్రిటిష్ కాలం నాటి అధికారిక రికార్డుల ప్రకారం, ఇంజరం పరగణాలో మురమళ్ళ గ్రామంతో సహా మొత్తం 22 గ్రామాలు ఉండేవి.[38]

మతపరమైన ప్రాముఖ్యత

గౌతమ మహర్షితో కలిసి వ్యక్తీకరించబడిన గౌతమి
శ్వర్‌లోని గంగాద్వార్ వద్ద గోదావరి ఆవిర్భావానికి ప్రతీకగా పూజించబడుతున్న గోదావరి విగ్రహం
గోదావరి మాత విగ్రహం

గోదావరి నది హిందువులకు అత్యంత పవిత్రమైన నదిగా పరిగణించబడుతుంది. దీని తీరాలలో వేలాది సంవత్సరాలుగా ప్రసిద్ధ పుణ్యక్షేత్రాలు, తీర్థయాత్రా కేంద్రాలు ఉన్నాయి. పాపపరిహారార్థం ఈ నదిలో స్నానం చేసిన వారిలో సుమారు 5,000 సంవత్సరాల క్రితం బలదేవుడు, అలాగే 500 సంవత్సరాల క్రితం చైతన్య మహాప్రభు ఉన్నట్లు పురాణాలు, సాంప్రదాయ విశ్వాసాలు చెబుతున్నాయి. ప్రతి పన్నెండు సంవత్సరాలకు ఒకసారి ఈ నది తీరంలో పుష్కరాలు నిర్వహించబడతాయి.[39]

గోదావరి నది ఆవిర్భావానికి సంబంధించిన గోవు–గౌతమ మహర్షి పురాణ గాథను ప్రతిబింబించే శిల్పం

ఒక పురాణ గాథ ప్రకారం, గౌతమ మహర్షి తన భార్య అహల్యతో కలిసి త్రయంబకేశ్వర్ సమీపంలోని బ్రహ్మగిరి పర్వతాలలో నివసించేవాడు. ఆ దంపతులు అప్పట్లో గోవూరుగా పిలువబడిన గ్రామంలో (బ్రిటిష్ పాలన తరువాత కోవ్వూరుగా ప్రసిద్ధి చెందింది) నివసించారని చెబుతారు. అహల్య సమీపంలోని ఠగామి (ప్రస్తుత తోగుమ్మి) అనే ప్రాంతంలో ఉండేదని కథనం చెబుతుంది.

గౌతమ మహర్షి అన్నదానం చేయాలనే సంకల్పంతో వరి తదితర పంటలను సాగు చేసేవాడు. ఒకసారి ఇతర ఋషుల కోరిక మేరకు గణేశుడు సాధారణ ఆవును పోలిన అద్భుతమైన మాయాధేనువును అక్కడికి పంపాడు. ఆ ఆవు మహర్షి ధ్యానంలో ఉన్న సమయంలో పొలంలోకి ప్రవేశించి పంటను పాడుచేయడం ప్రారంభించింది. గోవును పవిత్రమైనదిగా భావించిన గౌతముడు దానిని కొట్టకుండా కేవలం దర్భ గడ్డితో మాత్రమే తాకాడు. అయితే ఆశ్చర్యకరంగా ఆ ఆవు వెంటనే మరణించింది.

ఇది చూసిన ఋషులు, వారి భార్యలు, "గౌతమ మహర్షి ధర్మాత్ముడని భావించాము; కానీ ఆయన గోహత్య చేశాడు" అని విచారం వ్యక్తం చేశారు. ఈ మహాపాపానికి ప్రాయశ్చిత్తం చేయాలని సంకల్పించిన గౌతముడు, ఋషుల సలహా మేరకు నాసిక్లో తపస్సు చేసి త్రయంబకేశ్వరుడిని (శివుని స్వరూపం) ప్రసన్నం చేసుకున్నాడు. గంగానదిని ఆవుపై ప్రవహింపజేసి తన పాపాన్ని పరిహరించాలని ప్రార్థించాడు.

గౌతముని తపస్సుకు ప్రసన్నమైన శివుడు గంగానదిని అక్కడికి మళ్లించగా, ఆ పవిత్ర జలాలు ఆవుపై ప్రవహించి ఆమెకు మోక్షాన్ని ప్రసాదించాయి. ఆ జలప్రవాహమే నాసిక్ ప్రాంతంలో గోదావరి నదిగా ఆవిర్భవించిందని పురాణం చెబుతుంది. అనంతరం ఆ జలధార కోవ్వూరు మీదుగా ప్రవహించి చివరకు బంగాళాఖాతంలో కలిసింది.

