Przejdź do zawartości

Zagłębie Dąbrowskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Zagłębie Dąbrowskie
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwa

 Polska

Stolica

Będzin

Ważniejsze miejscowości

Dąbrowa Górnicza, Sosnowiec, Będzin, Czeladź, Zawiercie, Olkusz

Położenie na mapie
Mapa Zagłębia Dąbrowskiego
50°19′17″N 19°11′14″E/50,321389 19,187222
Multimedia w Wikimedia Commons
Informacje w Wikipodróżach
Hasło w Wikisłowniku

Zagłębie Dąbrowskie (hist. Zagłębie Polskie, niem. Dombrowaer Kohlebecken, Polnisches Kohlebecken) – region historyczno-geograficzny i etnograficzny[1] w Polsce, w widłach rzeki Białej Przemszy, Czarnej Przemszy i Brynicy, stanowiący zachodnią część historycznej Małopolski.

Współcześnie region znajduje się we wschodniej części województwa śląskiego oraz fragmentarycznie w zachodniej części województwa małopolskiego[2] i stanowi północno-wschodnią część Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego.

Nazwa

[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Zagłębie Dąbrowskie składa się z dwóch wyrazów o różnym kontekście znaczeniowym[1]:

  • Nazwa Zagłębie nawiązuje do lokalizacji wgłębnej zasobów węgla kamiennego eksploatowanego na tym obszarze od II połowy XVIII w., a na szerszą skalę od I połowy XIX w. Zalegające w regionie złoża węgla kamiennego, zlokalizowane w charakterystycznych wgłębnych nieckach (zagłębieniach) stanowiły pretekst do przeniesienia używanej wobec nich nazwy na cały obszar, na którym występowały. Termin ten wymyślił około 1850 roku Józef Cieszkowski – wówczas naczelny zawiadowca kopalni rządowych Zachodniego Okręgu Węglowego w Dąbrowie[1][3][4].
  • Człon Dąbrowskie został dodany na przełomie XIX oraz XX wieku i pochodzi od dominującego wówczas ośrodka przemysłowego, jakim była Dąbrowa Górnicza[1][3][4][5].

W niemieckiej literaturze fachowej region nazywany był najczęściej jako Polnische Kohlebecken, czyli Zagłębie Polskie (w opozycji do Zagłębia na Górnym Śląsku).

Granice

[edytuj | edytuj kod]
Zagłębie Dąbrowskie w ujęciu węższym na mapie województwa śląskiego. Uwaga: Miasto Sławków (powiat będziński) oraz gmina Ożarowice (powiat tarnogórski) nie zostały zaznaczone.

Nie ma pełnej zgodności co do dokładnych granic Zagłębia Dąbrowskiego[6]. Najwyraźniejsza jest granica zachodnia, gdzie region sąsiaduje z Górnym Śląskiem oraz południowa, przebiegająca wzdłuż granic dwóch zaborów – rosyjskiego i austriackiego[6]. Obie przebiegają wzdłuż podziałów historyczno-kulturowych i opierają się na rzece Brynicy oraz Przemszy Czarnej i Białej[7][6]. Wschodnie i północne granice regionu są mało ostre[7]. Im bardziej na wschód, tym samoświadomość regionalna mieszkańców tych terenów staje się coraz bardziej dyskusyjna[8][6][9]. Z tego powodu granice regionu wyznacza się na cztery możliwe sposoby[1]:

Historia

[edytuj | edytuj kod]

Zagłębie Dąbrowskie jako region uformowało się w XIX wieku wraz z poprowadzeniem pomiędzy obszarem Królestwa Prus i Cesarstwa Rosyjskiego granicy państwowej na rzece Brynica w warunkach dynamicznie rozwijającego się w tym miejscu przemysłu opartego na bogatych zasobach eksploatowanych złóż węgla kamiennego i wzajemnej rywalizacji gospodarczej. Stosunki panujące w tych państwach zrodziły różnice kulturowe i społeczne między terenami Zagłębia i Śląska, tworząc świadomość odrębności ich mieszkańców i dopiero od tego czasu można mówić o nim jako osobnym regionie. Doszły do tego różnice w zagospodarowywaniu terenów obu obszarów, odmienne typy gospodarki i poziom cywilizacyjny ludności. Powstałe różnice stanowią podstawę uznania odrębności Zagłębia i Górnego Śląska również w czasach obecnych[10].

