Moralność

Moralność (z łac. mōrālis "moralny, etyczny") – zespół zasad, norm i ocen regulujących zachowanie jednostek oraz ich wzajemnie relacje, który może być rozumiany dwojako:

1. opisowo – jako opis faktycznego systemu postępowania przyjętego przez jednostki lub grupy, odróżniający się od innych norm (np. prawnych czy obyczajowych);
2. normatywnie – jako idealny, ogólny zbiór zasad, który przy spełnieniu określonych warunków byłby uznany przez racjonalne podmioty życia społecznego jako właściwy przewodnik działania.

Normatywne definicje moralności

Wyraźne próby zdefiniowania moralności w sensie normatywnym są rzadkie, zwłaszcza od początku XX w. Jednym z możliwym wytłumaczeń jest łączny wpływ pozytywistycznego sceptycyzmu wobec metafizycznego statusu własności normatywnych oraz wątpliwości inspirowanych filozofią Wittgensteina dotyczących możliwości definiowania znaczących pojęć. Niezależnie od przyczyn, dotyczyły one raczej pojęcia sądów moralnych niż moralności jako takiej.

Współcześni filozofowie moralności rzadko formułują pełne definicje moralności, koncentrując się raczej na rozwijaniu teorii etycznych, zakładając intuicyjne rozumienie zakresu moralności. Oznacza to częste odwołania do względnie niekontrowersyjnych elementów treści moralnej, takich jak zakaz zabijania, kradzieży, oszustwa, zdrady itd. Tego rodzaju podejście ma bardziej charakter wstępny i nie rozstrzyga natury moralności jako takiej.

W literaturze filozoficznej moralność w sensie normatywnym bywa ujmowana jako system norm, który, przy spełnieniu określonych warunków, zostałby zaakceptowany przez wszystkie racjonalne osoby.

Niektórzy sceptycy twierdzą, że owa definicja jest niemożliwa do spełnienia i że koncept takiego systemu jest za wąski oraz powinien być porzucony. Zamiast tego proponują zastąpienie jej analizą pojęć takich jak dobro życia czy cnoty, co wiąże się z tezą, że moralność musi mieć charakter systemu norm. Taki pogląd podzielali m.in Elizabeth Anscombe i Bernard Williams.

John Leslie Mackie reprezentował inną formę sceptycyzmu, twierdząc, że moralność wymaga bardzo silnego związku między uznaniem norm a motywacją do działania i że taki warunek nie może być niezawodnie spełniony.

Opisowe definicje moralności

W sensie deskryptywnym, "moralność" można opisać jako kodeks postępowania uznawany i aprobowany przez społeczeństwo oraz jego członków. Jednakże, w dużych i zróżnicowanych społeczeństwach taka definicja może być problematyczna, ponieważ nie zawsze istnieje jeden wspólny, nadrzędny system norm. W związku z tym, moralność bywa rozumiana szerzej: jako najważniejszy zbiór norm przyjęty i aprobowany przez dowolną grupę, a nawet jednostkę. Wskutek takiej definicji, treść różnych moralności może być bardzo zróżnicowana nawet w jednym społeczeństwie.

Moralność różni się od prawa tym, że nie posiada formalnych instytucji ani spisanych, oficjalnych reguł. Mimo to oba systemy się często pokrywają, a prawo bywa oceniane i zmieniane na podstawach norm moralnych. Niektórzy nawet twierdzą, że interpretacja prawa wymaga odwołania do moralności.

Mimo tego że, grupa lub społeczeństwo może czerpać swoją moralność ze swojej religii, to nie znaczy, że moralność i religia to jedna i ta sama rzecz. Moralność to tylko przewodnik działania, podczas gdy religia jest zawsze znacznie obszerniejsza. Religia obejmuje m.in. historie z przeszłości (zazwyczaj o charakterze supernaturalnym), które są wykorzystywane do wytłumaczenia lub usprawiedliwienia zachowań, które wymaga lub zakazuje. Mimo tego, różne religie, systemy moralne i prawne mogą się wzajemnie krytykować, np. w odniesieniu do dyskryminacji.