సప్తసాగర యాత్ర

పూర్వకాలంలో సంతాన ప్రాప్తిని కోరుకునే భక్తులు గోదావరి నది సముద్రంలో కలిసే ఏడు ముఖాల వెంబడి నిర్వహించే సప్తసాగర యాత్ర అనే పవిత్ర తీర్థయాత్రను ఆచరించేవారు.[40] ఈ యాత్ర హిందూ పంచాంగం ప్రకారం పుష్య మాసం కృష్ణ పక్ష అమావాస్య రోజున చొల్లంగి గ్రామంలోని తుల్యభాగ నది వద్ద పవిత్ర స్నానంతో ప్రారంభమవుతుంది. ఆ రోజును స్థానికంగా చొల్లంగి అమావాస్యగా పిలుస్తారు. తుల్యభాగ నది సముద్రంలో కలిసే ప్రదేశాన్ని తుల్య సాగర సంగమం అని వ్యవహరిస్తారు.[41] తదుపరి భక్తులు కోరింగ గ్రామంలో ప్రవహించే కోరింగ నదిలో స్నానం చేస్తారు. ఈ నదిని గోదావరి యొక్క ఆత్రేయ శాఖగా పరిగణిస్తారు. అక్కడి పవిత్ర స్నాన ఘాట్‌ను ఆత్రేయ సాగర సంగమం అని పిలుస్తారు.[42] ఇతర గోదావరి శాఖలు సముద్రంలో కలిసే పవిత్ర సంగమాల వద్ద కూడా స్నానాలు ఆచరించిన అనంతరం, ఈ తీర్థయాత్ర నరసాపురం లేదా అంతర్వేది సమీపంలో పవిత్ర స్నానం చేయడంతో ముగుస్తుంది.

గోదావరి నది తీరంలోని ప్రముఖ ప్రాంతాలు

త్రయంబకేశ్వర్

మహారాష్ట్ర

తెలంగాణ

కాళేశ్వర ముక్తేశ్వర స్వామి ఆలయం

ఆంధ్రప్రదేశ్

అంతర్వేది ఆలయం
రాజమహేంద్రవరం వద్ద గోదావరి నది సూర్యాస్తమయ దృశ్యం
ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని అరకులోయ దృశ్యం

పుదుచ్చేరి

  • యానాం జిల్లా – గౌతమి గోదావరి బంగాళాఖాతంలో కలిసే ప్రాంతం. ఇది పుదుచ్చేరి కేంద్ర పాలిత ప్రాంతానికి చెందిన ఎన్‌క్లేవ్.

ప్రసిద్ధ పుణ్యక్షేత్రాలు, పర్యాటక ప్రాంతాలు

  • అంతర్వేది – శ్రీ లక్ష్మీ నరసింహస్వామి ఆలయం, పురాతన శివాలయంతో ప్రసిద్ధి.
  • కోనసీమ – గోదావరి డెల్టా ప్రాంతం.
  • పట్టిసం (పట్టిసీమ), – గోదావరిలోని ద్వీపంపై ఉన్న ప్రసిద్ధ హిందూ ఆలయం.
  • కోవ్వూరు – గౌతమ మహర్షి పురాణగాథతో అనుబంధం కలిగిన గోష్పాదక్షేత్రం (గోపాదాల రేవు)గా ప్రసిద్ధి. ఇక్కడ పవిత్ర గోవు పాదముద్రలు ఉన్నాయని విశ్వసిస్తారు. సంస్కృత పాఠశాలకు కూడా ప్రసిద్ధి.
  • రాజమహేంద్రవరం – తెలుగు సంస్కృతికి కేంద్రం; నన్నయ్య జన్మస్థలం. పుష్పోత్పత్తి, పర్యాటకం, వారసత్వ కట్టడాలు, ప్రతి 12 సంవత్సరాలకు జరిగే గోదావరి పుష్కరాలకు ప్రసిద్ధి.
  • దేవమాలి శిఖరం – గోదావరి పరివాహక ప్రాంతంలో ఉన్న ఒడిశా రాష్ట్రంలోని అత్యంత ఎత్తైన శిఖరం (1,672 m (5,486 ft)).

పుష్కరాలు

దేశంలో ప్రతీ జీవ నదికీ పుష్కరం ఉన్నట్లే, గోదావరికి కూడా పుష్కరం ఉంది. పంచాంగం ప్రకారం గురుడు సింహరాశిలోకి ప్రవేశించినప్పుడు గోదావరికి పుష్కరం వస్తుంది. 2015, జూలై నెలలో గోదావరికి మహాపుష్కరం వచ్చింది.

గోదావరి నదిపై ప్రాజెక్టులు

పటం
గోదావరిపై తెలుగు రాష్ట్రాలలో ప్రాజెక్టులు: 1:శ్రీరాంసాగర్ ప్రాజెక్టు 2: శ్రీపాదసాగర్ ప్రాజెక్టు, 3: కాళేశ్వరం ఎత్తిపోతల పథకం, 4:పోలవరం ప్రాజెక్టు, 5:సర్ ఆర్థర్ కాటన్ ఆనకట్ట

గోదావరి ప్రాంతపు కవులు

తెలుగులో తొలి కావ్యరచన కాలం నుండి గోదావరి ప్రాంతంలో అనేకమంది కవులు చాలా కావ్యాలను రచించారు. వీరిలో ఎక్కువమంది ఉపాధ్యాయ వృత్తిలో ఉన్నవాళ్ళు. ప్రాచీనకాలం నుండి 1980 ప్రాంతం వరకు గోదావరి ప్రాంతంలో వెలసిన కవులలో కొందరు.[43]