W latach 1443–1790 tereny położone na zachód od Czarnej Przemszy aż po rzekę Brynicę z Siewierzem i Czeladzią stanowiły południową część księstwa siewierskiego, którego obszar w kolejnych latach przyłączono do województwa krakowskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Okres rozbiorów Polski

[edytuj | edytuj kod]
Mapa województwa krakowskiego z Zagłębiem Dąbrowskim w czasie jego utworzenia.

Po III rozbiorze teren ten należał krótko (1795–1807) do Prus jako nowo utworzona prowincja pod nazwą Nowy Śląsk, a następnie do Księstwa Warszawskiego w departamencie krakowskim i Królestwa Kongresowego (1815–1914) – najpierw jako część województwa krakowskiego, później guberni radomskiej, a po powstaniu styczniowym guberni piotrkowskiej.

Teodor Cieszkowski – jeden z dowódców powstania styczniowego, bezpośrednio dowodzący atakiem na dworzec w Sosnowcu.

Pod zaborem rosyjskim miały tu miejsce walki w trakcie powstania styczniowego. Bitwa o Sosnowiec, zakończona sukcesem, pozwoliła na krótki okres kontroli tego terenu przez władze Rządu Narodowego. Podobna sytuacja powtórzyła się w trakcie rewolucji 1905 roku, kiedy to powołano do istnienia Republikę Zagłębiowską.

Industrializacja

[edytuj | edytuj kod]

Od początku XIX wieku region ulegał znacznym przeobrażeniom i napływowi ludności związanym z odkryciem na jego terenie pokładów węgla. Główna Dyrekcja Górnicza w Kielcach utworzyła tu wówczas Dozorstwo Olkusko-Siewierskie, a w 1833 roku, gdy pieczę nad rozwojem rządowych kopalń i hut przejął Bank Polski, zostało ono włączone wraz z dozorstwem pankowskim do nowo powstałego Zachodniego Okręgu Górniczego ze stolicą w Dąbrowie Górniczej. W 1848 roku została ukończona linia kolejowa łącząca Warszawę z Maczkami, tzw. Kolej Warszawsko-Wiedeńska.

II Rzeczpospolita

[edytuj | edytuj kod]

W II Rzeczypospolitej obszar Zagłębia wraz z Częstochową i Kielcami jako stolicą wszedł w skład województwa kieleckiego[11]. 1 stycznia 1927 roku powstał powiat zawierciański, a 12 kwietnia 1928 roku utworzony został powiat grodzki dla miasta Sosnowiec. Zagłębie Dąbrowskie stanowiło najbardziej zurbanizowany obszar województwa kieleckiego. W chwili powstania tego województwa Sosnowiec był największym jego miastem, później zaś drugim takowym, ustępując Częstochowie, a wyprzedzając dalsze w kolejności Radom i Kielce. W stolicy województwa, Kielcach, znajdował się oddział wychodzącego w Sosnowcu wysokonakładowego dziennika Expres Zagłębia[12]. W roku 1928 z Zagłębia Dąbrowskiego pochodziło ok. 18% polskiego wydobycia węgla kamiennego, w 1938 – 17%[13].

Okres okupacji niemieckiej i Polski Ludowej

[edytuj | edytuj kod]

