Nowogród Wielki
58°31′N 31°17′E/58,516667 31,283333 Od lewego górnego rogu, zgodnie z ruchem wskazówek zegara: Sobór Mądrości Bożej, pomnik „Tysiąclecie Rosji”, Kreml nowogrodzki, Monaster Juriew, kościół św. Piotra i Pawła | |||||
| |||||
| Państwo | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Obwód | |||||
| Burmistrz |
Siergiej Busurin[1] | ||||
| Powierzchnia | |||||
| Wysokość |
24[4] m n.p.m. | ||||
| Populacja (2020) |
| ||||
| • liczba ludności |
224 936[5] | ||||
| • gęstość |
2497,07 os./km² | ||||
| Nr kierunkowy |
+7 (81 62) | ||||
| Kod pocztowy |
173000–173999 | ||||
| Tablice rejestracyjne |
53 | ||||
Położenie na mapie obwodu nowogrodzkiego  | |||||
Położenie na mapie Rosji  | |||||
| 58°31′N 31°17′E/58,516667 31,283333 | |||||
| Strona internetowa | |||||
Nowogród Wielki (ros. Вели́кий Но́вгород, Wielikij Nowgorod) – miasto w północno-zachodniej Rosji nad rzeką Wołchow; stolica obwodu nowogrodzkiego (przydomek „Wielki” przywrócono oficjalnie w 1998 roku). W 2020 roku miasto zamieszkiwało 224 tys. mieszkańców.
Historia
[edytuj | edytuj kod]
Najstarszy ośrodek znajdował się na terenie stanowiska archeologicznego Riurikowo Gorodiszcze (Рюриково городище, „Grodzisko Ruryka”), około 2 km na południe od późniejszego centrum miasta, naprzeciw monasteru św. Jerzego, w miejscu w którym rzeka Wołchow wypływa z jeziora Ilmień. Znajdowała się tam wareska osada handlowa Holmgård, założona w IX wieku. Pełniła ona główną rolę na początkowym odcinku szlaku „od Waregów do Greków”[6].
Według kroniki Nestora Nowogród został zbudowany przez słowiańskie plemię Słowienów[7.1]. W Powieści minionych lat opisane jest, że w 862 roku Słowienie [nowogrodzcy], Krywicze i inne plemiona wypędziły Waregów za morze i przestały płacić im daninę. Następnie zaczęły samodzielnie sprawować władzę, ale doszło między nimi do sporów i walk. Postanowiły więc sprowadzić kniazia, który miałby nimi rządzić i sądzić zgodnie z prawem. Czudowie, Słowienie, Krywicze i Wesowie zwrócili się do Waregów zwanych Rusią z prośbą, aby przybyli i nimi rządzili. W odpowiedzi przybyli trzej bracia wraz ze swoimi rodami: Ruryk osiadł w Nowogrodzie, Sineus na Białym Jeziorze, a Truwor w Izborsku[8].
W XI w. stłumiono bunt pogański inspirowany przez wołchwów.
Republika Nowogrodzka
[edytuj | edytuj kod]Od XII wieku stolica Republiki Nowogrodzkiej istniejącej na terenach dzisiejszej północno-zachodniej Rosji w latach 1136–1478. Do 1169 roku Nowogród Wielki był zależny od Wielkiego Księstwa Kijowskiego, od 1169 od Wielkiego Księstwa Włodzimierskiego. Po klęsce sił rusko-połowieckich w bitwie nad Kałką (1223) Batu-chan podbił wszystkie ziemie ruskie z wyjątkiem Nowogrodu Wielkiego, który jednak zmuszony był uznać zwierzchność Mongołów i płacić trybut. W XII – XV wieku Nowogród zajął znaczne tereny położone między Bałtykiem a Uralem a także zachodnią Syberię, tzw. Jugrę.