వృక్షజాలం, జంతుజాలం

  • కృష్ణా-గోదావరి బేసిన్ అంతరించిపోతున్న ఆలివ్ రిడ్లీ సముద్ర తాబేలు ల ప్రధాన గూడు ప్రాంతాలలో ఒకటి. అలాగే గోదావరి నది అంతరించిపోతున్న అంచుల పెదవుల కార్ప్ చేప కు కూడా ముఖ్యమైన ఆవాసంగా ఉంది.[44]
  • గోదావరి డెల్టాలోని కోరింగా మడ అడవులు దేశంలో మూడవ అతిపెద్ద మడ అడవుల సముదాయం. వీటిలో కొంత భాగాన్ని కోరింగ వన్యప్రాణి అభయారణ్యంగా ప్రకటించారు. ఇది ముఖ్యంగా సరీసృపాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. అదనంగా, అనేక రకాల చేపలు, రొయ్యలు, ఇతర జలచరాలకు ఇది ముఖ్యమైన ఆవాసంగా ఉంది. ఈ మడ అడవులు తుఫాన్లు, ఉష్ణమండల తుఫానులు, సముద్ర అలల ఉద్ధృతిని తగ్గించి సమీప గ్రామాలను రక్షిస్తాయి.
  • జయక్వాడి పక్షుల అభయారణ్యం మహారాష్ట్రలోని పైఠన్ సమీపంలో, జయక్వాడి ఆనకట్ట వల్ల ఏర్పడిన నాథ్‌సాగర్ జలాశయం వెనుక నీటి విస్తీర్ణంలో ఉంది. సుమారు 341 చ.కి.మీ. విస్తీర్ణం కలిగిన ఈ ప్రాంతంలో ఉన్న చిన్నచిన్న ద్వీపాలు పక్షుల గూడు ప్రదేశాలుగా ఉపయోగపడుతున్నాయి.[45]
  • నందూర్ మధ్మేశ్వర్ పక్షుల అభయారణ్యం నాసిక్ సమీపంలో గోదావరి, కడ్వా నది సంగమం వద్ద, గోదావరి వెనుక నీటి ప్రాంతంలో ఉంది.[46] అనేక రకాల పక్షులకు ఆశ్రయంగా ఉండటంతో దీనిని "మహారాష్ట్ర భరత్‌పూర్" అని కూడా పిలుస్తారు.

గోదావరి నదీ పరివాహక ప్రాంతంలో ఉన్న మరికొన్ని ముఖ్యమైన వన్యప్రాణి అభయారణ్యాలు, జాతీయ ఉద్యానవనాలు:

జలపాతాలు

దుడుమా జలపాతం 175 మీటర్ల ఎత్తుతో దక్షిణ భారతదేశంలోని అత్యంత ఎత్తైన జలపాతాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.[మూలాలు అవసరం] ఇది సీలేరు నదిపై ఉండి, ఆంధ్రప్రదేశ్, ఒడిశా రాష్ట్రాల సరిహద్దులో ఉంది.

గోదావరి నదీ పరివాహక ప్రాంతంలో ఉన్న మరికొన్ని ముఖ్యమైన జలపాతాలు:

చిత్రకూట్ జలపాతం దిగువన ఉన్న కొలనుకు సంబంధించిన విశాల దృశ్యం

వంతెనలు

ఎడమవైపు హేవ్ లాక్ వంతెన , కుడివైపు గోదావరి ఆర్చ్ వంతెన

తూర్పు గోదావరి, పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాల మధ్య గోదావరి నదిపై నాలుగు ప్రధాన వంతెనలు నిర్మించబడ్డాయి.

  1. పాత గోదావరి వంతెన (హేవ్‌లాక్ వంతెన అని కూడా పిలుస్తారు; అప్పటి మద్రాస్ గవర్నర్ పేరు మీద నామకరణం చేశారు.)
  2. గోదావరి వంతెన (రైలు-రోడ్డు వంతెన లేదా కొవ్వూరు–రాజమహేంద్రవరం వంతెన)
  3. గోదావరి ఆర్చ్ వంతెన (కొత్త రైల్వే వంతెన)
  4. గోదావరి నాలుగో వంతెన (కొత్త రహదారి వంతెన)