Działania wojenne 1939–1945 nie spowodowały większych zniszczeń w Zagłębiu Dąbrowskim, jednak zakłady uległy zdewastowaniu. Wielkość wydobycia węgla z 1938 r. przekroczono dopiero w 1948, a w 1955 r. osiągnęło ono ok. 11,6 mln ton (12,3% wydobycia krajowego). Z początkiem okupacji niemieckiej masowym zjawiskiem stało się podpalanie przez funkcjonariuszy SS, policji i żołnierzy niemieckich synagog i bóżnic oraz bezczeszczenie wnętrz i ksiąg religijnych. Profanowano również cmentarze żydowskie[14]. Zakończenie panowania reżimu III Rzeszy w Zagłębiu Dąbrowskim nastąpiło w wyniku operacji wiślańsko-odrzańskiej prowadzonej przez 1 Front Ukraiński Armii Czerwonej[15] Po zakończeniu wojny nie rozbudowywano hutnictwa żelaza, ale za to wznowiono wydobycie rud cynku i galmanu w rejonie Olkusza w Zakładach Górniczo-Hutniczych „Bolesław”. W 1949 r. w Zagłębiu Dąbrowskim działało ok. 450 zakładów przemysłowych, które zatrudniały ok. 80 tys. pracowników. Po 1945 r. nastąpiła integracja Zagłębia Dąbrowskiego z Zagłębiem Górnośląskim, a w latach 50. XX wieku weszły one w skład Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego[16].

Miasta

[edytuj | edytuj kod]

Do miast Zagłębia Dąbrowskiego (w najszerszym ujęciu) należą[17][18][19][20]:

Lp. Miasto Populacja Powierzchnia Województwo
1. Sosnowiec 189 178 91,16 km² śląskie
2. Dąbrowa Górnicza 114 765 188,73 km² śląskie
3. Będzin 54 322 37,50 km² śląskie
4. Zawiercie 46 727 85,3 km² śląskie
5. Olkusz 32 670 25,65 km² małopolskie
6. Czeladź 30 165 16,40 km² śląskie
7. Myszków 29 717 73,60 km² śląskie
8. Bukowno 9604 64,59 km² małopolskie
9. Wojkowice 8543 12,77 km² śląskie
10. Poręba 8179 40,04 km² śląskie
11. Wolbrom 8155 10,12 km² małopolskie
12. Sławków 6879 36,60 km² śląskie
13. Łazy 6461 8,60 km² śląskie
14. Siewierz 5714 38,22 km² śląskie
15. Żarki 4378 25,68 km² śląskie
16. Ogrodzieniec 4115 28,56 km² śląskie
17. Skała 3876 2,97 km² małopolskie
18. Szczekociny 3370 17,98 km² śląskie
19. Koziegłowy 2395 26,71 km² śląskie
20. Pilica 1776 8,22 km² śląskie
21. Włodowice 1151 23,48 km² śląskie

Stolica

[edytuj | edytuj kod]

Zagłębie Dąbrowskie jest krainą historyczną, więc o jej stolicy można mówić jedynie w kontekście historycznym. Nie ma wątpliwości co do historycznej stolicy, którą jest Będzin[7].

Nieformalnie za współczesną stolicę regionu uznaje się Sosnowiec, z uwagi na największą liczbę mieszkańców wśród miast Zagłębia Dąbrowskiego oraz siedziby ważnych instytucji, urzędów i firm na terenie Zagłębia. Nie zostało to jednak nigdy oficjalnie i jednoznacznie ustalone, stąd pojawiają się opinie podważające stołeczność tego miasta[7][21].