W ujęciu deskryptywnym, moralność obejmuje zarówno systemy społeczne, jak i indywidualne przekonania moralne. Dlatego moralność może dotyczyć poszczególnych jednostek, jak i całych narodów, np. Greków. Takie podejście do moralności staje się dzisiaj coraz bardziej popularne, m.in. dzięki pracom psychologa Jonathana Haidta i jest traktowane jako empirycznie użyteczne.

Systemy moralne mogą znacząco różnić się między sobą, jednak często zawierają elementy takie jak unikanie krzywdy czy normy sprawiedliwości. Ich znaczenie i hierarchia mogą się jednak różnić. Niektóre systemy moralne mogą uważać tradycje, zwyczaje, uznawanie autorytetu i bycie lojalnym wobec grupy jako ważniejsze niż minimalizowanie krzywdy. W rezultacie różne moralności mogą uznawać za dopuszczalne odmienne zachowania w podobnych sytuacjach.

Konsekwencją deskryptywnego ujęcia moralności jest stanowisko relatywistyczne, według którego nie istnieje jedna uniwersalna moralność normatywna, a jedynie różne systemy moralne. W tym sensie moralność nie musi być ani uniwersalna, ani bezstronna, a jej treść zależy wyłącznie od konkretnej społeczności lub jednostki. W rezultacie różne moralności mogą być wzajemnie sprzeczne.

Moralność a etyka

Nie istnieje jedno, oficjalne rozróżnienie moralności i etyki. Generalnie, określenia etyka i moralność są używane naprzemiennie, jednakże w niektórych obszarach (np. akademicki, prawny, religijny) owe rozróżnienie jest bardziej sprecyzowane.

Zarówno moralność, jak i etyka zajmują się rozróżnieniem tego co dobre i złe, tego co właściwe, a nie. Wiele ludzi uważa moralność jako coś osobistego i normatywnego, podczas gdy etyka jest postrzegana jako standard "dobra i zła" charakteryzujący pewną grupę ludzi. Przykładowo, lokalne społeczeństwo jednostki może uważać odsłaniający ubiór za niestosowny, podczas gdy dla tej jednostki jest on w pełni akceptowalnym. W oparciu na opisaną tu definicję, można stwierdzić, że moralność owej jednostki jest sprzeczna z etyką jej społeczeństwa.

Dodatkowo, określenie "etyka" jest często używane w stosunku do pewnych profesji, jako kodeks postępowania, np. w medycynie lub prawie. Natomiast termin "moralność" często posiada zabarwienie religijne, przede wszystkim chrześcijańskie. Przykładowo, niektóre zachowania dotyczące seksualności, takie jak homoseksualność, aborcja i stosunki seksualne przedmałżeńskie, są potępiane (przez niektórych) jako niemoralne, a nie nieetyczne. Takie używanie tych terminów może wymagać bazowania w porządku naturalnym (być może o charakterze religijnym), które stanowi, że pewne czynności są naruszające, nawet jeżeli nie powodują szkody i cierpienia. Mimo tego, niemoralny i nieetyczny są zazwyczaj używane naprzemiennie i mogą jednocześnie opisywać dobroć, bądź złość zachowań.

Moralność a inne systemy normatywne

Prawo

Współcześnie niewiele prac z zakresu etyki skupia się na rozróżnieniu prawa i moralności. Jednak w literaturze z zakresu teorii prawa, często podkreśla się ich odrębność, wskazując na różnicę między zewnętrznym charakterem prawa a wewnętrznym charakterem moralności. Według prawnika i filozofa niemieckiego, Christiana Thomasiusa, prawo ma na celu zapewnienie zewnętrznego pokoju poprzez regulowanie zewnętrznych zachowań jednostek, podczas gdy moralność odnosi się do wewnętrznych motywacji i sumienia jednostki. Thomasius uważał, że moralność jest ściśle powiązana z wierzeniami religijnymi, a rozdzielenie moralności i prawa zapewnia jednostce wolność wiary religijnej. Z tego wynika, że państwo nie może wymusić wiary na danej osobie, ponieważ jest ona wewnętrznym aspektem owej osoby.

Natomiast, według Jürgena Habermasa takie rozróżnienie jest zbyt upraszczające. Habermas twierdzi, że oba systemy mają wspólne źródło: racjonalną komunikację i zgodę uczestników do dyskursu, ale pełnią różne funkcje i działają w odmienny sposób. W tym ujęciu ani moralność, ani normy prawne nie są uzasadnione poprzez wolę Boga, tradycję, czy wolę państwa, lecz poprzez możliwość ich racjonalnego uzasadnienia w warunkach dyskursu.