వివరాలు

  • పాత గోదావరి వంతెన – ఈ వంతెన నిర్మాణం 1876లో ప్రారంభమై, 1897లో పూర్తయింది. గంగా నదిపైని డఫెరిన్ వంతెనను నిర్మించిన బ్రిటిష్ ఇంజనీర్లు ఎఫ్.టి. గ్రాన్విల్ వాల్టన్, గ్రాన్విల్ మిల్స్ పర్యవేక్షణలో దీనిని నిర్మించారు. సుమారు 3 కి.మీ. పొడవు గల ఈ వంతెన తూర్పు గోదావరి, పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలను అనుసంధానించింది. ఇది చెన్నై–హౌరా రైల్వే మార్గంలో అత్యంత కీలకమైన అనుసంధానంగా దాదాపు శతాబ్దం పాటు సేవలందించింది. 1997లో మరో రెండు వంతెనలు నిర్మాణం పూర్తయ్యాక ఈ వంతెనపై రైళ్ల రాకపోకలు నిలిపివేయబడ్డాయి.
  • గోదావరి వంతెన – ఈ రైలు-రోడ్డు వంతెన నిర్మాణం 1970లో ప్రారంభమై, 1974లో పూర్తయింది. ఇది తూర్పు గోదావరి, పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాల మధ్య రైల్వే, రహదారి రవాణాకు సేవలందిస్తోంది.
  • గోదావరి ఆర్చ్ వంతెన – ఈ వంతెన 1997లో పూర్తయింది. ఇది పూర్వపు వంతెనలకు ఎగువవైపు నిర్మించబడిన కొత్త రైల్వే వంతెన.
  • గోదావరి నాలుగో వంతెన – ఇది గోదావరిపై నిర్మించబడిన అత్యంత కొత్త వంతెన. 2015 గోదావరి పుష్కరాల సందర్భంగా ప్రజలకు అందుబాటులోకి వచ్చింది. రాజమహేంద్రవరం–కొవ్వూరు మధ్య రహదారి రవాణా రద్దీని తగ్గించేందుకు ఈ వంతెన నిర్మించబడింది.

ఆనకట్టలు

ప్రాణహిత నది సంగమం వరకు గోదావరి ప్రధాన ప్రవాహంపై అందుబాటులో ఉన్న నీటిని పూర్తిగా సాగునీటి అవసరాలకు వినియోగించేందుకు అనేక ఆనకట్టలు నిర్మించబడ్డాయి. అయితే దిగువ భాగంలో కలిసే ప్రధాన ఉపనదులైన ప్రాణహిత, ఇంద్రావతి, శబరిలు కలిసి, గోదావరి ప్రధాన ప్రవాహంతో పోలిస్తే సుమారు మూడు రెట్లు ఎక్కువ నీటిని తీసుకువస్తాయి.

2015లో, నీటి మిగులు గల గోదావరి నదిని నీటి కొరత ఉన్న కృష్ణా నదితో అనుసంధానించేందుకు పోలవరం ప్రాజెక్టు కుడి ప్రధాన కాలువను, పట్టిసీమ ఎత్తిపోతల పథకం సహాయంతో ప్రారంభించారు. దీని ద్వారా ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ప్రకాశం బ్యారేజ్కు అదనపు నీటి సరఫరా సాధ్యమైంది.

భారతదేశంలోని ఇతర ఏ నదీ పరివాహక ప్రాంతంతో పోల్చినా గోదావరి నదీ పరివాహక ప్రాంతంలోనే అత్యధిక సంఖ్యలో ఆనకట్టలు నిర్మించబడ్డాయి.[47]

గోదావరి నదీ పరివాహక ప్రాంతంలోని ముఖ్యమైన ఆనకట్టలలో కొన్ని:

  • గంగాపూర్ ఆనకట్ట – నాసిక్ నగరానికి సుమారు 10 km (6.2 mi) ఎగువన ఉన్న ఈ భారీ మట్టి ఆనకట్ట స్థూల నిల్వ సామర్థ్యం 215.88 మిలియన్ ఘన మీటర్లు.[48] దీని వల్ల ఏర్పడిన గంగాపూర్ బంధ్ సాగర్ జలాశయం నాసిక్ నగరానికి తాగునీటిని, అలాగే దిగువన ఉన్న ఎక్లాహరే ఉష్ణ విద్యుత్ కేంద్రానికి నీటిని అందిస్తుంది.
  • విష్ణుపురి బ్యారేజ్ – ఆసియాలోనే అతిపెద్ద ఎత్తిపోతల సాగు పథకాలలో ఒకటైన విష్ణుపురి ప్రకల్ప్‌[50]లో భాగంగా, నాందేడ్ నగరానికి సుమారు 5 km (3.1 mi) దూరంలో గోదావరిపై ఈ బ్యారేజ్ నిర్మించబడింది.
  • ఘాట్‌ఘర్ ఆనకట్ట – ప్రవరా నది నీటిని గోదావరి పరివాహక ప్రాంతం వెలుపల అరేబియా సముద్రంలో కలిసే పశ్చిమవాహినీ నదికి మళ్లించి జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తి కోసం నిర్మించారు.
  • ఎగువ వైతర్ణ జలాశయం – పశ్చిమవాహినీ వైతర్ణ నదిపై నిర్మించిన ఈ జలాశయంలో గోదావరి పరివాహక ప్రాంతంలోని కొంత నీటిని నిల్వ చేసి, జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తి అనంతరం ముంబై నగర తాగునీటి అవసరాల కోసం గోదావరి పరివాహక ప్రాంతం వెలుపలికి మళ్లిస్తారు.

