Wyznania (Rousseau)
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.
 Strona tytułowa wydania z 1889. | |
| Autor | |
|---|---|
| Tematyka |
autobiografia |
| Data powstania |
1764-1770 |
| Wydanie oryginalne | |
| Język | |
| Data wydania |
1778 |
| Pierwsze wydanie polskie | |
| Data wydania polskiego |
1915-1918 |
| Przekład | |
Wyznania (fr. Les Confessions) – autobiograficzne dzieło francuskojęzycznego pisarza i filozofa oświecenia Jeana-Jacques'a Rousseau, uznawane za jedną z pierwszych nowożytnych autobiografii w literaturze europejskiej [1].
Kontekst
[edytuj | edytuj kod]Wyznania należą do tzw. tryptyku autobiograficznego Rousseau (wraz z Rousseau sędzią Jana Jakuba. Dialogami i Marzeniami samotnego wędrowca, w których opisuje on i analizuje swoje życie[2]. Są jednym z podstawowych źródeł do poznania jego biografii, zarazem jednak były literackim sposobem kształtowania własnego wizerunku[3].
Rousseau rozpoczął pracę nad Wyznaniami prawdopodobnie w 1764 roku, w okresie prześladowań, jakie spotkały go po potępieniu Emila i Umowy społecznej przez władze Francji i Genewy[4]. Wyznania miały stanowić jego osobistą obronę i rozrachunek z własnym życiem[5]. Choć całość dzieła ukazała się drukiem dopiero po śmierci autora, Rousseau odczytywał publicznie fragmenty rękopisu w paryskich salonach, wzbudzając zainteresowanie i kontrowersje jeszcze za życia[6].
Kompozycja i treść
[edytuj | edytuj kod]
Utwór dzieli się na dwanaście ksiąg, różnej długości i opisuje pierwsze 53 lata życia autora. Księga I opisuje dzieciństwo autora w Genewie, aż do jego opuszczenia miasta (1728). Księgi 2-4 dotyczą jego lat wędrówki, aż do 1732, w tym spotkanie Madame de Warens, konwersję na katolicyzm oraz pobyt w Turynie. Księgi 5-6 opisują lata związku z Madame de Warrens, zerwanie z nią i wyjazd do Paryża. Część druga dzieła obejmuje księgi: 7-12, dotyczące lat 1741-1765. W księdze 7 opisuje początki życia w Paryżu. Księga 8 odnosi się do pierwszego publicznego sukcesu: opery Le Devin du Village (1752), wejście w krąg oświeceniowych filozofów i encyklopedystów i kolejne sukcesy literackie. W księdze 9 Rousseau opisuje wyjazd z Paryża i udanie się do pustelni, poznanie Madame d’Épinay oraz zerwanie z Diderotem. Księga 10 opisuje jego życie w Montlouis pod opieką księstwa Luksemburg. Księga 11 opisuje konflikty i prześladowania jakie spotkały autora po publikacji Emila i Umowy społecznej. W końcowej, 12 księdze, Rousseau opisuje wyjazd do Anglii i spotkanie z Davidem Humem[7]. Istnieją pewne poszlaki wskazujące, że Rousseau planował napisać część III. Po powrocie do Paryża w 1770 Rousseau znalazł się pod opieką księcia Conti i niebezpieczeństwo procesu i prześladowań zmalało, a Rousseau nie kontynuował prac nad Wyznaniami[8].