Habermas twierdzi, że moralność zajmuje się wyłącznie tym, co może być uniwersalnie słuszne dla wszystkich ludzi, podczas gdy prawo ma znacznie szerszy zakres. Może ono regulować interesy grup, kompromisy polityczne, cele praktyczne, wartości wspólnoty, ogranizację państwa i strategie działania; prawo nie dotyczy tylko "tego, co moralnie słuszne", dotyczy też efektywności, administracji, bezpieczeństwa, gospodarki i organizacji współżycia społecznego.

Drugą znaczącą różnicą jest efektywność działania. Według Habermasa, moralność działa słabo; jej skuteczność zależy od sumienia, wychowania, internalizacji norm i nie może nikogo fizycznie zmusić do właściwego postępowania. Argumentował on, że normy moralne wymagają internalizacji i nie dysponują aparatem przymusu. Natomiast, prawo jest instytucjonalne i działa poprzez przymus. Egzekwuje swoje normy poprzez sądy, policję, sankcje i administrację i może wymusić zachowanie nawet wtedy, gdy ktoś nie zgadza się pod względem moralnym, nie rozumie normy lub nie chce jej przestrzegać.

Trzecią różnicą wytypowaną przez Habermasa jest słuszność. Uważa on, że norma moralna jest ważna jeśli jest uniwersalizowalna oraz wszyscy mogliby ją zaakceptować, co jest typową charakterystyką filozofii moralności Immanuela Kanta. Prawo nie musi być jednak wyłącznie moralnie słuszne; musi być demokratycznie ustanowione, proceduralnie poprawne, zgodne z konstytucją i akceptowalne dla wspólnoty politycznej, ale mimo tego może być uznawane za niemoralne.

Obyczajowość

Moralności nie należy mylić z obyczajami. Normy obyczajowe są takimi samymi zdaniami rozkazującymi jak normy moralne i część norm moralnych obowiązujących w danej społeczności jest zazwyczaj również normami obyczajowymi. Normy obyczajowe odpowiadają jednak na pytanie "Co wypada robić/nie robić", a normy moralne "Co jest źle robić/nie robić".

Przy łamaniu normy obyczajowej ma się poczucie wstydu, zaś przy łamaniu normy moralnej poczucie winy.

Moralność a uczucia

W marcu 2007 naukowcy z departamentu neurologii uniwersytetu w Iowa opublikowali w Nature pracę, w której badali osoby ze zniszczonym fragmentem kory przedczołowej mózgu (VMPC), niezbędnym do tworzenia i odczuwania emocji. Okazuje się, że takie osoby, nie mając uczuć, lecz zachowując inteligencję, wykazują utylitarne podejście do zagadnień moralnych, w których dobro powszechne wymaga poświęcenia czyjegoś życia. Nie wahali się ani przez chwilę, wybierając np. wepchnięcie pod pociąg przypadkowej osoby, jeśli mogło to uratować życie kilku innych osób. Nie wahali się nawet, odpowiadając twierdząco, gdy pytano ich o takie kwestie jak:

"Twoje dziecko zaczyna głośno płakać. Jego płacz zwróci uwagę żołnierzy, którzy zabiją ciebie, twoje dziecko i innych ukrytych w piwnicy. Aby temu zapobiec musisz je cicho udusić. Czy zrobiłbyś to?"

Osądy badanych w innych sprawach nie odbiegały od normy. Badacze skonstatowali, że emocje odgrywają znaczącą rolę przynajmniej w niektórych rodzajach decyzji moralnych.

Moralność a psychologia ewolucyjna

Psychologowie ewolucyjni twierdzą, że moralność pomagała rasie ludzkiej w przetrwaniu. Wewnętrzne przekonanie o tym, co jest dobre, a co złe, pomagało ludziom jako grupie działać bardziej spójnie i dzięki temu skuteczniej walczyć o przetrwanie.

Teoria rozwoju moralnego Kohlberga

Lawrence Kohlberg stworzył klasyfikację poziomów ludzkiego rozwoju moralnego. Wyróżnia on około sześciu kolejno następujących stadiów. Człowiek zaczyna swój rozwój od pierwszego stadium. Na ogół zatrzymuje się w rozwoju w okolicach trzeciego lub czwartego.