జలవిద్యుత్ కేంద్రాలు

ఎగువ ఇంద్రావతి జలవిద్యుత్ కేంద్రం

మహారాష్ట్రలో ప్రవహించే గోదావరి నది, జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తి కోసం నీటి శక్తిని అత్యల్పంగా వినియోగిస్తున్న ప్రధాన నదులలో ఒకటి.[52]

600 మెగావాట్ల సామర్థ్యం గల ఎగువ ఇంద్రావతి జలవిద్యుత్ కేంద్రం గోదావరి పరివాహక ప్రాంతంలోని అతిపెద్ద జలవిద్యుత్ కేంద్రం. ఈ ప్రాజెక్టు గోదావరి నది నీటిని మహానది పరివాహక ప్రాంతానికి మళ్లించి విద్యుత్ ఉత్పత్తి చేస్తుంది.[53]

చిన్న, మధ్య తరహా జలవిద్యుత్ కేంద్రాలను మినహాయించి, గోదావరి నదీ పరివాహక ప్రాంతంలోని ప్రధాన జలవిద్యుత్ కేంద్రాలు క్రింది పట్టికలో ఇవ్వబడ్డాయి.

గోదావరి నదీ పరివాహక ప్రాంతంలోని ప్రధాన జలవిద్యుత్ కేంద్రాలు
ప్రాజెక్టు పేరు స్థాపిత సామర్థ్యం (మె.వా.)
ఎగువ ఇంద్రావతి 600
మచ్‌కుండ్ 120
బాలిమేళా 510
ఎగువ సీలేరు 240
దిగువ సీలేరు 460
ఎగువ కోలాబ్ 320
పెంచ్ 160
ఘాట్‌ఘర్ పంప్డ్ స్టోరేజ్ 250
పోలవరం (నిర్మాణంలో ఉంది) 960

వినియోగం కాని నీరు

గోదావరి నదీ పరివాహక ప్రాంతంలో సగటు వార్షిక జల లభ్యత (వర్షపాతం − సహజ బాష్పీభవనం) 129.17 బిలియన్ ఘన మీటర్లు (4,560 టీఎంసీలు)గా అంచనా వేయబడింది.[54]

2003 జూన్ 1 నుండి 2022 మే 31 వరకు (19 జల సంవత్సరాల కాలంలో), సగటున సుమారు 2,490 టీఎంసీల నీరు వినియోగం కాకుండా సముద్రంలోకి చేరింది. ప్రతి జల సంవత్సరంలో వినియోగం కాని నీటి వివరాలు క్రింది పట్టికలో ఇవ్వబడ్డాయి.

వినియోగం కాని నీరు[55]
జల సంవత్సరం 03-04 ! 04-05 ! 05-06 ! 06-07 ! 07-08 ! 08-09 ! 09-10 ! 10–11 ! 11-12 ! 12–13 ! 13–14 ! 14–15 ! 15-16 ! 16-17 ! 17-18 ! 18–19 ! 19–20 ! 20–21 ! 21–22 ! 22-23
నీటి లభ్యత (టీఎంసీలు) 5034 6037 5538 5354 4219 3633 2065 7512 3288 5333 8661 4244 3305 5787 3184 4067 6435 5725 4917 8006
వినియోగం కాని నీరు (టీఎంసీలు) 3190 1628 301 4875 2862 1819 743 4015 1538 2969 5827 2006 1611 2896 1026 2435 1757 3436 2377 na

భూసేకరణ, జనాభా నిర్వాసనం వంటి సమస్యల కారణంగా గోదావరి నదీ పరివాహక ప్రాంతంలో కొత్త జలాశయాల నిర్మాణానికి అవకాశాలు చాలా తక్కువగా ఉన్నాయి. అయితే, సముద్ర తీరానికి ఆనుకుని తగిన నిల్వ సామర్థ్యంతో (సుమారు 29 బిలియన్ ఘన మీటర్లు) ఒక మంచినీటి తీర జలాశయాన్ని (Freshwater Coastal Reservoir) నిర్మించడం ద్వారా ప్రస్తుతం వినియోగం కాని నీటిని ఆర్థికంగా సమర్థవంతంగా వినియోగించుకోవచ్చని సూచించబడింది.[56]

గోదావరి నదీ పరివాహక ప్రాంతంలో భూగర్భ శాస్త్రం, అవక్షేపాల రవాణా

గోదావరి నదీ పరివాహక ప్రాంత సాధారణీకృత భౌగోళిక పటం

గోదావరి నదీ పరివాహక ప్రాంతంలోని ప్రధాన, ఎగువ భాగం ఎక్కువగా డెక్కన్ అగ్నిపర్వత ప్రావిన్స్ కు చెందిన బసాల్ట్ శిలలతో ఏర్పడి ఉంది. ఇవి మొత్తం పరివాహక ప్రాంతంలో సుమారు 50% విస్తీర్ణాన్ని ఆక్రమించాయి. దీని తరువాత తూర్పు ధార్వార్ క్రాటాన్ కు చెందిన ప్రీకాంబ్రియన్ యుగపు గ్రానైట్, గ్నైస్ శిలలు, గోండ్వానా సూపర్‌గ్రూప్‌కు చెందిన ఇసుకరాయి , షేల్ , సున్నపురాయి , కడప, వింధ్యన్ అవక్షేప బేసిన్లకు చెందిన వివిధ అవక్షేప శిలలు, ప్రోటెరోజోయిక్ యుగపు తూర్పు కనుమలు మొబైల్ బెల్ట్‌లోని చార్నోకైట్, ఖోండలైట్ శిలలు, అలాగే రాజమహేంద్రవరం నిర్మాణానికి చెందిన ఇసుకరాయి శిలలు కనిపిస్తాయి.[57]