Galeria

[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. 1 2 3 4 5 Robert Krzysztofik, Zagłębie Dąbrowskie – Encyklopedia Województwa Śląskiego [online], ibrbs.pl [dostęp 2022-12-18] [zarchiwizowane z adresu 2022-12-18] (pol.).
  2. ↑ W ujęciu najszerszym.
  3. 1 2 Renata Dulias, Adam Hibszer, Województwo śląskie. Przyroda, gospodarka, dziedzictwo kulturowe, Krzeszowice: Wydawnictwo Kubajak, 2004, s. 115, ISBN 83-87971-70-7, OCLC 69620445.
  4. 1 2 Józef Cieszkowski – to on odkrył Zagłębie Dąbrowskie, „Dziennik Zachodni”.
  5. ↑ Marek Edward Nita: Od Nowego Śląska do Zagłębia Dąbrowskiego. Historia podziałów, Nowe Zagłębie, 2009, s. 26.
  6. 1 2 3 4 Granice Zagłębia Dąbrowskiego – WikiZagłębie [online], WikiZagłębie [dostęp 2025-09-10] (pol.).
  7. 1 2 3 4 Włodzimierz Błaszczyk, Będzin przez wieki, Poznań 1982, s. 29 [dostęp 2025-09-10] (pol.).
  8. ↑ FdZD – Forum dla Zagłębia Dąbrowskiego (Stowarzyszenie Regionalne) – Obszar i granice [online], www.zaglebiedabrowskie.org [dostęp 2020-08-14].
  9. ↑ Redaktor Naczelny, Kwestia zasięgu terytorialnego Zagłębia Dąbrowskiego. Geneza [online], Sosnowiec online, 29 marca 2018 [dostęp 2020-08-14] (pol.).
  10. ↑ Adrian Krzemień, Górnictwo węgla kamiennego w Zagłębiu Dąbrowskim w latach 1945–1949, Uniwersytet Śląski w Katowicach, Katowice 2007, s. 5–6 [dostęp 2024-10-04] (pol.).
  11. ↑ Historyczny atlas Polski, Wydawnictwo Demart, Warszawa 2011, ISBN 978-83-7427-323-7.
  12. ↑ Jarosław Swajdo, Między Wisłą a Pilicą. Dzieje podziałów administracyjnych w regionie kielecko-radomskim do 1975 roku, Kielce: Agencja „JP”, 2005, s. 42–52, ISBN 83-88874-89-6, OCLC 830701128.
  13. ↑ Górnictwo i przemysł. „Mały Rocznik Statystyczny 1938”, s. 117, 1938. Warszawa: GUS.
  14. ↑ Madajczyk 1970 ↓, s. 45.
  15. ↑ Dolata 1971 ↓, s. 350.
  16. ↑ Zagłębie Dąbrowskie, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2024-03-16].
  17. ↑ Robert Krzysztofik: Zagłębie Dąbrowskie. ibrbs.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-12-18)]. (pol.).
  18. ↑ Obszar i granice. zaglebiedabrowskie.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-03-26)]. (pol.).
  19. ↑ Zagłębie Dąbrowskie. WikiZagłębie. [zarchiwizowane z tego adresu (2023-12-08)]. (pol.).
  20. ↑ Jadwiga Wagner, Michał Rolka, Marcin Zembal, Sosnowiec [online], Państwowy Instytut Geologiczny [dostęp 2025-05-11] (pol.).
  21. ↑ O tożsamości Zagłębiaków [online], Nauka w Polsce [dostęp 2023-10-07] (pol.).

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Włodzimierz Błaszczyk, Będzin przez Wieki. Dzieje miasta i jego rozwoju urbanistyczno-przestrzennego od średniowiecza do połowy XX w. na podłożu osadnictwa w starożytności i wczesnym średniowieczu, Poznań 1982.
  • Bolesław Dolata: Wyzwolenie Polski 1944-1945. Warszawa: 1971.
  • Czesław Madajczyk: Okupacja Polski 1939-1945. Tom I. Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce. Warszawa: 1970.
  • Marian Kantor Mirski, Sosnowiec, redakcja tekstu i posłowie: Jan Przemsza-Zieliński, Sosnowiec 1991.
  • Marian Kantor Mirski, Czeladź, Sosnowiec 1992.
  • Marian Kantor Mirski, Dąbrowa Górnicza, opracowanie i przypisy: Jan Przemsza-Zieliński, Sosnowiec-Dąbrowa Górnicza 1994.
  • Marian Kantor Mirski, Królewskie miasto Będzin, opracowanie i przypisy: Jan Przemsza-Zieliński, Sosnowiec-Będzin 1996.
  • Paweł Sarna, Problematyka regionalnej tożsamości i kultury w ramach polityki Unii Europejskiej – przypadek Zagłębia Dąbrowskiego, w: 10 lat Zagłębia Dąbrowskiego w Unii Europejskiej. ZOW, Sosnowiec 2014, https://depot.ceon.pl/handle/123456789/6009

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Zagłębie_Dąbrowskie&oldid=80885415”