Opis własnej osoby, zarówno wyglądu, jak i życia wewnętrznego, jest bardzo szczegółowy. Autor analizuje swoje zasady moralne, motywacje, życie emocjonalne, cnoty i ułomności[9]. Rousseau opisuje swoje życie, deklarując całkowitą otwartość i szczerość, co robiło na współczesnych czytelnikach ogromne wrażenie. Nie unikał tematów wstydliwych czy kompromitujących, takich jak drobne kradzieże, relacja z wieloletnią towarzyszką Thérèse Levasseur czy oddanie do sierocińca kolejnych dzieci z tego związku[10][11]. Szczególnie szokujące były fragmenty dotyczące życia seksualnego, jego i jego otoczenia. Rousseau opisuje w sposób naturalistyczny i bez moralizowania akty masturbacji, relacje pozamałżeńskie, homoseksualizm, skłonności masochistyczne[12]. Z tego powodu, aż do XX w., uznawano tę książkę za niemoralną, bezwstydną, wstrętną i szkodliwą. Autor deklarował we wstępie, że pragnie przedstawić się czytelnikowi „w całej prawdzie natury”, twierdząc, że żaden człowiek nie odważył się dotąd na tak pełne odsłonięcie samego siebie[13].
Niechaj trąba ostatecznego sądu zabrzmi, kiedy przyjdzie godzina: przybędę z tą książką w ręku stanąć przed obliczem Najwyższego Sędziego. Powiem głośno: oto co czyniłem, co myślałem, czym byłem. Wyznałem dobre i złe równie szczerze. Nie przemilczałem nic złego, nie dodałem nic dobrego. [...] Pokazałem się takim, jakim jestem.
Wyznania i filozofia
[edytuj | edytuj kod]Wyznania należą do narracyjnej części twórczości Rousseau, są jednak ściśle związane z całością jego myśli, w szczególności z problematyką natury (czym jest? jak kształtuje człowieka?) czy źródeł kultury i społeczeństwa[14]. Wyznania przedstawiają napięcie pomiędzy jednostką (wywodzącą się z natury) i społeczeństwem (jego instytucjami i wymogami). Uspołecznienie wymaga też od jednostki poddanie się społecznym wymogom moralnym (dalekim od cnót naturalnych)[15]. Epoka, w której żyje autor, oddaliła się daleko od stanu natury, stąd też powszechne są niegodziwość i zepsucie, jakie niesie cywilizacja i alienacja jednostki[16].
Recepcja i znaczenie
[edytuj | edytuj kod]Wyznania miały ogromny oddźwięk literacki. Ich wpływ można znaleźć u pisarzy zarówno współczesnych, jak i późniejszych (szczególnie w literaturze romantycznej, autobiograficznej i psychologicznej)[17][18]. Utwór ten jest powszechnie uznawany za dzieło przełomowe dla rozwoju nowożytnej autobiografii i literatury introspektywnej[19]. Wrażliwość i obrazowość wyrażone w nich były wyraźnym zerwaniem z klasycyzmem i zapowiadają nadchodzący romantyzm[20]. Romantyczna koncepcja jednostki, zwróconej ku naturze, zdystansowanej wobec cywilizacji i społeczeństwa, a zarazem świadomej własnej wyjątkowości i cierpienia wynikającego z niezrozumienia przez otoczenie. Dla autora istotne są nie tyle czyny jednostki, ile jej wewnętrzne, subiektywne doświadczenie (szczególnie: emocje, wspomnienia, rozterki)[21].
Niemiecko-amerykańska psychoanalityczka Karen Horney zwróciła uwagę na Wyznania, gdy w pracy Autoanaliza (1942) podjęła próbę wyjaśnienia możliwości i ograniczeń samopoznania. W swej książce Horney uzasadniała tezę, że introspekcja, gruntowny wgląd w siebie zakłada badanie nieświadomości, co wymaga stosowania metod psychoanalizy. Z tego punktu widzenia autorka poddała krytyce introspekcję Rousseau i jego deklaracje, że pragnie „przedstawić nam niezafałszowany obraz siebie”. Ponieważ za czasów Rousseau jeszcze nie było nauki Zygmunta Freuda o nieświadomości ani narzędzi psychoanalitycznych, to „wyznania Rousseau nie są autoanalizą”. Rousseau „nie ujawnia niczego, czego sam nie byłby świadomy”. Zamiast szukać swych motywów, lęków i pragnień ukrytych w nieświadomości, Rousseau „pisze jedynie o tym, co zazwyczaj utrzymuje się w tajemnicy”. Dlatego filozof w swoich Wyznaniach chełpi się błędnie, że z całą szczerością pokazał się takim, jakim był. W rzeczywistości Rousseau znajdował się we władzy wyparcia (mechanizmu obronnego), samooszukiwał się i nie dostrzegł prawdziwych motywów własnych działań, które zostały wypchnięte do nieświadomości[22][23].