Rządy Aleksandra Newskiego
[edytuj | edytuj kod]W okresie panowania mongolskiego wodzem dużej rangi i zręcznym politykiem okazał się książę nowogrodzki Aleksander Newski z rodu Rurykowiczów. W 1236 został wybrany księciem Nowogrodu. W tym czasie na zachodzie coraz większe zagrożenie stwarzał Zakon Kawalerów Mieczowych, a z północy zaczęli zagrażać Szwedzi. Aleksander Newski pokonał Szwedów w 1240 roku w bitwie nad Newą, stąd wziął się jego przydomek. W 1242 na zamarzniętym jeziorze Pejpus zwyciężył wojska inflanckiej gałęzi zakonu krzyżackiego i zdobył Psków, co zapobiegło niemieckiej ekspansji na ziemie ruskie. Następnie pokonał najeżdżające Nowogród wojska litewskie.
Będąc doskonałym dyplomatą, jednocześnie zawierał z Tatarami okresowe porozumienia. W 1249 przyjął tytuł księcia kijowskiego, a w 1252 wielkiego księcia włodzimierskiego. W 1257 odbył wraz z Tatarami ekspedycję karną do Nowogrodu powstrzymującego się z wypłatą danin. Aleksander Newski był przodkiem carów rosyjskich. Jego syn Daniel był założycielem moskiewskiej linii Rurykowiczów.
XIV–XV wiek
[edytuj | edytuj kod]
W latach 1389–1392 oraz 1407–1412 Republika Nowogrodzka pozostawała w stosunku lennym wobec Korony Królestwa Polskiego, związana osobą brata Jagiełły – Lingwenem. Wojska nowogrodzkie brały udział w bitwie pod Grunwaldem po stronie polskiej. Od 1470 była w unii personalnej z Wielkim Księstwem Litewskim.
W 1478 roku Nowogród Wielki został podbity przez Iwana III Srogiego i wcielony do Wielkiego Księstwa Moskiewskiego. Miasto za panowania Iwana III cieszyło się specjalnymi przywilejami (podobnie jak Gdańsk w Polsce).
Nowożytność i czasy współczesne
[edytuj | edytuj kod]
Za panowania Iwana IV Groźnego wstrzymano przywileje, co doprowadziło do potajemnych pertraktacji rady miejskiej z Litwą. Wywiad Iwana IV się o tym dowiedział, co doprowadziło do ekspedycji karnej przeciw miastu i tzw. „masakry nowogrodzkiej”[9][10][11][12]. Przed masakrą Nowogród był jednym z trzech największych miast we władaniu Moskwy i liczył ok. 25-30 tys. mieszkańców. W 1611, podczas wojny moskiewsko-szwedzkiej, miasto zdobyli Szwedzi pod wodzą Jacoba De la Gardie i kontrolowali miasto przez sześć lat do podpisania pokoju w Stołbowie. W 1727 Nowogród został stolicą nowo powstałej guberni nowogrodzkiej Imperium Rosyjskiego. W 1897 miasto liczyło 25 736 mieszkańców, a jego najliczniejszymi mniejszościami byli Żydzi, Polacy, Niemcy i Litwini[13].
Podczas II wojny światowej miasto znajdowało się pod okupacją niemiecką od 1941 do 1944 roku. W Nowogrodzie stacjonowały także oddziały hiszpańskiej Błękitnej Dywizji. Część mieszkańców, wcześniej represjonowana przez władze sowieckie, kolaborowała z władzami okupacyjnymi, m.in. znany archeolog Wasilij Ponomariow czy architekt Boris Filistinski[14]. W czasie wojny Hiszpanie skradli i wywieźli krzyż z kopuły soboru św. Sofii, który został zwrócony Rosjanom w 2004 roku[15].
Operacja leningradzko-nowogrodzka i ofensywna operacja nowogrodzko-łużska doprowadziły do wyzwolenia miasta 20 stycznia 1944 roku[16]. 5 lipca 1944 roku dekretem Prezydium Rady Najwyższej ZSRR utworzono obwód nowogrodzki[17].