భారత ద్వీపకల్ప నదులలో గోదావరి నది అత్యధిక అవక్షేపాలను మోసుకెళ్లే నదిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ అవక్షేపాల రవాణాలో అధిక భాగం వర్షాకాలంలోనే జరుగుతుంది.[58]

గోదావరి నది అవక్షేపాలపై నిర్వహించిన ఖనిజ అయస్కాంత అధ్యయనాలు, నది మొత్తం వరద మైదానాలలోని అవక్షేపాలు ప్రధానంగా డెక్కన్ బసాల్ట్ శిలల వాతావరణీకరణ వల్ల ఏర్పడినవేనని సూచిస్తున్నాయి. అయితే, నది అడుగు భాగంలోని అవక్షేపాలు స్థానిక శిలల నుంచే ఉద్భవించాయి. డెక్కన్ ప్రాంతానికి చెందిన ఈ అవక్షేపాలు గోదావరి డెల్టా వరకు, అలాగే బంగాళాఖాతంలోని గోదావరి ముఖద్వార ప్రాంతం వరకు చేరడం, డెక్కన్ బసాల్ట్ శిలలపై తీవ్రమైన రసాయనిక వాతావరణీకరణ జరిగిందనే విషయాన్ని సూచిస్తుంది.[57]

బంగాళాఖాత అవక్షేపాలలో సుమారు 3.2 నుండి 3.1 కాలిబ్రేటెడ్ వేల సంవత్సరాల క్రితం (cal. ka BP) మధ్య δ13C విలువలు అకస్మాత్తుగా పెరగడం, TOC (మొత్తం సేంద్రీయ కార్బన్) పరిమాణం తగ్గడం, అలాగే ఫెర్రిమాగ్నెటిక్ ఖనిజాల సాంద్రత గణనీయంగా పెరగడం గమనించబడింది. ఇది సేంద్రీయ కార్బన్, అవక్షేపాల మూలంలో మార్పును, అలాగే వృక్షసంపద విస్తీర్ణంలో తీవ్రమైన క్షీణతను సూచిస్తుంది. ఇటువంటి పరిణామాలు దక్కన్ పీఠభూమిలో అడవుల నరికివేత తీవ్రతరమైందని, నేల మరియు శిలల క్షయం పెరిగిందని సూచిస్తున్నాయి. దీని ఫలితంగా అధిక పరిమాణంలో ఫెర్రిమాగ్నెటిక్ ఖనిజాలు అవక్షేపాలలోకి చేరాయి. ఇది దక్కన్ చాల్కోలిథిక్ సాంస్కృతిక కాలంలో వ్యవసాయ కార్యకలాపాలు గణనీయంగా విస్తరించడంతో అనుగుణంగా ఉంది..[59]

ఖనిజ నిక్షేపాలు

గోదావరి నదీ పరివాహక ప్రాంతం చమురు, సహజ వాయువు, బొగ్గు, ఇనుము, సున్నపురాయి, మాంగనీస్, రాగి, బాక్సైట్, గ్రానైట్, లేటరైట్ తదితర విలువైన ఖనిజ వనరులతో సమృద్ధిగా ఉంది. ముఖ్యమైన ఖనిజ నిక్షేపాలు క్రింది విధంగా ఉన్నాయి.

ప్రజాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో

భారత నౌకాదళంకు చెందిన ఒక యుద్ధనౌకకు గోదావరి నది పేరును పెట్టి "ఐఎన్‌ఎస్ గోదావరి" అని నామకరణం చేశారు.

గోదావరి అనే పేరు "AMD APU" చిప్‌లలోని కొన్ని వేరియంట్లకు సంకేత నామం (Codename)గా కూడా ఉపయోగించబడింది.[మూలాలు అవసరం]