Recepcja w Polsce
[edytuj | edytuj kod]Od końca XVIII w. do końca epoki napoleońskiej Rousseau był w Polsce szeroko znany i komentowany. Kojarzony był jednak z radykalizmem rewolucji francuskiej, a jego dzieła uznawano za niebezpieczne czy niemoralne. Wyznania (czytane w j. francuskim) stały się wzorcem literatury autobiograficznej i pamiętnikarskiej. Dla pisarzy romantycznych istotna była ich szczerość, introspektywność i podkreślanie wagi emocji w życiu jednostki. Między 1831 a 1914 osłabło zainteresowanie tym autorem. Dopiero początek XX w. przyniósł nowe odczytania i falę tłumaczeń i tekstów krytycznych[24].
Wyznania zostały przetłumaczone na polski przez Tadeusza Boya-Żeleńskiego w latach 1915-1918[9].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Coleman 2000 ↓, s. VII.
- ↑ Dent 2005 ↓, s. 181-182.
- ↑ Eli Fridlander, Rousseau’s Autobiographies, [w:] Maria DiBattista, Emily O. Wittman (red.), The Cambridge Companion to Autobiography, 2014, s. 58-68.
- ↑ Dent 2005 ↓, s. 1.
- ↑ Coleman 2000 ↓, s. XVI-XX.
- ↑ Dent 2005 ↓, s. 17.
- ↑ Dent 2005 ↓, s. 185-186.
- ↑ Coleman 2000 ↓, s. XX.
- 1 2 Rzadkowska 1978 ↓, s. L-LI.
- ↑ Rzadkowska 1978 ↓, s. XXII-XXVI.
- ↑ Dent 2005 ↓, s. 189-192.
- ↑ Coleman 2000 ↓, s. XXIV.
- ↑ Rzadkowska 1978 ↓, s. LXXX-LXXXIV.
- ↑ Dent 2005 ↓, s. 196-197.
- ↑ Rzadkowska 1978 ↓, s. XXIX-XXXII.
- ↑ Rzadkowska 1978 ↓, s. XXXVI.
- ↑ Rzadkowska 1978 ↓, s. VI-X.
- ↑ Dent 2005 ↓, s. 227.
- ↑ Rzadkowska 1978 ↓, s. XIX.
- ↑ Dent 2005 ↓, s. 226.
- ↑ Dent 2005 ↓, s. 226-227.
- ↑ Karen Horney: Autoanaliza. tł. [z ang.] Aleksander Gomola. Wyd. 1. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2000, s. 161, 249–250, seria: Psychologia. ISBN 83-7120-750-6. [dostęp 2026-09-19]. (pol.).
- ↑ Karen Horney: Autoanaliza. Tłumacz: Aleksander Gomola. Wyd. 2. Kraków: Vis-á-Vis/Etiuda, 2018, seria: Meandry Kultury. ISBN 978-83-7998-195-3. (pol.).
- ↑ Rzadkowska 1978 ↓, s. LXVII-XC.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Nicholas Dent, Rousseau, London-New York: Routledge, 2005.
- Ewa Rzadkowska, Wstęp, [w:] Jean-Jacques Rousseau, Wyznania, Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk: Ossolineum, 1978, I-XCIV.
- Patrick Coleman, Introduction, [w:] Jean-Jacques Rousseau, Confessions, Oxford: Oxford University Press, 2000, VII-XXIX.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Wyznania (Rousseau) w serwisie Wolne Lektury