W grudniu 1947 roku w Nowogrodzie odbył się ostatni jawny proces nazistowskich zbrodniarzy wojennych w ZSRR[18].
W latach powojennych trwała stopniowa odbudowa miasta. Do 1953 roku produkcja przemysłowa Nowogrodu przekroczyła poziom sprzed 1941 roku. W kolejnych dekadach miasto przeżywało rozwój przemysłu wraz z powstaniem przedsiębiorstw elektronicznych; w 1967 roku rozpoczęły produkcję Nowogrodzkie Zakłady Chemiczne. Powstały nowe osiedla mieszkaniowe na obrzeżach miasta.
22 października 1975 roku samolot Jak-40 rozbił się o budynek mieszkalny w Nowogrodzie. Jedenaście osób zginęło, a osiem zostało rannych[19].
23 czerwca 1983 roku, dekretem Prezydium Rady Najwyższej ZSRR, Nowogród został odznaczony Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy za zasługi robotników miasta w rozwoju gospodarczym i kulturalnym ZSRR oraz za ich aktywny udział w walce z nazistowskimi najeźdźcami podczas Wielkiej Wojny Ojczyźnianej[20].
W 1992 roku zabytki Nowogrodu i okolic zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO[21].
11 czerwca 1999 roku prezydent Rosji Boris Jelcyn podpisał federalną ustawę „O zmianie nazwy miasta Nowogród – centrum administracyjnego obwodu nowogrodzkiego – na miasto Nowogród Wielki”[22].
W 2004 roku w mieście powstał Klub Wałdajski[23].
28 października 2008 roku Nowogród Wielki otrzymał tytuł „Miasta Chwały Wojskowej”[24]. Dla upamiętnienia nadania miastu tego honorowego tytułu, 8 maja 2010 roku odsłonięto pomnik-stelę „Miasto Chwały Wojskowej”[25].
Urodzeni w Nowogrodzie
[edytuj | edytuj kod]W 1904 w Nowogrodzie Wielkim urodził się Bohdan Guerquin – polski architekt, historyk architektury.
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]- kreml (lub dietiniec) obwarowany palisadą i fosą;
- Sobór św. Sofii pierwotnie zbudowany z drewna, wzniesiony według tradycji przez pierwszego biskupa Nowogrodu Akima, w czasie panowania Włodzimierza Wielkiego. Kolejna, już murowana, świątynia została wzniesiona w połowie XI wieku. Wewnątrz z tego okresu zachował się obraz przedstawiający cesarza Konstantyna I Wielkiego i jego matkę św. Helenę[7.2]. Cennym zabytkiem są również XII-wieczne drzwi płockie zwane w Rosji drzwiami korsuńskimi lub magdeburskimi, wykonane w stylu romańskim przez artystów niemieckich. Drzwi płockie ozdobione są płaskorzeźbami przedstawiającymi sceny Ewangelii i podobiznami twórców. Wykonane były w Magdeburgu w latach 1152–1154 na zamówienie ówczesnego biskupa płockiego Aleksandra z Malonne. Nie wiadomo, w jaki sposób znalazły się w Nowogrodzie Wielkim. W katedrze w Płocku od roku 1982 znajduje się ich wierny odlew.
Sobór św. Sofii
(1045–1050)
Kreml w Nowogrodzie Wielkim
Sobór św. Mikołaja
Cerkiew Trójcy Świętej
Kordegarda
Pomnik Tysiąclecia Rosji (po 1862)
.jpg)
Gospodarka
[edytuj | edytuj kod]W mieście rozwinął się przemysł maszynowy, metalowy, elektroniczny, chemiczny, drzewny, spożywczy, lekki oraz materiałów budowlanych[26].
Miasta partnerskie
[edytuj | edytuj kod]
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Новым мэром Великого Новгорода избран менеджер «Акрона» Сергей Бусурин [online] [dostęp 2021-04-15] (ros.).
- ↑ Великий Новгород [online] [dostęp 2021-04-15] (ros.).