ఇవి కూడా చూడండి

మూలాలు

  1. ↑ Godāvari River at GEOnet Names Server
  2. 1 2 3 "River Discharge and Reservoir Storage Changes Using Satellite Microwave Radiometry". Archived from the original on 28 June 2023. Retrieved 28 June 2023.
  3. 1 2 3 4 "The Flood Observatory". Archived from the original on 16 October 2025. Retrieved 15 April 2024.
  4. ↑ "Sage River Database". Archived from the original on 21 June 2010. Retrieved 16 June 2011.
  5. ↑ "The Godavari River System" (PDF). cwc.gov.in. Central Water Commission, Ministry of Jal Shakti, Department of Water Resources, River Development and Ganga Rejuvenation. Archived (PDF) from the original on 8 August 2021.
  6. ↑ ""Godavari river basin map"" (PDF). Archived from the original (PDF) on 12 October 2013. Retrieved 2 November 2015.
  7. ↑ "Integrated Hydrological DataBook (Non-Classified River Basins)" (PDF). Central Water Commission. p. 9. Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 13 October 2015.
  8. ↑ "Basins –". Archived from the original on 23 September 2015. Retrieved 12 October 2015.
  9. ↑ "Dakshina Ganga (Ganga of South India) – River Godavari". Important India. 20 January 2014. Archived from the original on 18 January 2016. Retrieved 21 October 2015.
  10. ↑ "Deltas at Risk" (PDF). International Geosphere-Biosphere Programme. Archived (PDF) from the original on 8 December 2015. Retrieved 21 May 2019.
  11. ↑ South Asia Network on Dams Rivers and People (2014). "Shrinking and Sinking Deltas: Major role of Dams in delta subsidence and effective sea level rise" (PDF). Archived (PDF) from the original on 6 February 2016. Retrieved 15 January 2016.
  12. ↑ "India: Andhra Pradesh Flood 2005 situation report, 21Sep 2005". 29 May 2014. Archived from the original on 27 October 2020. Retrieved 15 January 2016.
  13. ↑ "Godavari basin status report, March 2014" (PDF). Archived from the original (PDF) on 17 November 2015. Retrieved 15 November 2015.
  14. ↑ "Rivers of Western Ghats". Archived from the original on 19 July 2011. Retrieved 9 December 2006.
  15. ↑ "Spatial variation in water supply and demand across river basins of India" (PDF). IWMI Research Report 83. Archived (PDF) from the original on 16 July 2010. Retrieved 23 June 2015.
  16. ↑ "When Bhadrachalam was under a sheet of water". The Hindu. 12 December 2011. Archived from the original on 9 April 2017. Retrieved 26 May 2014.
  17. ↑ "Water flow data at Polavaram". Archived from the original on 28 December 2019. Retrieved 26 May 2014.
  18. ↑ "About the Godavari Basin". Archived from the original on 21 April 2015. Retrieved 19 October 2015.
  19. ↑ "Dudhsagar Waterfalls, Nashik". Nashik Directory. Archived from the original on 4 March 2016. Retrieved 18 October 2015.
  20. ↑ [మూలాలు అవసరం]
  21. ↑ "Beed district". Government of Maharashtra. Retrieved 15 January 2016.
  22. ↑ [మూలాలు అవసరం]
  23. ↑ [మూలాలు అవసరం]
  24. ↑ [మూలాలు అవసరం]
  25. ↑ [మూలాలు అవసరం]
  26. ↑ "Polavaram project studies by NGT (page 56)" (PDF). Archived (PDF) from the original on 16 September 2020. Retrieved 1 October 2020.
  27. ↑ Kenneth Pletcher (2010). The Geography of India: Sacred and Historic Places. The Rosen Publishing Group. p. 28. ISBN 978-16-1530-142-3.
  28. ↑ Nageswara Rao, Kakani; Rao, Kakani Nageswara; Saito, Yoshiki; Nagakumar, K. Ch V.; Demudu, G.; Basavaiah, N.; Rajawat, A. S.; Tokanai, Fuyuki; Kato, Kazuhiro; Nakashima, Rei (2012). "Holocene environmental changes of the Godavari Delta, east coast of India, inferred from sediment core analyses and AMS 14C dating". Geomorphology. 175–176: 163–175. Bibcode:2012Geomo.175..163N. doi:10.1016/j.geomorph.2012.07.007 – via www.academia.edu.
  29. ↑ Alexander Dalrymple (1808). Oriental Repertory: Published at the Charge of the East India Company, Volume 2. W. Ballintine. p. 81.
  30. ↑ Victor Jaccarini, Els Martens (2013). The Ecology of Mangrove and Related Ecosystems. Springer Science & Business Media. p. 12. ISBN 9789401732888.
  31. ↑ Central Water Commission (2012). "Integrated Hydrological Data Book (Non-classified river basins)" (PDF). Archived from the original (PDF) on 4 March 2016. Retrieved 15 January 2016.
  32. ↑ Jain, S. K.; Agarwal, Pushpendra K; Singh, V. P. (2007). Hydrology and water resources of India. Springer. pp. 676. Bibcode:2007hwri.book.....J.
  33. ↑ "Hydrology and water resources information for India". www.nih.ernet.in. National Institute of Hydrology, India. Archived from the original on 21 April 2015. Retrieved 19 October 2015.