1. Posłuszeństwo i kara – w tym stadium ludzie postępują moralnie wyłącznie z powodu strachu przed karą.
2. Instrumentalizm – człowiek postępuje moralnie, gdyż widzi, że leży to w jego interesie.
3. Szukanie aprobaty – człowiek postępuje moralnie, gdyż jest za to nagradzany przez innych ("dobry chłopczyk", prawy obywatel, dobry chrześcijanin etc.).
4. Zgodność z prawem – człowiek postępuje moralnie, gdyż popiera istnienie prawa, które nakłada i egzekwuje odpowiednie normy.
5. Umowa społeczna – człowiek postępuje moralnie, uznając słuszność i podporządkowując się opinii większości.
6. Uniwersalne sumienie – człowiek ma świadomość uniwersalnych zasad moralnych, w których istnienie wierzył Kohlberg.

Etapy rozwoju moralnego Kohlberga:

Poziom	Wiek	Opis	Etap	Nazwa	Charakterystyka
I Moralność przedkonwencjonalna	Wiek przedszkolny i młodszy wiek szkolny	Dziecko kieruje się chceniem, tym, co dla niego przyjemne i unikaniem tego, co przykre	1	Orientacja posłuszeństwa i kary	Egocentryzm. Reguły przestrzega się tylko po to, by unikać kary. To, czy czynność jest dobra, czy zła, określają ich skutki. Punkt widzenia i interesy innych nie są brane pod uwagę.
			2	Orientacja naiwnie egoistyczna	Relatywizm moralny. Działanie dobre to działanie, które ma na celu dobro własne, a nie innych. Potrzeby innych są brane pod uwagę, jeśli rezultat ich działania jest korzystny dla własnego dobra.
II Moralność konwencjonalna	ok. 13-16 rok życia	Jednostka zaczyna orientować się w konwencjach społecznych, dopasowuje pragnienia do konwencji	3	Orientacja "dobrego chłopca/dziewczyny"	Działania moralne, to takie, które odpowiadają oczekiwaniom rodziny, czy innej ważnej grupy. Cenione są społecznie akceptowane standardy zachowania.
			4	Orientacja prawa i porządku	Pojawia się szacunek dla autorytetów oraz przekonanie, że reguły społeczne muszą być przestrzegane. Zwraca się uwagę nie tylko na motywy działania jednostki, ale również na standardy zewnętrzne.
III Moralność postkonwencjonalna	powyżej 16. roku życia	Jednostka jest w stanie spoglądać na to, co w danym społeczeństwie jest konwencjonalne jako na konwencjonalne; jednostka może być autonomiczna moralnie, może porównywać własne zasady moralne z zasadami innych.	5	Orientacja umowy społecznej i legalizmu	To, co jest słuszne, zależy od opinii większości w danej grupie społecznej.
			6	Orientacja uniwersalnych zasad sumienia	O postępowaniu decydują wybrane przez jednostkę zasady etyczne. Gdy obowiązujące prawo wchodzi w konflikt z tymi zasadami, jednostka postępuje zgodnie z tymi drugimi.

Zobacz też

• absolutyzm moralny
• relatywizm moralny
• moralizatorstwo
• morał
• wolność
• równość
• hipokryzja
• arywizm

Linki zewnętrzne

• Markus Christen, Carel van Schaik, Johannes Fischer, Markus Huppenbauer, Carmen Tanner: Empirically Informed Ethics: Morality between Facts and Norms. Springer Science & Business Media, 7 paź 2013, s. ss 349. ISBN 978-3-319-01369-5.
• Moralność ludzkich czynów
• Teksty dyskusji panelowej z 2009 roku na temat: Moralne problemy Polski współczesnej

• Artykuły na Stanford Encyclopedia of Philosophy (ang.) [dostęp 2018-08-31]:
• BernardB. Gert BernardB., JoshuaJ. Gert JoshuaJ., The Definition of Morality, 8 lutego 2016 . (Definicja moralności)
• Henry S.H.S. Richardson Henry S.H.S., Moral Reasoning, 27 sierpnia 2018 . (Rozumowanie moralne)