- ↑ Город Великий Новгород [online] [dostęp 2021-04-15] (ros.).
- ↑ Климат : Великий Новгород, Россия [online] [dostęp 2021-04-15] (ros.).
- ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года [online] [dostęp 2021-04-15] [zarchiwizowane z adresu 2020-08-22] (ros.).
- ↑ Philip Parker Furia ludzi północy. Dzieje świata wikingów', Rebis, Poznań 2019, s. 298
- Zdeněk Váňa: Świat dawnych Słowian. Antoni Kroh (tłum.). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1985. ISBN 83-06-01126-0.
- ↑ Powieść minionych lat 1999 ↓, s. 15–16.
- ↑ Рогинский М. Г., Иоганн Таубе И Элерт Крузе. Послание Иоганна Таубе и Элерта Крузе, как исторический источник
- ↑ Коваленко Г.М., Великий Новгород в иностранных сочинениях XV – нач. ХХ века
- ↑ Генрих Штаден. О походе Ивана IV на Новгород (1570 г.)
- ↑ Павел Высокий-Пчела, Повесть о разгроме Новгорода Иваном Грозным
- ↑ Demoscope Weekly - Annex. Statistical indicators reference [online], demoscope.ru [dostęp 2019-07-25].
- ↑ В.И. Ковалевский: Испанская грусть: Голубая дивизия и поход в Россию, 1941–1942 гг.: воспоминания В. И. Ковалевского. под ред. О. И. Бэйды, Ш. М. Нуньеса Сейшаса. СПб.: Нестор-История, 2021, s. 135, 136. ISBN 978-5-4469-1823-2. (ros.).
- ↑ Дмитрий Косарев: Свято место пусто не бывает. Российская газета, 21.10.2004. [dostęp 2026-07-25]. (ros.).
- ↑ Донесение командующего войсками Волховского фронта № 20/00385/ВПУ штаба в Ставку ВГКО о положении войск. 20 января 1944 г.. Электронная Библиотека Исторических Документов. [dostęp 2026-07-25]. (ros.).
- ↑ Указ Президиума ВС СССР от 5 июля 1944 г. "Об образовании Новгородской области в составе РСФСР". base.garant.ru. [dostęp 2026-07-25]. (ros.).
- ↑ Новгородский процесс. Российское военно-историческое общество. [dostęp 2026-07-25]. (ros.).
- ↑ Максим Владимиров: Катастрофа самолета Як-40 22 октября 1975 года (Новгород Великий). Сайт Авиационной Истории. [dostęp 2026-07-25]. (ros.).
- ↑ О.Сидняева: 23 июня был подписан Указ Президиума Верховного Совета СССР о награждении Новгорода орденом Трудового Красного Знамени. Крестцы. [dostęp 2026-07-25]. (ros.).
- ↑ Zabytkowe centrum Sankt Peterbsburga i pobliskie zabytki. UNESCO. [dostęp 2026-07-25].
- ↑ Федеральный закон от 11.06.1999 г. № 111-ФЗ. kremlin.ru. [dostęp 2026-07-25]. (ros.).
- ↑ Международному дискуссионному клубу «Валдай» – 20 лет: что изменилось и какую роль играет клуб в формировании нового мирового порядка. mir24.tv, 4.09.2024. [dostęp 2026-07-25]. (ros.).
- ↑ Указ Президента Российской Федерации от 28 октября 2008 года № 1533 «О присвоении городу Великому Новгороду почётного звания Российской Федерации „Город воинской славы“». kremlin.ru. [dostęp 2026-07-25]. (ros.).
- ↑ Елена Кузьмина: 10 лет назад в Великом Новгороде открыли стелу «Город воинской славы». Новгородские ведомости, 8.05.2020. [dostęp 2026-07-25]. (ros.).
- ↑ Nowogród Wielki, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-09-11].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Powieść minionych lat. F. Sielicki (oprac.). Wrocław–Warszawa–Kraków: 1999. ISBN 83-04-04448-X.