  34. 1 2 William F. R. Hemingway (1915). "Godavari District Gazetteer (reprint), Volume 1" (PDF). Asian Educational Services. p. 6. Archived (PDF) from the original on 7 July 2022.
  35. 1 2 Baidyanath Saraswati (1984). The Spectrum of the Sacred: Essays on the Religious Traditions of India. Concept Publishing Company. p. 41.
  36. ↑ E. Keys (1885). Manual of the Administration of the Madras Presidency, in Illustration of the Records of Government & the Yearly Administration Reports, Volume 2. Madras (India: Presidency). p. 79.
  37. ↑ "సప్త గోదావరీ ప్రస్థానం". 12 July 2015. Retrieved 30 July 2022.
  38. ↑ Great Britain. Parliament. House of Commons. Select Committee on the East India Company (1966). Madras Presidency. J. Higginbotham. p. 214 – via Google Books.
  39. ↑ "Godavari River – Tributaries Course Hydropower Stations". Rivers Of India – All About Rivers (in ఇంగ్లీష్). Archived from the original on 27 May 2022. Retrieved 27 May 2022.
  40. ↑ Edgar Thurston (2011). The Madras Presidency with Mysore, Coorg and the Associated States. Cambridge University Press. p. 24. ISBN 9781107600683.
  41. ↑ India. Office of the Registrar General (1976). Census of India, 1971: Andhra Pradesh, Volume 6, Part 2, Issue 2. Manager of Publications. p. 353.[permanent dead link]
  42. ↑ The March of India. 1954. p. 23.
  43. ↑ గోదావరి ప్రాంతపు కవులు, డా. గల్లా చలపతి, మాతల్లి గోదావరి, పుష్కర ప్రత్యేక సంచిక, 2003, పేజీలు: 52-59.
  44. ↑ Venkateshwarlu, K. (3 May 2012). "Godavari". The Hindu. Archived from the original on 6 April 2021. Retrieved 16 May 2012.
  45. ↑ Maharashtra Forest Department. "Aurangabad Circle". Archived from the original on 12 November 2014. Retrieved 15 January 2016.
  46. ↑ Nashik. "Nandur Madhmeshwar Bird Sanctuary". Archived from the original on 13 June 2017. Retrieved 15 January 2016.
  47. ↑ "Dams in Godavari basin". Archived from the original on 2 January 2016. Retrieved 17 October 2015.
  48. ↑ "Dams in Nashik District". National Informatics Centre (NIC), Collectorate, Nashik. Archived from the original on 10 August 2013. Retrieved 17 October 2015.
  49. ↑ vijdiw. "Jaikwadi Dam and Its Nath Sagar Reservoir". authorstream.com. Archived from the original on 10 February 2020. Retrieved 15 January 2016.
  50. ↑ "Vishnupuri barrage B00473". Archived from the original on 21 July 2016. Retrieved 30 July 2016.
  51. ↑ Maharashtra projects hit Sriram Sagar project inflows: BJP. The Hindu, 16 May 2005
  52. ↑ "Power Houses in Godavari Basin". Archived from the original on 17 November 2015. Retrieved 27 March 2015.
  53. ↑ "Upper Indravati Power_House PH01496". Archived from the original on 17 November 2015. Retrieved 27 March 2015.
  54. ↑ "Assessment of water resources of India" (PDF). August 2024. Retrieved 6 February 2026.
  55. ↑ "Reservoir Storage Monitoring System". Archived from the original on 21 April 2021. Retrieved 23 June 2022.
  56. ↑ Sasidhar, Nallapaneni (May 2023). "Multipurpose Freshwater Coastal Reservoirs and Their Role in Mitigating Climate Change" (PDF). Indian Journal of Environment Engineering. 3 (1): 31–46. doi:10.54105/ijee.A1842.053123. ISSN 2582-9289. S2CID 258753397. Retrieved 16 May 2024.
  57. 1 2 Kulkarni, Y. R.; Sangode, S. J.; Meshram, D. C.; Patil, S. K.; Dutt, Yatindra (1 April 2014). "Mineral magnetic characterization of the Godavari river sediments: Implications to Deccan basalt weathering". Journal of the Geological Society of India (in ఇంగ్లీష్). 83 (4): 376–384. Bibcode:2014JGSI...83..376K. doi:10.1007/s12594-014-0054-x. ISSN 0016-7622. S2CID 84836147.
  58. ↑ Bikshamaiah, G.; Subramanian, V. (1 April 1980). "Chemical and sediment mass transfer in the Godavari River basin in India". Journal of Hydrology. 46 (3): 331–342. Bibcode:1980JHyd...46..331B. doi:10.1016/0022-1694(80)90085-2.
  59. ↑ Cui, Meng; Wang, Zhanghua; Nageswara Rao, Kakani; Sangode, S J; Saito, Yoshiki; Chen, Ting; Kulkarni, Y R; Naga Kumar, K Ch V; Demudu, G (29 June 2017). "A mid- to late-Holocene record of vegetation decline and erosion triggered by monsoon weakening and human adaptations in the south-east Indian Peninsula". The Holocene (in ఇంగ్లీష్). 27 (12): 1976–1987. Bibcode:2017Holoc..27.1976C. doi:10.1177/0959683617715694. ISSN 0959-6836. S2CID 135381556.

గమనికలు

  1. ↑ तुल्यात्रेयी भरद्वाज गौतमी वृद्धगौतमी । कौशिकीच वशिष्ठाच तथा सागरं गतः॥

బాహ్య లింకులు

"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=గోదావరి_నది&oldid=4978738" నుండి వెలికితీశారు