Causalità

La causalità a l'é un concet filosòfich fondamental ch'a descriv la relassion antra na càusa e sò efet, andoa che la càusa a contribuiss a prodùe l'efet. A l'é un dij prinsipi pì amportant dla filosofìa, dla siensa e dël pensé ordinari.

David Hume, ch'a l'ha arvolussionà la comprension dla causalità

Definission

La causalità a peul esse definìa com:

• La relassion antra doi event andoa che un (la càusa) a contribuiss a prodùe l'àutr (l'efet)
• Ël prinsipi second ël qual tute le còse a l'han na càusa
• La conession necessaria antra event ch'a mena da un a l'àutr

Stòria dël concet

Filosofìa antica

• Aristòtil: a l'ha identificà quatr tipo ëd càusa (material, formal, eficient, final)
• Platon: a l'ha discutù ël ròl dle Ideje com càuse
• Stoicism: determinism e concatenassion universal dle càuse

Filosofìa medieval

• Tomà d'Aquin: a l'ha dësvlupà le preuve dl'esistensa ëd Dé basà an sla causalità
• Vielm ëd Occam: a l'ha semplificà la teorìa dla causalità

Filosofìa moderna

• David Hume: a l'ha butà an discussion la nossion ëd necessità causal
• Immanuel Kant: a l'ha arformà la causalità com categoria a priori
• Gottfried Leibniz: prinsipi ëd rason sufissenta

Filosofìa contemporania

• Bertrand Russell: a l'ha criticà ël concet ëd càusa
• Wesley Salmon: a l'ha dësvlupà na teorìa processual dla causalità
• David Lewis: contrafatual e teorìa dla causalità

Teorìe dla causalità

Teorìa regolarista (Hume)

• La causalità a l'é na regolarità osservà
• A-i é pa ëd necessità metafìsica
• Contiguità, precedensa temporal e congiunsion costanta

Teorìa contrafatual (Lewis)

• Na càusa a l'é cheicòs che, s'a fussa nen sucedù, l'efet a sarìa nen sucedù
• Anàlisi dij cas contrafatuaj
• Dipendensa contrafatual

Teorìa processual (Salmon)

• La causalità a l'é un process ëd trasmission ëd proprietà
• Ligne ëd càusa
• Process causaj

Teorìa dël mecanism (Machamer, Darden, Craver)

• La causalità a l'é prodovùa da mecanism sot-stant
• Part e atività
• Organisassion e funsionament

Le quatr càuse d'Aristòtil

Càusa material

• La materia da la qual cheicòs a l'é fàit
• Esempi: ël bronz ëd na statua

Càusa formal

• La forma o ël model ëd cheicòs
• Esempi: ël proget ëd n'edifissi

Càusa eficient

• La sorgiss dël cambiament o dël moviment
• Esempi: l'artisan ch'a fà na statua

Càusa final

• Ël but o la finalità
• Esempi: la salute com but dël médich

Problema filosòfich

Ël problema d'Hume

• A-i é na necessità real ant la relassion causal?
• Nòstre anferense causaj a son giustificà?
• La natura dla conossensa causal

Causalità e determinism

• Tuti j'event a son determinà da soe càuse?
• A-i é d'event sensa càusa?
• Causalità e lìber arbitri

Causalità an mecànica quàntica

• Ij fenòmen quàntich a son determinà?
• A-i é d'efet sensa càusa?
• La question dla località

Aplicassion

An siensa

• La causalità com fondament dël métod sientìfich
• Speriment e relassion ëd càusa-efet
• Causalità e corelassion

An drit

• Càusa giurìdica e responsabilità
• Relassion causal antra assion e dann
• Causalità e colpa

An psicologìa

• Përcession dla causalità
• Anferense causaj ant ël pensé ordinari
• Causalità e atribussion

Causalità e temp

L'efet dla càusa

• La càusa a dev ven-e prima dël efet?
• A-i é d'efet ch'a ven-o prima ëd soe càuse?
• Causalità e viagi ant ël temp

Causalità an relatività

• L'órdin causal e la relatività special
• Con ëd fasson local e global
• Causalità e con ëd fasson

Autor amportant

• Aristòtil (384-322 a.C.)
• David Hume (1711-1776)
• Immanuel Kant (1724-1804)
• John Stuart Mill (1806-1873)
• Bertrand Russell (1872-1970)
• Wesley Salmon (1925-2001)
• David Lewis (1941-2001)

Euvre fondamentaj

• Sagi an sla natura uman-a ëd Hume
• Crìtica dla rason pura ëd Kant
• Ël problema dla causalità ëd Russell
• Causalità e spiegassion ëd Salmon

Vëdde ëdcò

• Determinism
• Lìber arbitri
• Corelassion
• Necessità
• Fìsica quàntica

Bibliografìa

• Hume, D., Sagi an sla natura uman-a, 1739-1740
• Kant, I., Crìtica dla rason pura, 1781
• Salmon, W., Causalità e spiegassion, 1998